પત્ર (કુદરતને)

મારી વ્હાલી કુદરત,

તને અવારનવાર લાંબા ટૂંકા પત્રો તો લખતી જ રહી છું, પણ આજે તો ખાસ પત્ર લખવાનું મન થયું છે. મારાં જીવનની વિધવિધ પળોમાં મારી અનુભૂતિઓની અભિવ્યક્તિ કરતી વખતે મને એવી પ્રતીતિ થઈ છે કે તું, પ્રેમ અને ભગવાન ત્રણેય એકમેક સાથે મળેલા છો. જાણે સમકોણ ત્રિકોણની ત્રણ બાજુઓ! તમારા ત્રણેયનું મારા જીવનમાં એકસરખું સ્થાન છે. તમે સૌએ જુદાજુદા સ્વરૂપે આવીને મને ખુશી આપી છે, મારાં આંસુ લૂછ્યાં છે અને મને નિસ્વાર્થ પ્રેમની સતત અનુભૂતિ કરાવી છે. શ્રદ્ધા ભગવાન તરફ ખેંચે છે, પ્રેમ જીવન તરફ દોડાવે છે અને તું, વ્હાલી કુદરત, મને આખા બ્રહ્માંડમાં ફેરવે છે. તેં મને ખૂબ આનંદ આપ્યો છે, મારા દુ:ખમાં ભાગ લીધો છે અને મને જીવનનું સત્ય શીખવ્યું છે.

રડુ તો ઝાકળનાં બિંદુ ચાહું તો ઓછો પડે સિંધુ
પાંપણ નીચે રણ ને જળ, ક્યારેક તરસું, ક્યારેક વરસું
દરિયો ડૂબે એવું દિલ ને પહાડ ચડે એવા પગ, પછી તો જીવન ધન્ય ધન્ય!

તું, પ્રેમ અને ભગવાન મારા જીવનમાં કેવા એકતારથી વણાયેલા છો. એના કેટલાંય પ્રસંગો અને અનુભૂતિઓ આ લખતાં યાદ આવે છે. સડોનાના રંગબેરંગી પહાડો અને પત્થરોમાં અંકાયેલી ઈશવરની છબીની ઝાંખી થતાં કહેવાઈ ગયું હતું;

અવનવા ભાવોથી ભીંજાણી, રંગરંગમાં રંગોની પિચકારી વાગી
રાધા બનીને નંદનવનમાં ઘેલીઘેલી નાચી નાચી.

Bell rockમાંથી ઘંટનાદ સાથે ઉતરતી આરતી, Bride and Bridegroom rockમાંથી સંભળાતી સોગંદવાણી, coffee rockમાંથી અવિરત ઝરતી પૂજાની ધાર એકધારી, સડોનાની રાતી ધૂળથી મેં ફરી મારી સેંથ ભરી… ને એક પળમાં હું યુગયુગ જેટલું જીવી ગઈ.

watercolor: Kishor Raval

તારા આલ્પ્સને મળી ત્યારે તો જાણે હું ઘેલી ઘેલી થઈ ગઈ હતી! ઓવરપાસમાંથી પસાર થતાં ગાડી ઉભી રાખી હું આલ્પ્સને અડી અને થોડીક કાવ્યકણિકાઓથી એને ભેટવાની કોશિશ કરી. આજ સુધી તો હતો ઓસ્ટ્રિયા અને સ્વીઝરલેન્ડનો આલ્પ્સ, પણ કવિતા એને અડી તો થઈ ગયો એ મારો આલ્પ્સ!’ ને એવી રીતે નોર્વેના ‘ સોન્ફ્યોર્ડ’ ના પહાડો અને દરિયા વચ્ચેથી અમારી બોટ પસાર થતી હતી ત્યારે બોલાઈ ગયું;

દરિયો આજે તો એવો ગમ્યો કે થયું લાવને નદી થાઉં
અને દરિયાને પરણી જાઉં!

વળી જાપાનમાં ફૂજી પર્વત જોતાં થયું:

તું ભયંકર તોયે સુંદર, કર તાંડવ નાગરાજ
ભલે દર્શાવ રૌદ્ર પ્રતાપ અને હુંયે આખા જીવનનો નાચ
આજ કરી લઉં સાથોસાથ!

અમેરિકામાં પહેલી વાર બરફ વરસતો જોઈ થયું-

મનમાં મ્હાલે મતવાલો બરફ…
બરફના ‘ઠાકોરજી’ સામે પગે ટીંગાડી બર્ફિલા ઝાંઝર
બની અપસરા સાચું નાચું.’

અરે વ્હાલી કુદરત, તારો આનંદ માણતાં પ્રિયતમને ય કહેવાઈ ગયું’તું:

તારા ચમક્યા મારા પાનેતરે અને ચાંદલો જડાયો મારા જીવતરે!

