હૈયામાં સંવેદનાની ભીનાશ

હૈયામાં સંવેદનાની ભીનાશ

http://www.thehindu.com/multimedia/dynamic/02366/CB07-WALK_G3PAA5BD_2366000g.jpg
Photo credit: http://www.thehindu.com/multimedia/dynamic/02366/CB07-WALK_G3PAA5BD_2366000g.jpg

તામિલનાડુના તિરુચી જિલ્લામાં મસુરી નામનું ટચૂકડું નગર. એમાં એક ભરવાડનું કુટુંબ રહે. ગાય-ભેંસ પાળે અને દૂધ-દહીં-માખણ વેચી ગુજરાન ચલાવે. જીવનની પાયાની જરૂરિયાતો સચવાઈ જાય. ૧૬ વર્ષની સ્વાતિ બધાંની લાડકી. ભણવાની ભારે લગન. ખૂબ મહેનતુ. માનું નામ થંગાપોન્નુ. સીધી, સરળ પણ તેજસ્વી મહિલા. ઘરનો અને વ્યવસાયનો કારોબાર એ જ ચલાવે. સ્વાતિ ખૂબ ભણે એવી તમન્ના. ભરવાડની દીકરીએ તો કૃષિ વિશ્વવિદ્યાલયમાં જ જોડાવું જોઈએ એવું માને.

પ્લસ ટુ પરીક્ષામાં ડિસ્ટિંકશન માર્કસ લાવી સ્વાતિએ કોઈમ્બતુર-સ્થિત અન્ના અરંગમ તામિલનાડુ કૃષિ વિશ્વવિદ્યાલયમાં પ્રવેશ મેળવવા અરજી કરી. ઈન્ટરવ્યુ માટે ઓગસ્ટની આઠમી તારીખે સવારે ૮:૩૦ વાગ્યે હાજર રહેવાનું આમંત્રણ મળ્યું .

ચેન્નઈમાં પણ અન્ના વિશ્વવિદ્યાલય છે. એના વિશાળ કેમ્પસમાં લોકો વહેલી સવારે ચાલવા આવે. નિયમિત આવનારાઓ પોતપોતાના ગ્રુપ બનાવે. મૈત્રીના ગાઢ સંબધ બંધાય. એવા એક ગ્રુપનું નામ ટ્વોકર્સ. આઠમી ઓગસ્ટની વહેલી સવારે ગ્રુપના સભ્યો એકસાથે ચાલતા હતા. જોયું તો સામેથી બે મહિલાઓ ભારેખમ પગલે ધીમે ધીમે ચાલીને આવી રહી હતી. નાનીના હાથમાં બેગ હતી. મોઢા પર ઘેરા વિષાદની છાયા હતી.

ટ્વોકર્સના વોકર્સ ક્ષણભર થંભી ગયા. એમણે પૃચ્છા કરી. આ સ્ત્રીઓ હતી સ્વાતિ અને થંગાપોન્નુ . અન્ના યુનિવર્સિટીના નામમાં થાપ ખાઈ ગયેલા અને કોઈમ્બતુરને બદલે ચેન્નઈ આવી પહોંચેલા. ૬:૩૦ વાગ્યા હતા. ૮:૩૦એ કોઈમ્બતુરના વિષ્વવિદ્યાલયમાં પહોંચવાનું હતું. અશક્ય વાત હતી. આશા મરી પરવારી હતી.

http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/girl-loses-way-walkers-fly-her-to-coimbatore-for-admission/article7521315.ece
http://www.thehindu.com/news/cities/chennai/girl-loses-way-walkers-fly-her-to-coimbatore-for-admission/article7521315.ece

“અરેરે બિચારી”, “જબરો ગોટાળો થઈ ગયો ભાઈ”, જેવા ઔપચારિક અર્થીને શબ્દો ઓકવાનો બદલે ટ્વોકર્સ ગ્રુપના સભ્યો ચાલવાનું છોડી કામે લાગી ગયા. કામ વહેંચી લીધું. એક મા-દીકરી માટે નાસ્તો લેવા દોડ્યો. બીજાએ ઝાડ નીચે બેસી લેપટોપ ચલાવતા યુવાન પાસે લેપટોપ લઈ મા-દીકરીની ચેન્નઈથી કોઈમ્બતુરની પ્લેનની ટિકિટ બુક કરાવી દીધી. ભાડું થયું ૧૦,૫૦૦ રૂપિયા. ગરીબ મા-દીકરી એ ક્યાંથી લાવે? ટ્વોકર્સના સભ્યોએ ભેગા મળી રકમ ચૂકવી દીધી.

