ઘરશાળાનાં સ્મરણો ૧૯૪૮-૧૯૫૫

જ્યારે દક્ષિણામૂર્તિ અને ઘરશાળા જોડાયેલા હતા ત્યારની વાત છે. મેં કુમારમંદિરમાં બીજી શ્રેણીથી શરૂઆત કરી. પાંચમી શ્રેણીમાં આવી ત્યારે વાઘાવાડી રોડ ઉપરના ઘરશાળામાં આવી. ત્યારે ઘરશાળા એક માળની હતી. આજે તેના બે માળ થઈ ગયા છે.

Image credit: facebook.com/R-K-GharShala-Vinay-Mandir-Bhavnagar

ઘરશાળામાં  ભણવાની પ્રથા અનોખી હતી. ત્યારે ભાઈઓ અને બહેનોનો સાથે અભ્યાસ કરવાનો નવો પ્રયોગ હતો. સ્વામીનારાયણની જેમ એક વર્ગમા બે ભાગલા હતા. એક બાજુ બહેનો બેસે, અને બીજી બાજુ ભાઈઓ બેસે.

જો આખા વર્ષ દરમિયાન દર બે મહિને લેવાતી પરિક્ષાઓમાં તમને અ કે બ+ મળે તો બાર મહિને લેવાતી પરિક્ષામાં તમને મૂક્તિ મળતી. મને કાયમ મૂક્તિ મળી છે. ભણવાનુ બહુ સરળ હતુ. આજની જેવો ભણતરનો ભાર ન્હોતો. ત્યારે વિદ્યાર્થીઓને ટ્યુશનની જરૂરત નહોતી.

ઈત્તર પ્રવૃતિઓ ઘણી હતી. સંગીત, ચીત્રકામ, સુથારીકામ, ઉદ્યોગનો વર્ગ, ભરત-ગુથણ, અને રેંટિયો કાંતવાનો પણ વર્ગ હતો.

સવારના સૌથી પહેલા સંમેલનમાં સૌ એકઠાં થતા. આ પાછલા મકાનની લાંબી ઓંસરીમાં થતું. શરૂઆત બાબુભાઈ અંધારિયાના મીઠા સૂર અને હારમોનિયમથી થતી. થોડી રોજની જાહેરાતો પછી સૌ છૂટા પડી સૌ સૌના વર્ગમાં ગોઠવાઈ જતા.

છેલ્લો વર્ગ રમત ગમત માટેનો હતો. આ જયદેવસિંહભાઈ લેતા. તેઓ અમાારા બાલમંદિરના મકાનમાં જ રહેતા. અમે બધી બેનપણીઓ તેમના ઘેર ઘણીવાર જતા . તેમના પત્ની અમને સારો આવકાર આપતા. જયદેવસિંહનો સ્વભાવ આનંદી હતો. તેઓને અમારી મશ્કરી કરવાની મજા આવતી. હાઈસ્કુલમાં ગયા પછી જ્યોતિબેન પંડ્યા અમારો રમત ગમતનો વર્ગ લેતા.

શનિવારે સફેદ ગણવેશ પહેરવાનો હતો. બાકીના દિવસોમાં જે પહેરવુ હોય તે પહેરતા. તે જમાનામાં ડિઝાઈનરના કપડાં નહોતા. શનિવારે કવાયત થતી જે જયદેવસિંહભાઈ કરાવતા. ઉંચાઈસે એક કતારમાં મારો ત્રીજો નંબર આવતો.

અમે હુતુતુ, લંગડી, ઉભી ખો, બેઠી ખો, નારગેલ, રૂમાલ દાવ અને સંગીત ખુરશી રમતાં.

વર્ષમાં એકવાર રમત દીન આવતો. ત્યારે નવી રમતો રમાતી. જેવી કે રસ્સીખેંચ,ચમચીમાં લીમ્બુ રાખી ચાલવાનુ, પગમાં રસ્સી બાંધી કોથળામાં કુદતા કુદતા ચાલવાનુ, પાછળ હાથ બાંધી કુદકો મારીને ટીંગાળેલા જામફળને ખાવાનુ. ભાઈઓ સાથે હુતુતુની હરિફાઈ કરવાની,બાલકંનજી બારીની પણ શરુઆત ત્યારે થઈ!

આઠમીમાં આવ્યા પછી ભણવાની પધ્ધતિ બદલાઈ ગઈ. સ્વાધ્યાય પધ્ધતિ ઉમેરાઈ જેમાં બહાર ઓંસરીમાં ભાઈઓ-બહેનો સંપથી સાથે બેસી એકબીજાને મદદ કરતા. તેને બુનિયાદી વિભાગ કહેતા. 

વર્ષમાં એક વાર ભાઈઓ-બહેનો સાથે મળીને સ્વયંમપાક રાખતા જે પાછલી ઓંસરીમાં કે બાવર (bower)– જે લાંબો મોટો લાકડાનો માંડવો હતો; જેમાં મધુમાલતીના ફુલ ખુલતા અને ઝુલતા.  

વર્ષમાં એક દિવસ સ્વયંમ શિક્ષણનો દિવસ હતો. ત્યારે વિદ્યાર્થીઓ ક્લાસ લેતા અને શિક્ષક પાછલી બેંચમાં બેસતા. મેં નવમીમાં સંસ્કૃતનો ક્લાસ ભણાવ્યો હતો તેની યાદ છે. 