અને વહાલાં બાળકો રૂપક રૈના માટેનું વ્હાલ પણ મેં તો તારલા/તારલીના જ આધારે કર્યું છે. અત્યારે મને શું યાદ આવે છે, કહું? રૂપક વખતે સગર્ભા બની ત્યારે ખરતા તારાને જોઈ મેં લખેલું ‘સિતારો’ કાવ્ય .

એક તારો આકાશથી ખર્યો
દશે દિશાએ ઝળહળ્યો
કેટકેટલો ખોળતાં ય ના મળ્યો દૈવ જાણે ક્યાં ખર્યો?
દિવસો ગણ્યા ને માસ ગણ્યા
ને અચાનક રૂદન નિનાદે
અબરખ શો સિતારો સળવળ્યો
મારો ખોળો ભર્યો !

જો ને વ્હાલીકુદરત, મારો તારા પ્રત્યેનો અગાધ પ્રેમ મને દરેક વખતે મારી લાગણી કે અનુભૂતિ વ્યક્ત કરવા તારી પાસે જ લાવે છે.  ‘સિતારો ‘ તો પ્રિય ચંદ્રેશભાઈને પણ ખૂબ ગમતું કાવ્ય! અહીં તારા વાદળાંઓને પણ કેમ ભૂલું? હવાઈ જહાજની બારી પાસે બેસી વાદળો સાથે ખૂબ રમી છું અને હજુ રમું છું, મારી આંખો અને કલમથી વાદળો ગરજે કે વરસે, મને તો તું અને ભગવાન જ એમાં દેખાય અને ત્યારે મારી રગરગમાં પરમાનંદ રેલાય.

અને મારા જન્મભૂમી પ્રત્યેના પક્ષપાતને તો તું સમજી જ શકશે. પહેલીવાર અમેરિકામાં પાનખર જોઈને હરખાઈ ગઈ હતી પણ પછી તો જન્મભૂમીના આંગણામાં આવકાર આપતાં ઉભેલા વૃક્ષોના લીલાં પાદડાંનો રંગ યાદ આવે ને મનને તો ચડે બસ એ જ લીલા રંગનો નશો. કન્યાકુમારીમાં જેમ ત્રણ સમુદ્રોનો સંગમ જોતા લાગ્યું હતું કે જાણે આ તો તારો, પ્રેમનો અને ઈશ્વરનો ત્રિવેણી સંગમ! તમે ત્રણે અકળ છો, અગમ્ય છો, અનેકાનેક સ્વરૂપ છો અને ખૂબ વ્હાલા છો. તમે બ્રહ્માંડમાં પ્રગટો છો ને પરમાનંદમાં પલટાઓ છો. હવે તો એટલું જ કહીશ કે-

હે કુદરત, તું જ્યાં હો ને જેવી હો
તેવી જ તું મને જોવી ગમે.
તને જોતા, માણતાં, તારી સાથે રમતા, જીવતાં
તારામાં જ ભળી જાઉં અને પછી
ઝરણામાં દેખાઉં, ધોધમાં સંભળાઉં, પર્વતે પછડાઉં ને ખીણમાં ખરડાઉં
નદીમાં ન્હાઉં ને દરિયામાં સમાઉં
બધું કુદરતી ને બધે બસ તું , તું ને હું!
તારી હંમેશની પ્રશંસક અને ચાહક શોભા.


લેખિકા: શોભા શાહ, સંપાદન: નંદિતા ઠાકોર ( અનુભૂતિના અક્ષર )

મામી ખો ભૂલ્યા

આ વર્ષે મામી અમદાવાદથી રાજકોટ અને પછી ભાવનગર જવાના હતાં. પૂરતાં પૈસા વટાવી લીધા હતાં, એટલે મામીએ જીવ જેવો વ્હાલો પાસપોર્ટ અને વગર જરૂરી વસ્તુઓ અમદાવાદ રહેવા દીધાં.

photo: Kokila Raval

ભાવનગરમાં થોડાં દિવસ થયા ત્યાં લંડનવાળી ભાણેજનો ફોન આવ્યો. મામીને સાથે જેસલમીર અને જોધપુર જવાનું આમંત્રણ આપ્યું. મામી તો ફરવાના ભારે શોખીન એટલે તેણે હા પાડી દીધી…

ભાણેજ ટ્રેન અને હોટેલનું બુકીંગ કરવાના હતાં તેથી તેણે મામીને સૂચના આપી કે પાસપોર્ટ નંબર ઈ-મેઈલથી મોકલી આપવો. હવે?

