રોલ નંબર છ

કોઈ બોલ્યું નહિ, એટલે મેં એના નામની જ મોટેથી બૂમ પાડી, ‘આય્યતી..!’

બીજા બાળકોએ પણ પડઘો પાડતા હોય એમ ‘આયતી..આયતી’ ચાલુ કર્યું. એટલે બહેનપણીઓ સાથે વાતોમાં મશગુલ આરતીને હોશ આવ્યા. બધા હસવા લાગ્યા.

‘યસ્સ સય્ય..’ ગભરાઈને એ તરત જ બોલી ગઈ. ગભરાવું એની કાયમી તાસીર હતી. એ સતત વિના કારણે આમ જ ગભરાતી રહે.

‘અરે આયતી, ગભરાય છે શું કામ? તને જોઈને તો હું ગભરાઈ જાઉં છું.’ મેં કહ્યું.

એ ‘ર’ ને બદલે ‘ય’ બોલતી. શિક્ષક તરીકેની મારી અનેક મર્યાદાઓમાંની આ પણ એક હતી કે હું એને ‘ર’ નો સાચો ઉચ્ચાર શીખવી નહોતો શક્યો. ઊલટું હું જ એને આરતીને બદલે ‘આય્યતી’ કહેતો થઈ ગયેલો!

પ્રોફાઈલમાં પણ એનો ચહેરો તો ગભરાયેલો જ દેખાઈ આવે. અને એનો એ ગભરાયેલો ચહેરો જોઈ મને એ દિવસની ઘટના યાદ આવ્યા વિના રહે નહિ.

watercolor: Kishor Raval c 2008

એ દિવસે શનિવારની પ્રાર્થના-સભા અને સાંસ્કૃતિક કાર્યક્રમ મેદાનમાં ચાલતો હતો. એ સમયે મને કશુંક કામ યાદ આવતા હું મારા ક્લાસરૂમમાં આવ્યો. મને અચાનક ક્લાસરૂમમાં આવતો જોઈને ત્યાં સંતાઈને બેસી રહેલી મારા ક્લાસની કેટલીક છોકરીઓ હું ખિજાઉં એ પહેલા જ દોડીને પ્રાર્થનામાં ચાલી ગઈ. હું રૂમમાં મારું કામ કરવા બેઠો.

થોડી મિનિટો થઈ હશે ત્યાં પેલી છોકરીઓ ફરી પાછી રૂમમાં આવી. મને કહે, ‘સાહેબ તમારે પ્રાર્થનામાં નથી આવવું?’

‘કેમ? કેમ પૂછવું પડ્યું?’ મેં કહ્યું. એ છોકરીઓ પણ ગભરાયેલી હતી. હું રૂમમાં જ બેસીશ એવું લાગતા એ લોકોની ધીરજ ખૂટી ગઈ ને એમાની એકે દોડીને જાજમ મૂકવાના મોટા કબાટનું બારણું ખોલી નાખ્યું.

મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે કબાટમાંથી આરતી બહાર આવી!

‘આરતી ?’ મારી રાડ ફાટી ગઈ. ‘તું કબાટમાં શું કરતી’તી?’

અચાનક મને આખીયે ઘટનાની ગંભીરતા સમજાવા લાગી ને મારું હૃદય ધબકારા ચૂકવા માંડ્યુ. પેલી છોકરીઓ તરફ ગુસ્સે થઈ બોલ્યો, ‘તમે લોકોએ આરતીને કબાટમાં પૂરી દીધી? આટલો વખત એ અંદર રહી શી રીતે? તમને કંઈ વિચાર ન આવ્યો કે આ છોકરી અંદર ગૂંગળાઈ મરશે તો?’

બધી છોકરીઓ ધૄજવા લાગી. ગભરાયેલી આરતી વચ્ચે બોલી, ‘સય..સય… મેં જ એને કીધું’તું.’

‘શું? તેં જ એને કીધું’તું કે તને પૂરી દે? આ કબાટમાં? શું કામ?’

‘સય, તમને આવતા જોયા ને એટલે મને બીક લાગી, તો મેં કીધું કે મને કબાટમાં પૂયી દ્યો, સય જાશે એટલે હુંય નિકળી જાઈશ. પણ તમે તો ગયા જ નહિ… એટલે..’