શાળાની વચોવચ મોટો હોલ હતો. ત્યાં શાળાના અધિપતિ બેસતા. અમને હરભાઈની કે એકે શિક્ષકની બીક ન લાગતી. હરભાઈને માથે મૂંડો હતો. અમે તેની માથે હાથ ફેરવતા. બીજા શિક્ષકો સાથે ધબાધબી કરતા અને મશ્કરી કરતાં. આમ બધાં સાથે કુટુંબી ભાવ હતો. આ હોલનાં દિવાલોમાં લાઈબ્રેરી તથા કલાકારોના ચિત્રો હતા. મને વાંચવાનો બહુ શોખ હતો. મેં આખી લાઈબ્રેરી ના પુસ્તકો વાંચી કાઢેલા.

થોડાં શિક્ષકોના નામ યાદ છે — બા.પ્ર.ભટ્ટ (ગણિતના શિક્ષક) — કાંતિભાઈ દોશી (સંસ્કૃતના શિક્ષક) — મુકુંદભાઈ (વિજ્ઞાનના શિક્ષક) — મંચ્છાબેન ભટ્ટ (ગુજરાતીના શિક્ષક) — ત્યાર પછી હરભાઈના દીકરી ઈંદુબેન (ગુજરાતીના શિક્ષક) — ધરમશીભાઈ (ઈતિહાસ અને નૃત્યકળાના શિક્ષક) — પ્રફુલભાઈ ઝાલા (ઈંગલીશના શિક્ષક) જેણે અમને અંગ્રેજી વાર્તાઓનો રસાસ્વાદ કરાવ્યો. બધાં શિક્ષકોના અમે નામ પાડેલા. કાંતિભાઈ દોશીને અમે કાંદો કહેતા. કયુમભાઈ હંમેશા કાળા કપડાં પહેરતા એટલે તેનુ નામ કયુમ કાગડો રાખેલુ. પ્રતાપભાઈ પહેલવાન હતા એટલે તેને દાદા કહીને બોલાવતા.

હું મારી બીજી પ્રવૃતિમાં અમારા ક્લાસનુ નામનુ માસીક ચલાવતી. ત્યારે મારી કલ્પનાને પાંખો આવતી. હું તેમાં નીબંધો પણ લખતી. બીજા વિદ્યાર્થીઓ પણ તેમાં સહાય કરતાં. તેમાં વળી કોઈ ચિત્રો પણ કરી આપતા. મારાથી આગળ ભણતા બે ભાઈઓ સાથે નાગરિક પત્રિકાની પણ મંત્રી હતી. જે પત્રિકા અમે બહાર પાટિયા ઉપર મૂકતા. 

પહેલા વરસાદમાં અમને રજા મળતી. ભીંજાવાની અને માટીની સુગંધ લેવાની મજા આવતી. બોરની સીઝનમાં વિકટોરિયા પાર્કમાં લઈ જતા. ત્યાં અડાબીડ ચણી બોરના જંગલ હતા. આજે જે ચાલવાના રસ્તા થયા છે તે નહોતા. 

દરેક સત્રમાં અમને પર્યટનોમાં લઈ જતા. ખોડિયાર મંદિર, શીહોર, પાલીતાણાં, જુનાગઢ, ગોપનાથ, ગઢડા,  નાગધણિંબા, પ્રભાસપાટણ અને તુલસીશ્યામની ઘણી યાદો છે. પાલીતાણાનો આખો ડુંગરો ચડી ગયેલી. તેવીજ રીતે જુનાગઢમાં પણ બધી ટુંક ચડી ગયેલી. પગની પીંડીઓ બે ત્રણ દિવસ દુ:ખેલી તે પણ યાદ છે. ગોપનાથનો પથરાળો દરિયો,ગઢડામાં પાણીમાં ડુબી ગયેલી, નાગધણિંબાના ટેકરાઓ, પ્રભાસપાટણમાં ખળખળ વહેતી નદી, ત્યાં મોટામોટા પથ્થર ઉપર બેઠેલા, પીકનીક કરેલી. સૌથી વધારે યાદ તો તુલસીશ્યામની છે. તે પ્રવાસમાં અમે ચાર-પાંચ બહેનો જ પચાસેક ભાઈઓ અને શિક્ષકોની સાથે હતા. ગીરગઢડા સુધી ટ્રેનમાં અને ત્યાર પછી વીસેક ગાઉ ચાલ્યા હતાં. રસ્તામાં અમે બહેનો પાછળ રહી જતી હતી. સાથે ભાતા પોતા અને એક રાત રોકાવાનુ હતુ એટલે કપડાં પણ લીધેલા. અમારાથી આગળ ભણતાં વિદ્યાર્થી શરદભાઈ ચૌહાણ અમને સંભળાવ્યુ પણ હતું કે આ “આફતના પડિકા ક્યાં લીધા!” સાંજ પડતાં પહોંચવાનુ હતુ. રસ્તામાં એક ટુકડી ભુલી પડી ગઈ હતી. તેઓ જેટલા વટેમાર્ગુ મળતા તેને પૂછતા પૂછતા અમારી સાથે જોડાઈ ગયેલા. ત્યાં પહોંચ્યા ત્યારે સંધ્યા થઈ ગઈ હતી. ખીચડી શાક જમ્યા. રાતે સિંહના ડણકા સાંભળવાની બીકમાં બહુ સૂઈ નહોતા શક્યા. બીજે દિવસે પુરી, શાક, લાડુ, દાળ ભાતનું જમણ જમ્યા હતા. ત્યારે અમે ખાવાની શરત પણ મારેલી કે કોણ કેટલા લાડુ કે પુરી ખાઈ શકશે. બીજે દિવસે ભીમચાસ ગયેલાં. ભીમે પાટુ મારીને જમીનમાંથી પાણી કેવી રીતે કાઢ્યું હતુ તે જગ્યા જોઈ. આમ રંગે ચંગે પાછા ફર્યા.