મામીએ દીકરીને ઈ-મેઈલથી જણાવ્યું. તેનો જવાબ આવ્યો કે તે બહાર છે અને સાથે કમ્પ્યુટર નથી લાવી. બે કલાક પછી મોકલશે. મામીએ વિચાર્યું કે તાતકાલિક ન મોકલી શકે તો ભારતમાં બાર વાગી જાય સાથે મારા પણ બાર વાગી જાય! મામીએ પ્લાન બી પ્રમાણે દીકરાને જલ્દી પાસપોર્ટ નંબર મોકલવાની અરજ કરી. દીકરાએ તરત બધી વિગત મોકલી આપી. મામીનું કામ થઈ ગયું. તેમણે ભાણેજને નંબર પણ મોકલી આપી. ભાણેજને જણાવવાની જરૂર પણ ન પડી કેપાસપોર્ટ સાથે નથી.

છતાં આગલા અનુભવને કારણે ભાણેજે યાદ કરાવ્યું કે સાથે પાસપોર્ટ લાવવાનું ભૂલતાં નહીં. હોટેલમાં બતાવવો પડશે…

મામી હવે ખો ભુલી ગયા છે. ભવિષ્યની ટ્રીપમાં ન જાણે નારાયણ ક્યારે પાસપોર્ટની જરૂર પડે!


લેખક: કોકિલા રાવળ (મામીના છબરડાં)

સુખ ખરેખર હશે?

watercolor: Kishor Raval

તેં જ કહ્યું હતું,
હું હઈશ, તું હઈશ,
હશે ચાંદની મઢયું ઘર
કલરવ હશે, કલશોર
અને કિલકિલાટ પણ
અઢકળ સુખની આ કળ!

તેં કહ્યું હતું આ
મેં માન્યું હતું આ
પછી
આપણે શોધવા મથ્યા
સુખ અકળ.

મહાનગરોની ભીડ
સ્પીકરોનો કોલાહલ
ઘોડાના ડાબલાં ને
પતાંની ચીપાટ
પેલા બારણાના પડદા પાછળ
છુપાએલું કોઇકનું સુખ
શોધવા મથ્યા — આપણે.

શોધતા હિમાલય ચડ્યાં
સપ્તસિન્ધુ વલોવ્યાં
સુખામૃત ઢોળાયું છે ક્યા?

ને વળી કહયું કોઇએ
મળે નહીં શોધ્યે સુખ
ને આપણે બેસી પડ્યાં
થાકયા હતા?

તોય થાકની હા સ્વીકારી ન શક્યા
લડ્યા આપણે
ફેંદ્યું ચાંદની મઢયું ઘર
ઈંટ ઈંટ કરી અલગ
કલરવ, કલશોર, કિલકિલાટ
પછી શોરબકોર થયા.

ફરી તેં જ કહ્યું,
હશે કદાચ ઘરની બહાર સુખ…..
રઝળપાટમાં…. રખડપટ્ટીમાં…
તૂટી ગયેલા હુંત્વને ફરી સમેટવામાં
ને આપણે છૂટા પડ્યા.

પક્ષીઓએ પરોવી ચાંચમાં ચાંચ
નિરખ્યા કર્યું
ફ્રીજમાંથી કાઢેલા બરફના ચોસલા
હસ્યા
ક્લબના પ્લેઈંગ મશીનને
સુજી મજાક
ત્યાં સુધી….. ત્યાં સુધી તો
ઓજપાઇ ગયાં દિલના દિવા.

હું હારી ચૂક્યો,
તારૂં કહેલું, મારૂં ધારેલું
સુખ
આપણું ક્યાં થયું?

સુખ
આપત્તિઓના ડુંગરેથી હશે પડવામાં?
હારમાંથી ઉભા થઇ ફરી હારવામાં?
સુખ મારા માટે હશે?
સુખ ખરેખર હશે!


Lakshman Radheshwar, lvradhe@outlook.com, Bhavnagar

આશાઢી સાંજ

watercolor: Kishor Raval

આશાઢી સાંજનાં અંબર ગાજે,
અંબર ગાજે, મેઘાડંબર ગાજે!

માતેલા મોરલાના ટૌકા બોલે,
ટૌકા બોલે, ધીરી ઢેલડ ડોલે!
આશાઢી સાંજનાં અંબર ગાજે.

ગરવા ગોવાળીઆના પાવા વાગે,
પાવા વાગે, સૂતી ગોપી જાગે!
આશાઢી સાંજનાં અંબર ગાજે.


ઝવેરચંદ મેઘાણી જયંતી – ૧૭ અોગસ્ટ

પુસ્કતક: કનક રજ
લેખક: ઝવેરચંદ મેઘાણીની

મામીની ચીવટ

ત્રણ વર્ષ પહેલાં મામી અમેરિકાથી દીકરી સાથે ભારત ગયા. દીકરી સાથે ભાવનગર થઈ વડોદરામાં લગ્ન માણ્યા પછી હોટેલમાં બે દિવસ સાથે રહી, ત્યાથી બંને છૂટા પડાયા. ત્યાં સુધી તો દીકરી પાસપોર્ટ, પૈસા, ટીકિટ વગેરેનું ધ્યાન રાખતી હતી. દીકરી હજી બે ત્રણ દિવસ રોકાવાની હતી. મામી બે મહિના ભારતમાં વધારે રોકાવાના હતાં. મામીએ એક સૂટકેઈસમાં નજોઈતો બધો સામાન વડોદરામાં ભાઈને ઘેર મૂકી રાખ્યો.પાસપોર્ટની જરૂર ન લાગતા તે પણ સૂટકેઈસમાં મૂકી દીધો…