ત્રીજો સભ્ય પોતાની કાર લેવા ઘરે દોડ્યો જેથી મા-દીકરીને એરપોર્ટ સમયસર પહોંચાડી શકાય. ચોથાએ કોઈમ્બતુરના વિશ્વ વિદ્યાલયના રજિસ્ટ્રાર, આનંદકુમારનો સંપર્ક કર્યો. એ પોતે પ્રોફેસર હતા. આનંદકુમારે આશ્વાસન આપ્યુ કે સ્વાતિ ભલે મોડી પહોંચે, અમે રાહ જોઈશું.

૧૦:૧૫ વાગ્યે વિમાન ઊપડ્યું. ૧૧:૨૮એ કોઈમ્બતુર પહોંચી ગયું. ટ્વોકર્સના એક સભ્યે પોતાના મિત્રને ફોન કર્યો હતો એટલે એ ગાડી લઈ સ્વાતિને યુનિવર્સિટી પહોંચાડવા એરપોર્ટ પર હાજર હતો. ૧૨:૪૫ સુધીમાં બધી વિધિઓ પૂરી થઈ અને સ્વાતિને બાયોટેકનોલોજીમાં એડમિશન મળી ગયું. કેમ્પસની હોસ્ટેલમાં રહેવાની સગવડ પણ થઈ ગઈ.

ટ્વોકર્સના છઠ્ઠા સભ્યે કોઈમ્બતુરમાં શું ચાલી રહ્યું હતું એની માહિતી મેળવવાનું કાર્ય માથે લીધું હતું. એણે શુભ સમાચાર મિત્રોનેઆપ્યા. સ્વાતિએ ‘હિંદુ’ ના સંવાદદાતાને કહ્યું કે “આ તો એક ચમત્કાર હતો. થંગાપોન્નુએ કહ્યું: “અમે કશુ જ કરી ન શક્યા હોત અને વીલે મોઢે ઘર પાછા ફર્યા હોત, પરંતુ ભગવાને એના ફરિશ્તાઓને મોકલી આપ્યા. સ્વાતિએ હવે બમણી મહેનત કરવી પડશે, નહિ તો એ ચેન્નઈના એના અતલસનો શું મોઢું બતાવશે?”

આપણા હૈયાને આનંદથી તરબતર કરી દે એવી આ કહાણી નવી નવાઈની નથી. સ્વાર્થલોલૂપ આ દુનિયામાં પ્રેમ અને સંવેદનાથી છલકાતા ભાઈ-બહેનો છે અને ખુદાને પ્યારાં એવા કાર્યો ગુપચુપ કર્યે જાય છે, પરંતુ એની ખાસ નોંધ લેવાતી નથી. ખૂનખરાબા, ટંટા-ફિસાદની વાતો વધારે હોઇ છે. પણ મોટા ભાગે તો ઇન્સાનની ઈનસાનિયતની ખુશબો ફેલાવતી, બીજાને પ્રેરણા આપતી આવી ઘટનાઓને શોધી કાઢવાની મહેનત પત્રકારોએ કરવી નથી.

અરે, આપણી આજુબાજુનાં વર્તુળોના ભાઈ-બહેનોને પૂછો, દરેક પાસે આવા ખૂબસૂરત અનુભવની કથાઓ પડી છે. છાપા, સામયિકોના તંત્રીઓએ રત્નો શોધવા ડૂબકી મારવી નથી, ભીંજાવું નથી. હૈયામાં સંવેદનાની ભીનાશ હોય તો મનમાં ઈચ્છાશક્તિ આવેને.

Read the English story published in The Hindu, Aug 10 2015, Girl loses way, walkers fly her to Coimbatore for admission

 

એનઆરઆઈ-જન તો તેને રે કહીએ જે….