આમ અમે મજા કરતા અને રમતા-રમતા ભણ્યા. માધવજીભાઈ પટેલ અમને અવાર-નવાર વાર્તાઓ કહેવા શાળામાં આવતા. ખાસ કરીને ભીમના ટોળાની વાતો કરીને અમને હસાવતા.

ઘરશાળામાં ભણેલા વિદ્યાર્થીઓ જીંદગીમાં ઘાણાં આગળ આવ્યા છે. ઘરશાળા આજે ઘણી બદલાઈ ગઈ છે. બહારના પાટિયા જોતા ઘણી પ્રવૃતિઓ વધી ગઈ છે. તેની ઉપર બીજો માળ પણ બંધાયો છે. મને લાગે છે કે બાળકોને તક મળતા ઘણા ખીલી શકે છે.

ઘરશાળામાં ભણવાથી મારામાં ઘણો આત્મવિશ્વાસ પેદા થયો છે. પુરૂષો સાથે વાત કરવાની શરમ છૂટી. વાણી સ્વાતંત્ર્યની શરૂઆત ઘરશાળામાં થઈ. અમેરિકામાં જઈને તેને વધારે દાદ મળી.


કોકિલા રાવળ, ઘરશાળાનાં સ્મરણો ૧૯૪૮-૧૯૫૫, kokila.raval22@gmail.com, July 2019

શ્રેયા — દિવ્યાક્ષી શુકલ

છબી તારી

છબી તારી

માવડી,

એકડો ઘૂંટાવતી

મને લાગે

વ્હાલી વ્હાલી, ને

સરી પડે

ટપ ટપ અશ્રુ-બિન્દુ

તારી યાદમાં!


પ્રભાતે સંચરે                                                                                 

પ્રભાતે સંચરે

પ્રવાસે

પંખીગણ

સ્વેચ્છાએ નિજાનંદે,

નિશ્ચિત

નકશા વિના!

watercolor: Kishor Raval

કામણગારું

પર્ણ-વેલીનું

પ્રણય-નર્તન

બની રહે કામણગારું,

સમીર-સાંજનાં

સુમધુર સાથમાં!


   પ્રભાતે પ્રભાતે

થાય

ઉઘાડ

સૌરભ ભર્યો

પ્રભાતે પ્રભાતે,

ને મન

બની જાય વૃંદાવન!


કવિયત્રી: ડો. દિવ્યાક્ષી શુકલ, પુસ્તક:શ્રેયા, લઘુ ક।વ્ય

સંપાદક:  કોકિલા રાવળ

                                                                                           

લીમડો (લઘુકથા)

અગાસીમાં થતાં સળવળાટથી મોટાની આંખ ઊઘડી ગઇ. એ પથારીમાં બેઠો થઇ ગયો. બાપુજીને એણે હળવે – હળવે દાદરો ઉતરતા જોયા. એનાં હૈયામાં ફાળ પડી. બાપુજીને રોકવા એ ઊભો થઇ ગયો પણ પગ આગળ વધ્યા નહિ. એણે ટોર્ચ હાથમાં લઇ ઘડિયાળમાં જોયું. બરાબર પાંચ વાગ્યા હતા. – બસ એ જ સમય. એ ફફડી ઊઠ્યો. એની નજર બાપુજીને જકડી રહી.

બાપુજી દાદર ઉતરી ફળિયામાં રહેલા લીમડાનાં ઝાડ પાસે ગ્યા. લીમડાના કાળા પડી ગયેલા થડને એમણે જોયું. ધીમે – ધીમે ઊંચે ચડતી જતી એમની નજર લીમડાના બળી ગયેલા પાંદડાઓમાં અટવાતી રહી. એ ક્યાંય સુધી ગુમસુમ ઊભા રહ્યા. 

Image credit: currentkids.in

મોટાની આંખ ઊભરાણી. ત્રણ જ દિવસ થયા’તા એ લીમડા નીચે ઘટેલી ગોઝારી ઘટનાને. સવારમાં પાંચ વાગ્યામાં ઊઠી રસોડામાં સ્ટવ પર પાણી ગરમ કરવા ગયેલી બાને આગની જ્વાળાઓએ ભરખી લીધેલી. અંત ઘડીએય ઘરમાં બીજું નુકશાન ન થાય એવું વિચારી બા બહાર નીકળી આ લીમડા નીચે ઊભી રહેલી. એની ચીસોથી જાગી બધાં નીચે ઉતરે એ પહેલાં લીમડાના પાન મૂરઝાઇ ગયાં હતાં.બાપુજી થોડીવાર એ લીમડા નીચે બેઠાં. બા ઊભેલી એ જગ્યાને એમણે પસવારવી શરૂ કરી.