photo: Kokila Raval

બેનના કુટંબી જનો સાથે કારમાં ફરવા નીકળયા. પહેલા આણંદ થઈને મધુભાન રીઝોર્ટ સેંટરમાં રહેવા ગયા. ત્યાં બે દિવસનો મુકામ હતો. પહેલે દિવસે તો બનેવીએ બધી ફોર્માલીટી પતાવી બે રૂમની વ્યવસ્થા કરી દીધી. આવી ચકાચક જગ્યામાં મામીએ બધાં સાથે મોજ કરી. બીજે દિવસે મેનેજરે મામીને બોલાવી કહ્યુ કે તમારો પાસપોર્ટ જોઈશે. હવે? પાછા વડોદરા જાવુ અને આવવું એમાં તો દિવસ ભાંગે.

મામી એ દીકરીને ફોનમાં વાત કરી. દીકરી કહે તું મુંજામાં. હું મધુભાનમાં મારાં કંમ્પુટરમાંથી તારા પાસપોર્ટની બધી વિગત છે તે મોકલી આપું છું. મામીને હાશકારો થયો. પંદરેક મીનિટ પછી મામી મેનેજરને કહેવા ગયા કે મારી દીકરી તમને મોકલશે. ત્યા તો તેણે મામીને સમાચાર આપ્યા કે દસેક મીનીટ પહેલાંજ બધી વિગત આવી ગઈ છે… you are all set.

લેખક: કોકિલા રાવળ ( મામીના છબરડા )

કલાનો પરિચય

ચિત્ર અને શિલ્પ જેવી મૂંગી કળા નેત્રો મારફત ચિત્તમાં સંચાર કરે છે. તેની વાત કે કદર શબ્દોમાં પૂરી કહેવાનું મુશ્કેલ જ રહેશે. સાહિત્યનું વાહન શબ્દ હોવાથી તે શબ્દસૃષ્ટિમાં પૂર્ણ વિકાસ કરી શકે છે.

ફલાદેશ – નિર્દેશ – રંગ અને રેખાનાં આંદોલનો સમજવા તેની ક્રિયાઓ અને પ્રતિક્રિયાઓની થોડી સાધના થવી જ જોઈએ. કલાના પરિચયથી કોઈ વસ્તુમાંથી સત્ ચિત્ આનંદ લેવાની શક્તિ તમને પ્રાપ્ત થશે.

 

  • તમારો આત્મવૈભવ વધી જશે.
  • તમને જીવનનું વિશાળ દર્શન થશે.
  • અનેક સ્થળે છુપાયેલું સૌંદર્ય દષ્ટિગત બનશે.
  • સંસારના ભંડકિયામાં કલાની બારી સુંદર ઉજ્જવળ પ્રકાશ આપે છે, જીવનને સહન કરવાની તાકાત આપે છે.
  • નજીવા લાગતા પદાર્થોને મૂલ્યવાન બનાવે છે.
  • માટીના લચકામાંથી બનેલી પ્રતિમા કે પાત્ર, ઘાટ, રંગ કે અલંકાર પામવાથી સુવર્ણ મ્હોરોનું મૂલ્ય પામે છે.
  • જમવાનો પાટલો અને દેવનું સિંહાસન એકજ પદાર્થનું બનેલા છતાં કલાએ તેમાં ભેદ બતાવ્યા છે.
  • દિલ્હી, આગ્રા, બનારસ, આબુ વગેરે નગરો કલાના પ્રતીકો સમાં છે માટેજ દેશપરદેશમાં કીર્તિ પામે છે.
  • કલાસજ્જીત ગૃહની ઈચ્છા કોને થતી નથી?
  • ઇચ્છા પાછળ રુચિના જ ભેદ છે, ઇચ્છા તો સૌને હોય છે અને ભેદ જાણવા હોય તો કલાનો પરિચય કરવો જોઈએ.
  • જગતમાં ચિરંજીવ ગણાતી વસ્તુઓમાં કલાકૃતિઓનું સ્થાન આગળ પડતું છે.
  • ભારતની કલા પ્રાચીન કલાકેનદ્રે અંજતા, સાંચી, ઈલોરા, નાલંદા ને બીજાં હજારો વર્ષોનું ગૌરવ ટકાવી રહ્યાં છે.
  • ગ્રીસ અને ઇટલી તેની પૂર્વકાળની કલાથી જ પંકાયાં છે.
  • કલા સ્વભૂમીના સંસ્કાર અને રાષ્ટ્રપ્રેમની પ્રતીક બને છે અને સ્વદેશનું મમત્વ સરજે છે.
  • વ્યકતિ અને સમાજ ઉભયને કલા શણગારે છે, સંસ્કારે છે, સજીવ રાખે છે.