સાચું પૂછો તો માણસ માત્ર, ખાસિયતને પાત્ર. દરેક માણસની કોઈને કોઈ ખાસિયત હોવાની જ.

બોલવાની લઢણમાં આ ખાસિયતો છલકાતી જોવા મળે. આમ તો આપણા ભાતીગળ સમાજમાં અઢળક જ્ઞાતિઓ- પેટાજ્ઞાતિઓ છે અને મોટા ભાગની જ્ઞાતિઓને પોતપોતાની ખાસિયતો ય ખરી જ. પણ છેલ્લા થોડા દસકાઓ દરમિયાન ગુજરાતી સમાજમાં એક નવી જ્ઞાતિ ઊભરી આવી છે, ‘એનઆરઆઈ’!

ખાસિયતો બાબતે આ એનઆરઆઈ જ્ઞાતિને કોઈ ન પહોંચે. તમે શેરી – મહોલ્લા – દુકાન – મોલ ગમે ત્યાં મળો, એટલે તરત વરતાય જાય કે સદરહુ પાર્ટી એનઆરઆઈ છે! આ રહ્યા તેના ઉદાહરણો:

photo credit http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-10-13/news/54970817_1_shailesh-vara-sandip-verma-valerie-vaz
photo credit http://articles.economictimes.indiatimes.com/2014-10-13/news/54970817_1_shailesh-vara-sandip-verma-valerie-vaz

(૧) દહીંને ‘યોગર્ટ’, ચોકલેટને ‘કેન્ડી’ અને બિસ્કીટને ‘કુકીઝ’ તરીકે ઓળખાવે ત્યાં સુધી ઠીક મારા ભાઈ, પણ કેરોસીનથી ચાલતી ખડખડપાંચમ રીક્ષાને ‘કેબ’ કહીને બોલાવે ત્યારે ખબર પડે કે પાર્ટી એનઆરઆઈ છે.

(૨) મોલમાં ઉભા રહીને દરેક ફૂડપેકેટ પર ‘ફેટ’ કેટલી એ શોધે, અને રોટલી ઉપર ચોપડવા ઘીને બદલે ‘બટર’ માંગે ત્યારે ખબર પડે કે….

(૩) પાંચ વર્ષ પહેલા જે કીટલીના બાંકડે બેસી, ઉધારની કટિંગ ચા પીતાં પીતાં મફતિયા છાપામાં ‘જોઈએ છે’ની જાહેરાત શોધતા હતાં, એ જ કીટલી પર ભાઈબંધને ચા પીવડાવ્યા પછી ‘પેમેન્ટ’ કરવા ક્રેડીટ કાર્ડ કાઢે ત્યારે ખબર પડે કે….

(૪) જેટલી વાર જાહેરમાં ઝોકાં ખાતા ઝડપાય ત્યારે (ઇન્ડિયા પધારીને ૨૦-૨૫ દિવસ થઈ ગયા હોવા છતાં) ‘જેટલેગ’ નું બહાનું કાઢે ત્યારે ખબર પડે કે….

(૫) ભલેને દોઢ વર્ષ પહેલા મહેસાણાથી મણીનગર આપણી સાથે જ અપડાઉન કરતા હોય, પણ બસની મુસાફરી માટે ઓનલાઈન રિઝર્વેશન અને લાંબી સાંઈનો અંગે કકળાટ કરે ત્યારે ખબર પડે કે…

(૬) રેસ્ટોરંટમાં જાય ત્યારે ફૂલ સાઈઝ પિઝા ઓહિયાં કરી ગયા પછી ‘ડાયેટ’ કોક મંગાવે ત્યારે ખબર પડે કે….

(૭) ભારતમાં હવા-પાણીનું પ્રદૂષણ કેટલું ભયાનક છે એનો રિપોર્ટ દર કલાકે આપતા રહે, પણ પાણીપુરીની લારી જોતા સીધા ‘વાઉઉઉ…’ કરતા ધસી જાય ત્યારે ખબર પડે કે….

(૮) જેમના શ્રીમુખે ‘સુરતી’ સતત શોભતી, એવા લોકો છીંક ખાઈને પણ ‘સોરી’ બોલતા થઈ જાય ત્યારે ખબર પડે કે….