બાપુજીને જોઇ રહેલ મોટાએ ડૂસકાંને ગળામાં જ દાબી દીધું, ને એમની પાસે જઇ બેઠો. લીમડાને જોતાં – જોતાં એમનું માથું મોટાના ખભા પર ઢળ્યું, ને ત્રણ – ત્રણ દિવસથી થીજેલી એમની આંખો બાને ઠારવા મથતી હોય એમ પીગળવા લાગી. 


લેખિકા: નસીમ મહુવાકર
ડેપ્યુટી કલેક્ટર, જિલ્લા સેવા સદન, અજરામર ટાવર પાસે, સુરેંદ્રનગર
મોબાઇલ: 99 1313 5028 / ઇમેઇલ: nasim2304@gmail.com


 

The Sound of Gravel (પુસ્તક પરિચય)

રૂથ તેની માની ચોથી બાળકી હતી.અને નવાબાપના બેતાળીસમાં તેનો નંબર ઓગણચાલીસમો હતો. તેઓના બાપ દાદા ચુસ્ત મોરમન ધર્મ પાળતા અને બહુ પત્નીમાં માનતા. બધા અંદરોઅંદર લગ્ન પણ કરતા. તેઓ મેક્સીકોના નાના ગામમાં ખેતીવાડી કરી જીવન ચલાવતા. તેઓના ઘરમાં વીજળી કે પાણીની વ્યવસ્થા નહોતી. જે સ્ત્રીઓ વધારે બાળકોને જન્મ આપે તેને સ્વર્ગ મળશે તેવી માન્યતા ધરાવતા.  રૂથના કાકા ધર્મના  અધિપતી થવા માટે તેના બાપની હત્યા કરે છે. મા બીજા ધાર્મીક માણસ સાથે લગ્ન કરે છે. 

રૂથ જ્યારે બાર તેર વર્ષની થાય છે ત્યારે તેને નવાે બાપ છેડતી કરવાની શરૂઆત કરે છે. નવા બાપની બીજી પત્નીઓ પણ નજીક રહેતી હોય છે. રૂથ જયારે તેઓની છોકરીઓ સાથે રમતી હોય છે ત્યારે તેને બીજી છોકરીઓ દ્વારા ખબર પડે છે કે તેઓ ને પણ  તેવો અનુભવ થયો છે.

આર્થીક મદદ લેવા રૂથની મા બાળકો સાથે મેક્સીકોની બોર્ડર ક્રોસ કરી અવારનવાર આવન જાવન કરતી હોય છે. બાપ બીજા નાના મોટા કામ પણ કરતો હોય છે.નવા બાપનેનજીકમાં પાેતાની કામ કરવાની જગ્યા હતી ત્યાંથી વીજળીનુ કનેકશન ઘર માટે નાખે છે. એક વખત જ્યારે બહુ વરસાદ પડતો હોય છે ત્યારે રૂથના નાના બે ભાઈઓ વરસાદમાં રમવા નીકળે છે ત્યારે વાયર બરાબર ઉંડા ડાટ્યા ન હોવાથી બંને ભાઈઓને શોક લાગવાથી મરી જાય છે. તેને બચાવવા જતા તેની મા પણ મરી જાય છે. રૂથને બહુ આઘાત લાગે છે.

રૂથને અમેરિકા વધારે પસંદ હોય છે.  તે વિચાર કરતી થાય છે કે જે ધર્મમા તે જન્મી છે તે તેને માટે નથી. અને તે તેના ભાઈબહેનોની જિંદગી વિષે પણ ચિંતા કરતી હોય છે.

આ વાર્તા રૂથની દશ્ટીએથી કહેવામા આવી છે. શાંતિ અને પ્રેમ માટે હિંમતથી બધાં ભાઈબહેનને કેવી રીતે અમેરિકા પલાયન કરે છે અને તેઓને સ્થાઈ કરે છે. તે દીલચશ્પ કહાની  આપણને છેક લગી જકડી રાખે છે.

ઝીણી ઝીણી વીગતથી લખાયેલી આ વાર્તા જાણે ચલચિત્ર જોતા હોઈએ તેમ લાગે. સાથે રોજનીશીમાંથી લખાયેલી પણ લાગે. લેખિકાનુ આ પ્રથમ પુસ્તક છે. તેની યાદ દાસ્તાનમાથી લખાયેલી આ સત્યઘટના છે. 


લેખિકા: રૂથ વોરનિઅર (Ruth warnier)

પુસ્તક પરિચારક: કોકિલા રાવળ.

વિચારોની વસંત

હાસ્યની છોળો ઉડાડ્યા કરવી, સમજદાર લોકોનો આદર
અને શિશુઓનો સ્નેહ પામવો,
દિલેર ટીકાકારોની કદર મેળવવી અને
દગાખોર દોસ્તોને ખમી ખાવા, જીવનના સૌં દર્યને માણવું,
અન્યોમાં અનોખું હોય તેની ખોજ કરવી,
એકાદ ઉમદા બાળકને ઉછેરીને કે એક નાનો બાગ સીંચીને
જગતને થોડું બહેતર બનાવી દેવું,
અરે, આપણા થકી એકાદ જિંદગી મધુર બની એ જાણવું
– તેનું નામ સફળતા.