લેખક: સ્વ. રવિશંકર રાવળ, પુસ્તક: કલાચિંતન

મિત્રતા

સેરા અને ડેવીડ ખાસ મિત્રો હતાં. કોલેજ કેંપસમાં બધે સાથેને સાથે ફરતાં. ડેવીડને મા-બાપની આર્થીક મદદ ન હોવાથી દરેક સેમીસ્ટરમાં બે વિષયના ક્લાસ ભરતો. બાકીના સમયમાં કેંપસ ઉપર જ લાઈબ્રેરીમાં કામ કરી ભણવાની ફીના પૈસા કમાતો. તે સેરા કરતા ભણવામાં પાછળ રહી ગયો. સેરાને માબાપની આર્થીક મદદ હોવાને કારણે ફુલ ટાઈમ કોર્સ કરવાથી તેનો અભ્યાસ જલ્દી પૂરો થયો.

watercolor: Kishor Raval

સેરાને કોલેજમાં પ્રોફેસરની પદવી મળી ગઈ. આ ચાર પાંચ વર્ષમાં તેવોનો સબંધ ઘનીષ્ટ થયો.

લગ્ન કરવાનુ નક્કી કર્યુ. સેરાએ તેનો ખર્ચો ઉપાડી લીધો. ડેવીડ તેની નાની નોકરી છોડી ફુલ ટાઈમ કોલેજ જવા લાગ્યો.

લગ્ન કર્યા પછી કોલેજની નજીકમાં એપાર્ટમેંટ રાખી તેઓએ નવો સંસાર શરૂ કર્યો. બંનેને કોલેજની નજીક રહેવાનુ ફાવી ગયું હતું. રોજ કેંપસ ઉપર હાથમાં હાથ પરોવી ફરવા લાગ્યા. શનીરવીમાં આજુબાજુ ફરવા જતાં. ઝાડ નીચે અઢેલીને બેસતાં. પીકનીકનો સામાન લઈ નદી કિનારે પથારા નાખતાં. બહાર જૂદીજૂદી રેસ્ટોરંટમાં જમવા જતાં. ક્યારેક મૂવી જોવા પણ ઉપડી જતાં. આમ આનંદથી દિવસો પસાર થતાં હતાં….

ટુંક સમયમાં ડેવીડનું ભણતર પૂરૂ થયું. નોકરી શોધવાના ઘણાં પ્રયાસ કર્યા પરંતુ ઈકોનોમી ખરાબ હોવાને કારણે કંયાય પત્તો ખાતો ન્હોતો. સેરાને થયું બીજી લાઈન લ્યે તો જોબ મળવાની વધારે શક્યતા હતી. એટલે તેણે આગ્રહ કરી ડેવીડને મદદ કરી બીજી ડીગ્રી લેવરાવી. બંનેએ નક્કી કર્યું કે ડેવીડ કમાતો થાય પછીજ બાળકો થવા દેવા. આમ તેઓનો સંસાર ચાલ્યે જતો હતો…

નોકરી મળી પણ ગઈ. હવે હાશકારો થતાં ફેમીલી પ્લાનીંગના વિચારો શરૂં કર્યાં. જાત જાતના નુસ્ખા કર્યા પછી પણ સેરા ગર્ભવતી ન્હોતી થતી. ધીરે ધીરે ડેવીડને સેરા સાથે સેક્સમાં વાંધા પડવા માંડ્યા. તેનો સ્વભાવ પણ બદલાવા લાગ્યો. વડક-છડક ગુસ્સા શરૂ થઈ ગયા. સેરાએ મેરેજ કાઉન્સીલરને મળવાની ઈચ્છા દર્શાવી. સેરાને બાળકની મા થવાના બહુ કોડ હતાં. પોતે દાકતર પાસે જઈ આવી. સેરા બાળક ધારણ કરી શકે તેમ હતી. હવે દાકતર પાસે જવાનો ડેવીડનો વારો હતો.ડેવીડે ઘસીને ના પાડી કે તે દાકતર પાસે નહીં જાય.

ચૌદ વર્ષના લગ્ન પછી તેઓએ છૂટાછેડા લેવાનુ નક્કી કર્યું. ઝગડા કર્યા વગર શાંતિથી છૂટાછેડા લીધાં. ડેવીડ સાથે મિત્રતાનો સબંધ ચાલુ રહયો.