હવે એના બદલે ગભરાવાનો વારો મારો હતો. પરસેવો વળી ગયો. જો આ છોકરી વધુ સમય કબાટમાં રહી હોત તો એનું ને એના લીધે મારું શું થયું હોત એની કલ્પના મને કંપાવી ગઈ. જોકે એ ધારે તો અંદરથી અવાજ કરીને કે પાટુ મારીને કદાચ સરકારી કબાટ ખોલી શકે ખરી પણ અત્યંત ગભરાવાની એની આદત એને એવું કરતા રોકી રાખે એ વાત પણ એટલી જ સાચી હતી. એ દિવસથી મેં જાજમ માટેના કબાટને હંમેશ માટે તાળુ મારી દીધું ને એનો ઉપયોગ કરવાનું બંધ કરાવ્યું.

જો કે હિંમત હાર્યા વગર પ્રયત્નો હજી ય ચાલુ જ છે, આરતીની ગભરાહટને દૂર હટાવવાના અને તેને ‘ર’ નો સાચો ઉચ્ચાર શિખવવાના.. ક્યારેક તો સફળતા મળશે જ..


આની સિરિઝ કેનેડાનાં ગુજારાત ટાઇમ્સમાં શરુ થઇ છે.
લેખક: અજય ઓઝા, ભાવનગર ગદ્યસભા

‘અમે ભાનવગરના ભાગ ૧’ ની બીજી આવૃતિ

૨૦૦૫ માં કિશોરે પોતાની ટૂંકી વાર્તાઓનો સંગ્રહ એક પુસ્તક રૂપે તૈયાર કર્યો — અને ’અમે ભાનવગરનાં’ અમદાવાદમાં છપાવી. પોતાના હાથે સાહિત્ય મિત્રોમાં વહેંચી. અઢીસો કોપી છપાવેલી. આજે ૧૩ વર્ષ પછી પણ તેની માગણી અવાર – નવાર આવે છે. એટલે અમે બીજી આવૃતિ છપાવવાનો વિચાર કર્યો. 

૨૦૧૪ માં અમે કિશોરની બાકીની વાર્તાઓ જે કમ્પયુટરમાં પડેલી તે ‘અમે ભાનવગરના – ભાગ ૨’ તરીકે અમેરિકામાં છપાવી. આ પુસ્તકની ૧૦૦ કોપી જ છપાવેલી, જે બધી ખલાસ થઈ ગઈ છે. ભવિષ્યમાં ફરી છપાવવાનો વિચાર છે.

સહર્ષ જણાવવાનુ કે નવા ઓપ સાથે ‘અમે ભાનવગરના – ભાગ ૧’ની બીજી આવૃતિ પ્રકાશિત ઓગસ્ટ ૨૦૧૮ માં કરવામાં આવી છે.

બન્ને પુસ્તકો ‘અમે ભાનવગરના ભાગ ૧ અને ૨’ ના રંગીન ચિત્રો કિશોરના પોતાના છે, અને અમેરિકામાં છપાવ્યાં છે.


લેખક: સ્વ. કિશોર રાવળ, પૃષ્ટસંખ્યા: ૧૨ + ૧૮૨, કિંમત: $15
સંપાદક: કોકિલા રાવળ, kokila.raval22@gmail.com

પાણી ગાંડુતૂર ચોતરફ

watercolor: Kishor Raval

પાણી ગાંડુતૂર ચો તરફ,
ઘૂઘવે ઘોડાપૂર ચોતરફ.

પાદરમાં છબછબિયાં કરતી,
એ જ નદી થઈ ક્રૂર ચોતરફ.

માણસ, વૃક્ષો તરણાં જેવાં,
ઘર ઊભાં મજબૂર ચોતરફ.

આભ સમાણાં ખાય લથડિયાં,
ચોમાસું ચકચૂર ચોતરફ.

કશું ન સૂઝે, સઘળું બૂઝે,
નજર પડે જ્યાં દૂર ચોતરફ.

સપનું સાચું પડ્યું નદીનું,
દરિયા જેવું શૂર ચોતરફ.