— એમર્સન


વિચારોની વસંત, વેરાયેલા થોડા વિચાર-પુષ્પો
વીણ્યાં ને ગુજરાતીમાં ઉતાર્યાં, જયંત મેઘાળી
સંપાદક કોકિલા રાવળ

પર્ણ-પખેરું

Photo: Kokila Raval
વસંતને લીલી કુંપળથી સજાવતા રહ્યા
આખી ઋતુને રંગ બેરંગી બનાવતા ચાલ્યા
વાયરા આવતા જાતા વાત કહેતા રહ્યા
સંગ એની લઈ જાવાના વાયદા ચાલ્યા
સમયના વહેણ અવિતર વહેતા રહ્યા
લીલાશથી પીળાશ સુધીની સફરે ચાલ્યા
પાનખરના આગમને થોડા સુકા રહ્યા
આખરે વાયરાની કોટે વળગી ચાલ્યા
લો વાયરા સંગાથે અમે આ હાલી નીકળ્યા
બની રચના પર્ણ-પખેરુંની ઉડી ચાલ્યા

Rachana Upadhyaya Cammarata actvrachan@aol.com

પળભર 

પળભર — એક લઘુકથા — હરીશ મહુવાકર

આવતાંની સાથે જ સીમાએ રોષથી ચંપલને આમતેમ ફેંક્યા. માથું દુ:ખવા માંડ્યું હતું. કેટલો કંટાળો આવતો હતો! કંઇ જિંદગી છે?! સવારથી સાંજ સુધી કામ, કામ ને કામ. પળભરેય નિરાંત ખરી? એક તો એકલાં જ બધું કરવાનું ને વધારામાં અગિયારથી પાંચ ઓફીસ. ટાઇપ કર્યા કરો. ફાઇલોમાં માથું ભરવી રાખો. મમ્મી-પપ્પા પણ અઠવાડિયાથી બહાર. હજુય બે દિવસ નહિ આવે. ઓ ગોડ! હજુ રસોઇ કરવાની, એ યાદ આવતાં જ ભૂખ મરી ગઇ. માથું વધારે દુ:ખવા માંડ્યું. 

ટી.વી. ઓન કર્યું. ‘ગ્રામીણ મહિલાઓ કે લિએ’ કાર્યક્રમ આવતો હતો. ઓહ ભગવાન! ટી.વી. – ભંગાર ગીતો, બી.બી.સી. ન્યુઝ, કેટલીયે ચેનલ ફેરવી. આ લોકોને મનોરંજન જેવું કંઇ આપતા જ નથી આવડતું. ટેબલ પર પડેલા ફ્લાવરવાઝને જોરથી ફેંકી જ દેત. મનને માંડ કાબૂમાં રાખ્યું. 

ત્યાં નીચે પગમાં પુસ્તક ઠેબે આવ્યું. એનો ગુસ્સો વધારે આક્રમક બન્યો. પુસ્તકનો જોરથી બેડ પર ઘા કર્યો. 

મન ઉદ્વિગ્ન થઇ ગયું. આંખોમાં ભાર લાગવા માંડ્યો. ડ્રેસને ચેન્જ કરવાની દરકાર કર્યા વિના એ બેડ પર પોતાના શરીરને ફેંકવા જતી હતી ત્યાં અચાનક જ ટેલિફોન રણકી ઉઠ્યો. 

“વાઉ! સુમિત?! જુહુ બીચ?!!”

પળભરમાં બધું જ બદલાઇ ગયું.

Photo: Kokila Raval

‘અમે’, 3/ એ, 1929, નંદાલય હવેલી પાસે, સરદારનગર, ભાવનગર 364 002 ગુજરાત, ભારત
+91 9426 2235 22 /  ઇમેઇલ: harishmahuvakar@gmail.com

 

હાસ્યકાર જયંતિ પટેલની ચિર વિદાય

જયંતિભાઈ રંગલાના નામે લખતા અને નાટકો પણ ભજવતા હતા. અમેરિકામાં તેમની સાથે મને સમય ગાળવાની સારી તક મળી હતી. ન્યૂયોર્ક સ્ટેટમાં તેમના ‘આનંદ-આશ્રમ’ના નિવાસ સ્થાનની પણ અમે મૂલાકાત લીધેલી. ફિલાડેલફિયામાં આવ્યા હતા ત્યારે તેમનોં વધુ પરિચય થયો. તેમનો આનંદી સ્વભાવ હંમેશા યાદ રહેશે. 

-કોકિલા


તેમની કારકીર્દી:

જયંતિ કાલિદાસ પટેલનો જન્મ ૧૯૨૪ના મેની ૨૪મીએ અમદાવાદમાં થયો હતો. એમણે ૧૯૪૭માં મુંબઈ યનિવર્સિટીમાંથી બે.એ.ની ડીગ્રી પ્રાપ્ત કરી હતી. એમણે અમદાવાદમાં ‘રંગમંડળ’માં અને મુંબઈમાં ‘ઈન્ડિયન નેશનલ થિયેટર’માં તથા અન્ય સંસ્થાઓમાં અનેક ત્રિઅંકી તથા એકાંકી નાટકોમાં મુખ્ય નાયકની ભૂમિકા ભજવી હતી. એમણે ‘રંગલા’ના નામથી ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો પર ભવાઈના સ્વરૂપમાં આધુનિક નાટકો ભજવ્યા હતા તથા ‘અખંડાનંદ’માં હાસ્યનિબંધ લખ્યા હતા. ૧૯૬૭માં જે. એફ. કેનેડી સ્કોલરશીપ હેઠળ એમણે અમેરિકા, ફ્રાંસ, ઈંગલેન્ડ અને જર્મનીમાં રંગભૂમિ તથા કાર્ટુનકલાનો અભ્યાસ કર્યો હતો. ૧૯૭૮માં ‘ઓલ્ટર્નેટીવ થિયેટર સ્કોલરશીપ’ હેઠળ બાલ્ટિમોર યુનિવર્સિટીમાં પ્રશિષ્ટ રંગભૂમીનો અભ્યાસ કર્યો હતો. ૧૯૮૨માં એમણે મુંબઈ યુનિવર્સિટીમાં ‘નાટ્યયોગ’ શોધનિબંધ લખીને નાટકના વિષયમાં પી.એચ.ડી.ની ડીગ્રી પ્રાપ્ત કરી હતી. ૧૯૮૪થી તેઓ અમેરિકામાં ન્યૂયોર્ક સ્ટેટમાં ‘આનંદ આશ્રમ’માં ‘ઈનર બ્રોડવે’ નાટ્ય સંસ્થાનું સંચાલન કર્યુ અને નાટકો લખ્યા અને ભજવ્યા.