બંનેના રસ્તા અલગ થઈ ગયા. ડેવિડને bisexualમાં રસ પડયો અને તે મોજમાં છે… સેરાને બેચાર સાથે ડેટીંગ કર્યા પછી કાંઈ જામ્યું નહીં. આમ થોડાં વર્ષ નીકળી ગયા…

આજકાલ સેરા કોઈ તરંગમાં રહેવા લાગી છે. તેનાથી ચાર વર્ષે નાનો બોયફ્રેન્ડ મળ્યો. તે પણ લગ્ન જીવનથી દાઝેલો. હમણાં તો તેની સાથે હરેફરે છે અને મજા કરે છે. ફક્ત તેને બાળક નથી તેનો અફસોસ રહી ગયો છે. અત્યારે તે બાળકની મા બનવાની ઉમર પણ વટાવી ચૂકી છે. રીટાયર થવાની ઉમર થઈ ગઈ છે પરંતુ થઈ શક્તિ નથી. ડેવીડને મદદ કરવામાં તે પૈસા બચાવી શકી નથી. તે પણ એક બીજી સમસ્યા છે…


લેખક: કોકિલા રાવળ, જુલાઇ ૨૦૧૭

અંતરનો નાદ

આજ બારણે અરધી રાતે કોણ ટકોરા દે છે?
શમણું જાણી મનવાળું ત્યાં ફરી ટકોરા દે છે.

નભથી ઊતર્યા તારાગણ સહુ રમી રાતભર થાક્યા ત્યારે
એકલવાયા અંધારામાં કોણ હવે સળવળતું?

સૂકા આ શમણામાં થઈને
રાત રઝળતી વહી ગઈ ત્યાં
ઉષાકિરણનું ઝરણ ક્યાંકથી ફૂટ્યું

‘જરૂર આવશે’ આશા એવી વાટ જોઈને હારી ગઈ ત્યાં
હળવે હળવે ઝાંઝર જેવું, કોણ હવે ઝમકે છે?

આજે બારણે અણધાર્યું આ
કોણ ટકોરા દે છે?


કવિ: ડો. જયંત મહેતા
પુસ્તક: અશ્રુ ઝંખતી આંખો

મારૂં ગામ: ડુંગરની કેડ્ય પર

મારા ઘરની પાછળ ચાર ખેતરવા છેટે ડુંગર છે. નાનકડો પણ ઘાટીલો છે, માના ઊરોજ જેવો. ટેકરીથી ઊંચો ને થોડો વિસ્તરેલો… ઉપર જઈએ એમ વધુ સોહામણો લાગે છે… એની ટોચેથી ચારે બાજુના ગામડાં તથા ટેકરીઓ વચ્ચેના સીમવગડો વધારે રણિયામણાં લાગ્યાં છે. ઓતરાદી તરફ પૂર્વથી પશ્ચિમ વહી જતી મહીસાગર નદી બારેમાસ પાણીથી સભર હોવાથી નોખી તથા નરવી આબોહવા રચી આપે છે. પેલો ડુંગર કહ્યો તેનું નામ છે કોથળિયો ડુંગર….

લાખો વણઝારો ધનની ‘કોથળિયો’ દાટી ગયા હતા માટે કોથળિયો ડંગર… ડુંગર ઉપર એ ધન ખોદી કાઢવા માણસોએ ખોદેલા કૂવા જેવડા ખાડા હતા. અમે પણ શૈશવમાં એ ધન જોવા ખાડાઓમાં ઊંડે ઉતરતા હતા… હવે એ કૂવા-ખાડા ખાસ્સા પૂરાઈ ગયા છે. અત્યારે તો ડંગર માથે સાગ તથા ખાખરાની ઝાડી છે. બેસતા કારતકમાં હજી બધું લીલુંછમ છે, પણ ત્યારે વ્હેતું ઝરણું હવે તો વરસાદની સાથે અલોપ થઈ જાય છે. ‘કાળદેવતાએ બધું બદલી નાખ્યું.’ એમ આપણે કહીએ છીએ, પણ હકીકતે તો માણસજાતે લોભવશ ને સ્વાર્થ સારુ બધું લૂંટી લીધું… ઝાડવા કાપ્યાં, ને માટી પથ્થરો પણ ખોદી કાઢ્યાં…. વિલાયતી દવા-ખાતરોથી ખેતરોને ય ચૂસી લીધાં… પશુ પંખી જંતુઓ નીય ચિંતા ન કરી! માણસ આજે ધરતીને વેરાન કરીને ઉજ્જડ જીવન જીવે છે… બલકે જીવવા ફાંફાં મારે છે.