ગઝલકાર: હર્ષ બ્રહ્મ ભટ્ટ ( ખુદને ય ક્યાં મળ્યો છું? )

પુસ્તક પરિચય – The Rent Collector by Camron Wright

આ વાર્તા કંબોડિયાના એક મ્યુનીસીપાલીટીના ડંપસ્ટરની છે. ધણાં કુટંબોની તેમાંથી રોજી નીકળતી હતી. એક યુગલ ત્યાં રોજ ડબા- બાટલી અને પસ્તી વીણવા આવતું હતું. તેમાંથી તેનું ગુજરાન ચાલતું. તેને એક માંદલું બાળક પણ હતું. તેનો દવાનો ખરચો પણ અવાર નવાર થઈ જતો.

નજીકના વસાહતમાં તેઓ રહેતા હતાં. ઘરને ત્રણ દિવાલ હતી. ચોથી દિવાલને તાપડા થી ઢાંકતાં. તે દરવાજા તરીકે પણ કામ આપતું. આમ તાળા વગરનુ ઘર કાયમ માટે ઉઘાડું રહેતું. બધાં પાડોશીઓ એકબીજાનુ ધ્યાન રાખતાં. અને જરૂર પડે એકબીજાને મદદ પણ કરતાં.

ભાડાનો તકાડો કરવા દર મહિને એક બાઈ આવતી. એકવાર તે આ લોકોને ઘેર આવી ચડી ત્યારે તેણે જોયું કે મા દીકરાને સુવરાવતી હતી અને ડંપસ્ટરમાંથી મળેલી રંગીન ચિત્રોમાંથી વાર્તા ઘડીને કહેતી હતી. કારણકે તેને વાંચતાં આવડતું નહોતું. પેલી માએ બાઈને પૂછ્યું કે મને ઈંગ્લીશ શીખવશો ? તેનો આટલાે ઉત્સાહ જોઈને તેણે ટાઈમ અને હોમ વર્કની શરત નક્કી કરી. થોડા વખતમાં તો તે વાંચતા લખતા શીખી ગઈ. તેની વાંચવાની ભુખ વધતી ગઈ. પેલી બાઈ તેને પુસ્તકો લાવી આપતી અને બંને વચ્ચે ચર્ચા ચાલતી. આમ બંને વચ્ચે માયા બંધાણી. ઘણી વાર તેની પાસે થી ભાડું પણ ન લેતી.

બાઈને કેંસર થાય છે. તેના છેલ્લા દિવસોમાં તે પોતાને ગામ જઈને મરવાનું નક્કી કરે છે. પાછળ વીલ મૂકીને જાય છે. બધી મીલ્કત આ પતિ પત્નીને મળે છે.

આ નવલ કથા ધીરજ,આશા અને માનવતાનો સંદેશો આપે છે.

ખાસ તો ધીરે ધીરે તેને અક્ષર જ્ઞાન કેવી રીતે આપે છે અને દેશી ઉપચારથી તેના બાળકને કેવી રીતે સાજો કરે છે. આ પુસ્તકમાં કંબોડિયાનો ઈતિહાસ પણ વણી લેવાયો છે.


લેખક: કોકિલા રાવળ, ફિલાડેલ્ફિયા

Read about the documentary film, River of Victory, that inspired the book

રોલ નંબર પાંચ

કોઈ બોલ્યું નહિ એટલે મેં જરા મોટે અવાજે રીપીટ કર્યુ, ‘રોલ નંબર પાંચ…?’

‘એ નથી આવ્યો સાહેબ… રોજ મોડો જ આવે છે.’ બીજા બાળકો બોલ્યા.

મને યાદ આવ્યું. થોડા મહિના પહેલા પણ આવું જ થયેલું. હું ત્રણ-ચાર વાર રોલ નંબર પાંચ ની બૂમ મારી પણ એ આવ્યો નહોતો. થોડી વાર રહીને ધીમે પગલે એ વર્ગમાં આવેલો.

મેં તરત જ રોક્યો, ‘કેમ આટલા મોડા મારા સાહેબ ?’

એ કંઈ બોલ્યો જ નહિ.

‘જા તારા મમ્મીને બોલાવી આવ.’ મેં કહ્યું. એનું ઘર નજીક જ હતું.

‘હું ઊઠ્યો ત્યારે મમ્મી ઘરે નો’તી.’ આટલું બોલી એ રડવા લાગ્યો.

‘અરે? મમ્મી નહોતી એમાં રોવા માંડવાનું ભાઈ? જા પપ્પાને લેતો આવ.’