એમણે ૧૯૪૭માં શારદાબેન સાથે લગ્ન કર્યું હતું. એમને ત્રણ સંતાનો છે — વર્ષા, નિવેદિતા અને નીલેશ.  

‘ગાંધીજી,ચેપ્લિન અને હું’  જયંતિ પટેલના પુસ્તકમાંથી 

 સંપાદક : કોકિલા રાવળ.

મારા ગમતા સુવાક્ય — પ્રેમથી પ્રેમ પામીએ

અતિ પરિચયથી અવગણના પેદા થાય છે. –– સૂકિત

જહાં ગાંઠ તહાં રસ નહીં , વહીં પ્રિતિ કી હાનિ. — રહીમ

પ્રેમ પામવા કરતાં વિશ્વાસ પામવો એ વધુ મોટો સરપાવ છે. — અજ્ઞાત

પ્રેમ અને વહેમ બંને એક સાથે એક જ હૃદયમાં રહી શકતા નથી. — ખલીલ જિબ્રાન

પ્રેમ છે ત્યાં વહેમ નહીં , વહેમ ત્યાં નહીં પ્રેમ. — લોકોકિત

પ્રેમનાં માર્ગમાં ચાલાકી ઘણી ભૂંડી ચીજ છે. — રૂમી લોકોક્ત


પુસ્તક: પ્રેમથી પ્રેમ પામીએ
લેખક: ડો. કાન્તિ રામી                                         

વાહનયોગ

૭૫૦ રૂપિયાની એટલાસ સાયકલ મારો પહેલો વાહન યોગ હતો. મારી કુંડળીમાં વાહનયોગ છે જ નહિ એવું જ્યોતિષીઓ કહેતા. પિતાશ્રી એમના મિત્રોમાં કોઈ જ્યોતિષ જાણતું હોય એમને કુંડળીઓ બતાવે રાખતા. હું નાનપણમાં બિનજરૂરી આવું માનતો પણ સમજ આવ્યા પછી હસવામાં કાઢી નાખતો.

પિતાશ્રી કદી સાયકલ શીખવા જવા દેતા નહિ. એમને ડર હતો કે સાયકલ શીખી આ છોકરાઓ અકસ્માત કરી હાથપગ તોડશે. એટલે હું નાનપણમાં સાયકલ પણ શીખેલો નહિ. એકવાર પ્રયત્ન કરેલો. ભાડાની સાયકલ છાનામાના લઈ આમારા બચપણના મિત્ર ભલારામ સાથે ઠીકરીયા મેદાનમાં સાયકલ શીખવા ગયેલો. ભલીયો પરપીડન વૃત્તિ ધરાવતો. કોઈને તકલીફ થાય તો એમાંથી આનંદ મેળવે. મને એક ઢાળ ઉપર લઇ જઈ સાયકલ પર બેસાડી કહે હવે રગડાવી માર સાયકલ આવડી જશે. મને સમજ ના પડી કે આનો ઈરાદો ખરાબ છે. મેં કદી સાયકલ ચલાવેલી જ નહિ તો પણ ઢાળ ઉપર સાયકલ પર બેસાડી એણે ધક્કો મારી દીધો. રમરમાટ થોડે દૂર જઈ બંદા પડ્યા અને ઢીંચણ છોલાઈ ગયા. પણ એમાંથી ભલીયાએ બહુ હસીને પુષ્કળ આનંદ મેળવ્યો. ત્યાર પછી મેં કદી સાયકલ શીખવાનો પ્રયત્ન કર્યો નહિ. મનમાં ડર ઘૂસી ગયેલો.

બહુ મોટી ઉંમરે સાયકલ શીખ્યો તે પણ પહેલેથી એના પર બેસીને ચલાવતો.. મને બીજા મિત્રોની જેમ એક પેડલ પર પગ મૂકી સાયકલ થોડી દોડાવી પછી એના પર છલાંગ મારી બેસતા કદી આવડ્યું નથી. વડોદરે ભણવા ગયો ત્યારે ભાડાની સાયકલો લઇ હું અને મિત્ર કલ્યાણસિંહ યાદવ આચાર્ય રજનીશના પ્રવચનો સ્વરૂપમ રજનીશ ધ્યાન કેન્દ્રમાં ચાલતા ત્યાં સાંભળવા જતાં. રજનીશ તો પુનામાં રહેતા પણ એમની નેવું મિનિટની કેસેટ આ લોકો મુકતા તે સાંભળવા મળતું.