આ કોથળિયા ડુંગરની ઉગમણી તળેટીમાં અમારાં કાકાબાપાનાં ભાઈઓનાં ખેતરો હારબદ્ધ શોભે છે. વળી, ખેતરના પડતરમા અમારા નવા ઘરોની લાઈન સોહી રહી છે. આંબા, લીમડાના ઝાડો તથા વાડામાં પપૈયાં અને બધી જાતનાં શાકભાજી ઋતુ પ્રમાણે વવાતાં ઉછરતાં ખવાતાં રહે છે. રજાઓમાં તથા પ્રસંગ-પર્વે બધાં ભેગાં થાય છે ને અસલનો જીવનરાગ તથા પ્રકૃતિનો લય અમને તરબતર ભીંજવી દે છે. અમારાં ઘર આમ પર્યટન સ્થળ જેવા લાગે છે, બારેમાસ! એ ઘરોના વાડામાં બેઠો છું. ટેકરીની કૂખમાં ગામ ઊભું છે, નવા વર્ષના દિવસો છે. હજી કારતક બેઠાને ચાર દિવસ થયા છે. લોકો હજી ‘સાલ મુબારક’ અને ‘જયશ્રી કૃષ્ણ’ના મૂડમાં દોદી રહ્યા છે. પણ હું તો પ્રકૃતિમાં ખોવાઈ ગયો છું. ખુશનુમા સવાર ફરફરે છે અને ગામ સીમને માથે ભૂરું સ્વચ્છ આકાશ કૃપા વરસાવી રહ્યું છે. ઓટલા પર ખાટલામાં હેમન્તનો તડકો પણ મારી સામે આવીને બેઠો છે. એનો ચહેરો તેજ તેજ છે. પાસે-ચોપાસે પડછાયા-છાયા ચીતરીને તડકાએ પોતાનાં રૂપો વધારી ઉજાગર કરી દીધાં છે. હવા શીતળતાનો સ્પર્શ કરાવવા સાથે સ્ફૂર્તી જગવે છે. હવે રાગ અને આગ બંને સેવવાની ઋતુ બેસી જશે.

દૂર દૂર સુધી ક્યારીઓમાં ડાંગર સોનાવરણી સોહાય છે. વધુ વરસાદે હજી સીમ ભીની ભીની છે. પાકવા આવેલી ડાંગરની મુઠ્ઠીફાટ કન્ટીઓ લચી પડેલી જોઉં છું… હરિતપીળી ક્યારીમાં તડકો પાલવ શો લહેરાય છે. ડાંગરની, પાકવા આવેલા ધાનની, વઢાતા ઘાસની અને હજી વ્હેતાં મટિયાળાં પાણીની સુગંધો છાતીની ધમણને મહેકથી ભરી દે છે… ક્યાંક ડાંગર કપાય છે. લાલ-લીલી ઓઢણીઓ હલચલ કરે છે ને ખેતરમાં ઉલ્લાસ ઊભરાઈ આવે છે. અળસિયા ખાવા બગલાઓ ઊતરી આવ્યા છે અને ખેતરમાં ભાતીગળ મુદ્રામાં ગોઠવાઈને ચાલે છે. પંક્તિ રચતી અને વંકાતી ગતીમાં સરતી કુંજડીઓની હાર આભમાં ઊડી જતી જોઉં છું… ઓ જાય, ડુંગરની પેલી પાર… વગડાની તળાવડીએ જઈને ઊતરશે કુંજડીઓ. દૂરની સ્તનાકાર ટેકરીઓ પર આકાશ ઝૂકી આવ્યું છે. પેલી વળાંક લઈને વ્હેતી મહીસાગરનાં પાણી પણ ઓટલેથી ય દેખાય છે. જાણે દિશા દરપણ ધરીને ઊભી છે ને સૃષ્ટિ એમાં પોતાનો નવો ચહેરો જૂવે છે. સીમવગડો હજી સોબત કરવાં જેવાં નર્યા ને નકરાં છે… ગામમાં મારા ઘરની પછીત સુધી સીમ અને વગડો બેઉ આવીને ઊભાં રહે છે. ખરેખર તો મને લેવા, બોલાવવા આવ્યાં છે… ને હું જાઉં છું…

ક્યા ચિત્રકારે વૃક્ષોને સુંદર આકોરોમાં વધતાં વિકસતાં શીખવ્યું હશે?! આ સામેનો લીમડો વર્તુળ જેવો જ અને ઘટાદાર છે. પાસેનાં સાગ વનો પણ છટાદાર ઊભા છે. આજે સવારથી જ અહીં કાગડાઓ બબ્બે ત્રણ-ત્રણના જૂથમાં ઊડી આવ્યા છે. જરા ચિંતાભર્યું અને ક્રંદન કરતા હોય એવું કેમ બોલે છે? આજે આ કાગડાઓ જાણે બીજા કોઈ મૃત કાગડાની કાણે આવ્યા હશે?! ત્યારે દાદા કહેતા હતા કે મૃત કાગડો શોધીને બતાવતા અને પછી એને અગ્નિદાહ દઈને શાંતિ પામતા. હા, દાદાને મેં પશુપંખીઓને સમજતા અને ચાહતા ભેરુ રૂપે પણ જોયા હતા. વારંવારે એ વગડે વહી જતાં! હું કાગડાઓના અવાજોની ઉદાસીમાં ભીંજાતો ચૂપ બેઠો છું!