(૯) દરેક વાક્યની શરૂઆત ‘અમારે ત્યાં તો..’ થી કરે ત્યારે ખબર પડે કે….

— અને, ભારતના લોકો હજીય કેટલા જૂનવાણી અને લાગણીમાં વહી જનારા છે, એવી ફરિયાદ છેલ્લા દોઢ મહિનામાં દોઢસો વખત કરી હોય, છતાંયે દેશમાંથી વિદાય લેતી વખતે, એરપોર્ટ પર ‘આવજો’ કહેતી વખતે એમની આંખના ખુણાં ભીંજાય ત્યારે ખબર પડે કે….

જ્વલંત નાયક  |

Jwalant Naik | jwalantmax @ gmail.com

સાહિત્ય વિષે થોડું ચિંતન

વિનોબાજીએ એક વાર પંડિત નહેરુને વેધક સવાલ કર્યો કે તમે દુનિયાના ઇતિહાસમાં લખ્યું છે કે અકબરના જમાનામાં તુલસીદાસ થઈ ગયા. પરંતુ ખરું જોતા અકબરના જમાનામાં, તુલસીદાસ થઈ ગયા કે પછી તુલસીદાસના જમાનામાં અકબર થયા? જમાનો અકબરનો કે તુલસીદાસનો? આજે આટલા વરસેય સમાજ ઉપર પ્રભાવ અકબરનો વધુ કે તુલસીદાસનો?

original watercolor by Kishor Raval
original watercolor by Kishor Raval

બંગાળ ઉપર આજે અસર કોઈ રાજામહારાજની છે કે રવીન્દ્રનાથ ની? આંધ્રમાં તેલુગુ ભક્ત કવિ પોતનાનું ભાગવત જ આજે ઘરે ઘરે વંચાય છે. સમાજને ઘડ્યો છે સાહિત્યકારોએ અને સંતોએ.

વિનોબાએ દુનિયાને ઘડનારા ત્રણ મુખ્ય પરિબળો ગણાવ્યા છે: વિજ્ઞાન, આત્મજ્ઞાન અને સાહિત્ય. સાહિત્ય એ શબ્દની શક્તિ છે. મનુષ્યને મળેલ વાક્શક્તિનું અનેરું વરદાન છે.

સાહિત્યકાર કેવો હોય? ઉત્તમ સાહિત્ય ના લક્ષણ કયા?

સૌ પ્રથમ તો સાહિત્યકારમાં વિષ્વવ્યાપક વૃત્તિ હોવી જોઈએ. ભાગવતમાં તો લખ્યું છે કે

વિષ્વાનિભૂતિ: સકલાનુભૂતિ:

સાહિત્યકારમાં વિશ્વની અને બધી કલાઓની અનુભૂતિ હોય. સાહિત્યકારની વાણી સચોટ ક્યારે બને? શંકરાચાર્ય પૂછે છે: ‘કેષામ્ અમોઘ વચનમ્’ કોની વાણી અમોઘ નીવડે છે? પોતે જ જવાબ આપે છે.

યેચ પુન: સત્ય – મૌન – શમશીલતા..

જેનામાં સત્ય હોય છે. જે મૌન રહે છે, જેનામાં સમત્વ અને શીલ હોય છે. જે શાંતિ રાખે છે તેની વાણી અમોઘ (અમૂલ્ય) હોય છે.