માણસા રહેવા આવ્યો ત્યારે જ્યોતિષીઓની ના છતાં પહેલો વાહનયોગ ૭૫૦ રૂપિયાની સાયકલ ખરીદવાથી બન્યો. મોટાભાગના જ્યોતિષીઓ મારી કુંડળી જોઈ માથું ધુણાવતા. એમને એમાં કોઈ શક્કરવાર લાગતો નહિ. પહેલે ધનનો સૂર્ય-ચન્દ્ર, બીજે બુધ, ચોથે મંગળ, છઠ્ઠે કેતુ, દસમે ગુરુ, બારમે શુક્ર-રાહુ-શની, માંગલિક કુંડળી જોઈ જ્યોતિષીઓ ચકરાઈ જતાં. સાવ બોગસ કોઈ દરિદ્રની કુંડળી લાગતી. કોઈ સારા યોગ એમને દેખાતા નહિ. ભણવામાં લોચાલાપસી હશે, નોકરી ધંધો પણ એવો જ હશે. ધનયોગ દેખાતો નહિ. કોઈ રાજયોગ કે સારો યોગ જણાતો નહિ. વાહનયોગ પણ જણાતો નહિ, ટાંટિયાતોડ યોગ જ જણાતો. જોકે રોજ દસ કિલોમીટર દોડીને, હજાર વખત દોરડા કુદીને, ૧૦૦ બેઠકો કરી ટાંટિયાતોડ કરતો.

જ્યોતિષીઓની આગાહી ખોટી પડવાની શરુ થઈ હતી હવે ઘરમાં સાયકલ આવી ગઈ હતી. હહાહાહાહા એવામાં અમે ધંધા માટે ટાટા કંપનીની મીની ટ્રક ટાટા-૪૦૭ લીધી. મને સાયકલ સિવાય કોઈ વાહન ચલાવતા આવડતું નહિ. ડ્રાઈવરોની દાદાગીરીને લીધે મારા ભાગીદારે કહ્યું કે હવે તમે ટ્રક ચલાવતા શીખી જાવ. એટલે હું કલોલમાં એક ડ્રાઈવિંગ ક્લાસમાં ગયો. ત્યાં તુમાખીવાળા કોચ સાહેબે જુના જમાનાની ફિયાટ પર શીખવવાનું ચાલુ કર્યું. પહેલા દિવસે પ્રથમગ્રાસે મક્ષિકા જેવું કોઈ બાઈક જોડે ટકરાઈ ગયા. કોચ મારી પર ભડક્યો કહે તમને બાપજીન્દગીમાં કાર ચલાવતા નહિ આવડે. ખરેખર પહેલા દિવસે એણે ધ્યાન રાખવાનું હોય ઉલટાનો મને દોષ દેવા માંડ્યો. પછી કલોલ શીખવા જવાનું પણ બંધ કરેલું.

પણ અમારી ૪૦૭ના ડ્રાઈવરોમાં એક મહારાજ ડ્રાઈવર સારો હતો મને પરાણે એની બાજુમાં બેસાડી શીખવે. એકવાર અમે રાત્રે કેળા ભરવા ગાંધીનગર ગયેલા. મહારાજ તો કેળાં ભરાય ત્યાં સુધી ઘોરવા માટે કેબીન પર ચડી ગયો. હું નીચે બેસી રહેલો. કેળા ભરાઈ ગયા પણ મહારાજ જલદી જાગે તેમ નહોતો. કેળાંનાં વેપારી દેવીપુજક ભાઈ કહે ચાલો હવે જઈએ. મેં તો ટ્રક ચાલું કરી દીધી અને હંકારવાનું ચાલું કરી દીધું. થોડી વારે મહારાજને ટ્રક હાલવાથી જાગવાનું થયું તે એકદમ ગભરાઈને ચાલું ટ્રકે નીચે આવીને બેસી ગયો. શરૂમાં ગભરાઈ ગયેલો પણ પછી કહે ચાલવા દો હું બાજુમાં બેઠો છું. બસ પછી તો હું ય ડ્રાઈવર બની ગયો આખરે. મહારાજને બસ ચલાવવાની નોકરી મળી ગઈ. બંદા પોતે હવે ચલાવતા. એવામાં ગાંધીનગર ડેરીમાં ટેન્ડર પાસ થઈ ગયેલું. નાના ગામડાઓમાંથી નાની મંડળીઓ જે ખેડૂતો પાસેથી દૂધ ભેગું કરી મોટી ડેરીમાં પહોચાડે ત્યાંથી દૂધનાં કેન જે ૪૦ લીટરના હોય તે ગાંધીનગર ડેરીમાં પહોચાડવાનું શરુ થયું.