આથમવા જતા સૂરજે કોથળિયા ડુંગરને કેસરી રંગથી રંગી નાખ્યો છે… સીમકન્યા મોટી થાળીમાં ગુલાલ લઈને ઊરાડતી જાય છે. ઋતુ ભૂલ્યા હોય એમ બેચાર મોર ટહુકી ઊઠ્યા છે. ખરેલા પીંછાવાળા બાંડા મોરલા હવે પીછાં ઉગાડશે. રાતના રંગો સાથે એમાં સીમના રંગો ભેળવશે. ઘાસમાં રમતો પવન હવે પાછો તરુવરોની ડાળે ડાળે જંપી જશે. ત્યારની જેમ હવે ગાયો ભેંસોના ધણ નથી રહ્યાં. બધું તબેલામાં બંધાઈ ગયું છે. હા, હજી થોડી ગાયો ચરીને પાછી આવતી દેખાય છે… થોડાં બકરાં ય છે. રસ્તાની ધારે ધારે પાણી ભર્યા ચરણોમાં પોયણાં ખીલ્યાં છે. ઘરે ઘરે ઈલેક્ટ્રિક દીવાઓવાળાં ઝબુકિયાં પ્રગટી ઊઠ્યાં છે… અંધારું વર્તાય છે ખરું, પણ કાળી રાત હવે રહી નથી, પશ્ચિમાકાશે ચોથપાંચમના ચન્દ્રનું ચાંદરણું ફિક્કી સક્કરટેટીની પીળી ચીરી જેવું દેખાય છે. સૃષ્ટિમાં કશીક પીડાની ફડક પેસી ગયેલી અનુભવું છું. હા, ઢળતી રાત સ્વસ્થ નથી… જાણે બધાના ચહેરા પર કશીક અજાણી વ્યથાની પાતળી છાયા પડી ગઈ ન હોય!! ક્યાંક એકબે આગિયા ઊડે છે. ને કંસારીનો ચિકચિક અવાજ છાતીમાં ઘસરકા પાડે છે, જાણે! ધીમે ધીમે ભેદી રાતે ગામને પોતાની આગોશમાં લઈ લીધું હતું!

લેખક: મણિલાલ હ. પટેલ

પુસ્તક: તોરણમાળ

ગિજુભાઈ બધેકાની વિચારયાત્રા

આપણને સમજીજાય છે

તમે આખી દુનિયાને ઠગી શકશો,પણ તમારા બાળકને ઠગી શકશો નહીં.

તમે આખી દુનિયાને આંજી શકશો, પણ તમારા બાળકને આંજી શકશો નહીં.

તમે તમારું ચારિત્ર્ય ઈશ્વરથીએ છૂપું રાખી શકશો,પણ તમારા બાળકથી છૂપું રાખી શકશો નહીં. કુદરતે એમને કોણ જાણે કેવીએ શક્તિ આપી છે કે તેઓ તમને જાણી જ જવાનાં.

તેઓ તરત સમજી જાય છે કે – આપણી આંખમાં અમૃત છે કે ઝેર છે, આપણી વાણીમાં કડવાશ છે કે મીઠાશ છે, આપણા સ્પર્શમાં કોમળતા છે કે કર્કશતા છે. તેઓ આપણને તરત સમજી જાય છે.


તમને હોંશ થઈ

તમને હોંશ થઈ કે આપણે બાળકને માટે કઈંક કરવું જોઈએ.

તમે એક જ કરવા માગો છો. તો શું કરશો? છોકરાંને મારવા નહીં.

ધારો કે તમે કંઈક બે વાનાં કરવા માગો છો, તો શું કરવું? બાળકને વઢવું નહીં.

ધારો કે તમારે કઈંક ત્રણ કરવા છે. તો શું કરવુ ? બાળકને લાલચ આપવી નહીં.

ધારો કે તમે બાળકને માટે ચાર કાંઈક કરવા ધારો છો. તો શું કરવું ? તો બાળકને વારે વારે શિખામણ દેવી નહીં, વારે વારે વાંક કાઢ્યા કરવો નહીં.


ઘડીભર છોડી દે!

ઘડીભર રાજદ્વારી પ્રપંચ છોડી દે ને તારા બાળક સાથે રમ.

ઘડીભર વેપારની ગડમથલ છોડી દે ને તારા બાળક સાથે રમ.

ઘડીભર કાવ્ય-સંગીતને છોડી દે અને તારા બાળક સાથે રમ.

ઘડીભર ભાઈબંધ-મિત્રોને છોડી દે ને તારા બાળક સાથે રમ.

ઘડીભર પ્રભુ-ભજનને પણ છોડી દે ને તારા બાળક સાથે રમ.


લેખક: ગિજુભાઈ બધેકા
પુસ્તક: સાત વિચારયાત્રા, ગિજુભાઈ બધેકાની વિચારયાત્રા
સંપાદક: મહેન્દ્ર મેઘાણી, લોકમિલાપ