આ સાહિત્યકારનું ઉત્તમ ઉદાહરણ તુલસીદાસ છે. સીતા અને હશે રામના પ્રથમ મિલનનું એમણે વર્ણન કર્યું. એ ફુલવારી પ્રકરણ કહેવાય છે. એ બંનેનું પ્રથમ મિલન છે. પ્રથમ દર્શન છે છતાં તે વાંચીને જરીકે વિકાર પેદા નથી થતો. નિર્વિકારતા આવે છે. તે આખું યે ચિત્રણ નિર્વિકારી અને પાવનકારી છે. આ તુલસીદાસની ખૂબી છે. આદર્શ સાહિત્યકાર નિર્વિકાર સાહિત્ય રચી શકે છે. સાહિત્યકારે થર્મોમીટર પણ થવાનું છે અને વૈદ્ય પણ થવાનું છે. થર્મોમીટર બંધાનો તાવ માપે છે. તે બીજાનો તાવ યથાર્થ રીતે માપી શકે છે. પોતે તાવ ગ્રસ્ત નથી થતો. તેને પોતાને તાવ નથી આવતો એટલે જ તો તે બીજાનો તાવ માપી શકે છે. તેવી જ રીતે વૈદ્ય દર્દી પ્રત્યે હમદર્દી દાખવે છે. તાવ કયો છે તે ઓળખે છે. તેના નિવારણ માટે દવા આપે છે. તેવી રીતે સાહિત્યકારે નિવારણ બતાવીને તટસ્થ રહેવાનું છે. ટોલ્સટોય તો એક મહાન સાહિત્યકાર હતો પરંતુ તેણે પોતાની જ ટીકા કરતાં કહેલું કે હું જે મોટી મોટી નવલકથાઓ લખું છું તે સાહિત્ય નથી પરંતુ મેં જે નાની નાની વાર્તાઓ લખી છે તેમાં ખરી કળા પ્રગટ થઈ છે. આનું કારણ એ છે કે તે વાર્તાઓ સહજ ભાવે લખાઈ છે. તેને નાના બાળકો પણ સમજી શકે છે અને મોટાં પણ સમજી શકે છે. શિક્ષિત પણ સમજી શકે છે અને અશિક્ષિત પણ. તે સર્વજન સુલભ છે. જે સર્વજન માટે સુલભ હશે અને સર્વેને સ્પર્શ કરી શકશે એ જ ખરું સાહિત્ય છે.

સૂર્યકાંત વૈષ્ણવ વિદ્યાનગર આણંદ

અવાજ

તારા હૃદયનો, બંધ પડવાનો અવાજ,img_2198
સુદની દિશાને અડવાનો અવાજ!

સાગર… નદી…પર્વત… વટીને આવશે,એ કોઈનો ચુપચાપ રડવાનો અવાજ!

છેલ્લી ગલી તક શહેરને શોધી વળો,
ક્યાંથી હવે એ ક્યાંય જડવાનો અવાજ!

આંખો હજારોવાર ખોલો…બંધ કરો;
નહી આવશે બારી ઊઘડવાનો અવાજ!

અવકાશમાં ઊતરી ગયું આખ્ખુંય ઘર;
આવેય ક્યાંથી સીડી ચડવાનો અવાજ!

(સ્વ. પવનકુમાર જૈનની સ્મૃતિમાં)

લખાયેલી કવિતા
નુવનીત સમર્પણ: ડિસેંબર ૨૦૧૫ : પાનુ ૨૬: લેખક: કિસન સોસા

Once we were brothers

પુસ્તક પરિચય: Once We Were Brothers, by Ronald Balsoncover-large

આ પુસ્તકની કહાની નો અંજામ અમેરિકામાં કાયદાની ગૂંચથી ઉકેલાય છે.

પોલેંડમાં નાઝીના સમયના અત્યાચારમાં ભાગ લીધેલાે એક માણસ જુલમ અને લૂંટ કરી અમેરિકામાં નામ બદલી અમન-ચમનથી રહેવા લાગે છે. કાયદેસર તે માણસ ઉપર દાવો માંડી તેનો ચુકાદો વકીલ લેખકે સારી રીતે આણ્યો છે.
જર્મન માને એકલે હાથે બાળકને ઉછેરવાની શક્તિ નથી એટલે નવ શીષુને જુઈસ કુટુંબના ઘરના પગથિયે મૂકી જાય છે. તે કુટુંબમાં તેના જેવડુંજ બાળક છે. બંને ભાઈઓની જેમ ઉછરે છે. નાઝીનો ઉપદ્રવ શરૂ થયો એટલે જર્મન મા યુવાન છોકરાને પાછો લેવા આવે છે. યુવાનને તેની સાથે જવાની ઈચ્છા નથી. પણ જુઈસ બાપ તેને સમજાવે છે કે તું જઈશ તો અમને બચાવી શકીશ. એટલે કમને છોકરો જર્મન સાથે ભળે છે. સત્તા ઉપર આવ્યા પછી તે કેવી રીતે બદલાય છે.