ડ્રાઈવરો છુટા થતાં હવે ટ્રક હું જ ચલાવતો હતો. ચારેક મહિના થઈ ગયેલાં પણ મારી પાસે લાયસન્સ નહોતું. ભાગીદાર આમારા ભઈલા ઘનુભા કહે યાર લાયસન્સ લઇ લો કશું થશે તો વીમો નહિ પાકે. ૪૦૭ લઈને જ ટેસ્ટ આપવા ગયેલો. ટેસ્ટ પત્યા પછી આર.ટી.ઓ. ઇન્સ્પેક્ટર કહે કેટલા મહિનાથી ચલાવો છો? સાચું કહેજો. મેં હસતા હસતા કહ્યું ત્રણેક થયા હશે. મને કહે તમારી બેધડક સ્ટાઈલથી ખબર પડી ગયેલી કે જુના ડ્રાઈવર લાગો છો, પણ આવું નો કરાય ગેરકાયદેસર કહેવાય.

https://www.brownsvilleherald.com/news/us_world/violence-mars-th-phase-of-india-s-marathon-elections/image_f03253b3-6d32-5a88-a19e-36bb0e77620b.html
Photo credit: brownsvilleherald.com

ડેરીમાં એકવાર કશું કામ હશે તે સ્ટોર પર બેસતા ક્લાર્ક કહે મારું સ્કુટર લઇ જાઓ. મેં કહ્યું મને સ્કુટર નથી આવડતું. તો હસવા માંડ્યા. ટ્રક ચલાવો છો ને સ્કુટર નથી આવડતું? મેં કહ્યું ખરેખર નથી આવડતું. હું સાયકલ પરથી સીધું ચારચક્રી શીખેલો. કોઈ સાયકલ શીખે પછી લુના જેવા મોપેડ શીખે પછી સ્કુટર શીખે પછી બાઈક શીખે પછી કાર ચલાવે પછી ટ્રક ચલાવે. મારે ઊંધું ચાલતું હતું. સાયકલ પછી ટ્રક, પછી સન્ની જેવું મોપેડ પછી બાઈક ચલાવતો થયેલો અને પછી ક્યારેક સ્કુટર ચલાવેલું. બાઈકની કોઈ પ્રેક્ટીશ હતી નહિ અને બજાજ કાવાસાકી ખરીદી પોલો ગ્રાઉન્ડમાં ચાર ચક્કર મારી સીધો ઘેર. બાઈક પર બરોડાથી છેક માણસા સુધી ચક્કર મારેલા.

ખેર પાછા આગાહી પર આવીએ. મારા શ્વસુર અમેરીકા સેટ થયા એટલે મને ખબર હતી કે વહેલી મોડી ફાઈલ મુકાશે. એક મિત્ર જેવા જ્યોતિષને મારો હાથ અને જન્માક્ષર બતાવી પૂછ્યું કે અમેરિકા જવાશે કે નહિ? મને કહે કોઈ કાળે નહિ જવાય, નસીબમાં કોઈ રેખા જ નથી. હાથમાં કહેવાને બદલે નસીબમાં કહી બેઠેલા. મેં કહ્યું રેખા આપણને બહુ ગમતી નથી બચ્ચનને ગમતી હશે, આપણને મોટા ગાલવાળી માંજરી આંખોવાળી રાખી ગમે છે, પણ દાઢી વગરનો સરદારજી(ગુલઝાર સાહેબ) એને બથાવી ગયો છે. મેં કહ્યું યાર સસરા અમેરિકા છે ફાઈલ મુકવાના જ છે. તો કહે ગમે તે હોય લોચા પડશે નહિ જવાય, કોઈ વિદેશ યોગ જ નથી.

ત્રીજીવારની પ્રેગનન્સી વખતે માણસામાં ખેતી કરતો હતો. વાહનમાં ઘરમાં ખાલી સાયકલ જ હતી. માઢમાં બે મિત્રોના ઘેર મહેન્દ્ર-જિપ હતી. પણ જે મોડી રાત્રે વેણ ઉપડી તે સમયે એકેય જિપ હાજર નહિ. સ્કુટર ધરાવતા મિત્રો પણ ગેરહાજર. ગામમાં રીક્ષાઓ પણ બહુ ઓછી, તે પણ અર્ધીરાત્રે કોણ જાગે? શ્રીમતીને સાયકલ પર બેસાડી સાયકલ મારી મૂકી પરમાર સાહેબના દવાખાને. બે દીકરા તો હતા, ત્રીજી દીકરી આવે તો સારું એવી અદમ્ય આશા પર પાણી ફેરવતા ડૉ.નૌતમબા જાડેજા આવી ને કહે દીકરો છે.

ગાંધીનગરમાં ક્યારેક ટાટા-૪૦૭માં શ્રીમતીને બેસાડી શાકભાજી લેવા જતો તો ક્યારેક પેલી એટલાસ સાયકલ પર બેસાડીને જતો. કાયમ શાક લેવા જઈએ એટલે પરિચિત થઈ ગયેલા શાકવાળા ભાઈઓ બહેનોને નવાઈ લાગતી.

જે જે યોગ નહોતા નસીબમાં તે અનાયાસે કહો કે મહેનતને લીધે કહો પ્રાપ્ત થયા. વિદેશયોગ પણ બન્યો. પહેલી કાર જૂની વપરાયેલી નિશાન હતી. પછી વાહનયોગની કોઈ નવાઈ રહી નહિ. પણ પેલી એટલાસ પાછળ કે કાવાસાકી બજાજ પાછળ વહાલસોઈને બેસાડી શાક લેવા જતાં, તે પાછળ ચીપકીને બેઠી હોય, કમરમાં ગલીપચી કરતી હોય, એની ભીની માદક મહેંક જિંદગીને તરબતર કરતી હોય એની જે મજા હતી તે આજની મોંઘી કારમાં પણ આવે નહિ.


લેખક: ભુપેન્દ્ર રાઓલ, raolji.com/2018/09/15/વાહનયોગ/