‘ઈ પણ સવારથી રોવે જ છે સાયેબ…’ આંસુ લૂછતા એ બોલ્યો. આખા ક્લાસરૂમની સાથે મારાથી પણ હસી પડાયું, ‘પપ્પાયે રોવે છે? તારી જેમ?’

એ મારી સામે જોઈ રહ્યો, ‘હું બોલાવા નહિં જાઉં સાયેબ.’ એના દયામણા અવાજથી હું વધુ નારાજ થયો. ‘રહેવા દે, હું જ ફોન કરીને બોલાવું છું… જા બેસી જા.’

મેં ટેબ્લેટમાંના એના પિતાના કોન્ટેકમાંથી એનો નંબર કાઢ્યો ને ફોન કરી એના પપ્પાને આવી જવા કહ્યું. જોકે છેક રીસેસના સમયે એ આવ્યા એ મને ગમ્યું નહોતું.

નાસ્તો કરવાનું મુલતવી રાખી મેં તેમની સાથે વાત શરૂ કરી, ‘જુઓ તમારું ઘર નિશાળની સાવ સામે છે, અને તોયે તમારો છોકરો આમ મોડો આવે? એટલે તમને બોલાવ્યા છે.’

ક્લાસમાં બાળકો નહોતા એટલે મારા સવાલને સાંભળ્યા વગર જ એ માણસ ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડવા માંડ્યો. હું અચંબામાં પડી ગયો. આ પરિવારને રડવાનો આવો કોઈ માનસિક રોગ હોવાનું મારી જાણમાં નહોતું.

મેં પૂછ્યું, ‘થયું છે શું?’ મેં એને ખુરશી પર બેસાડ્યા. મારી વૉટરબૅગનું પાણી આપ્યું. એ હળવા પડ્યા.

‘તમારાથી શું છુપાવું સાહેબ.. મહેશની મમ્મી..’

‘કેમ? તેની મમ્મીને શું થયું? ફરી ચોથી ડીલીવરી? કે પછી કોઈ બીમારી?’

‘ના સાહેબ, એ તો તમે કહેલું એમ નાના કુટુંબની વાત મેં બરાબર યાદ રાખી છે.’

‘તો? તો થયું શું?’

‘એની મમ્મી રાતે જ.. ભાગી ગઈ છે.. ધનસુખ સાથે.. એની સાથે હીરા ઘસતો.. નવી બાઈક લઈ રખડતો.. એની સાથે.. સાહેબ.. મેં સગ્ગી આંખે..’ એ ફરી ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડવા લાગ્યો. હું એના દર્દને સમજવા કોશિશ કરવા લાગ્યો. એની આંખમાંથી કચડાયેલા સપનાઓનો કાટમાળ ખરી રહ્યો હતો. મેં એને સાંત્વના આપી શાંત પાડ્યો.

જતા જતા કહેતો ગયો, ‘સાહેબ મહેશને આ વાત કરતા નહિ. હું થોડા દિવસમાં એને મનાવી પાછી લઈ આવીશ. નાનકાને સાથે લઈને ગઈ છે. મને એની ફિકર છે. હું મહેશને રોજ તૈયાર કરીને મોકલી દઈશ, જરા મોડું થાય તો સાચવી લેજો.’

તરછોડીને ચાલી ગયેલી પત્નીને મનાવી લાવવાના એના ભરોસાને મનોમન સલામ કરતા મેં એને ખાતરી આપી કે ‘મહેશની ચિંતા કરતા નહિ. હું તેનું ધ્યાન રાખીશ.’

તેના ચહેરા પર એક બેબસ બાપ અને એક લાચાર પતિની રેખાઓ આપસમાં જ ટકરાઈ રહી હતી. એ મેં જોઈ હતી.

બસ એ દિવસે એની આંખોમા મેં આપેલા ભરોસાને યાદ કર્યો અને આજે હજુયે ક્લાસમાં પહોંચી ન શકેલા ગેરહાજર મહેશની હાજરી પૂરી દીધી.


આની સિરિઝ કેનેડાનાં ગુજારાત ટાઇમ્સમાં શરુ થઇ છે.
લેખક: અજય ઓઝા, ભાવનગર ગદ્યસભા

હરનિશભાઈની સ્મરણાંજલી

હરનિશભાઈની સ્મરણાંજલી કરતાં તેની ‘સુપર-કંડક્ટર’ વાર્તા યાદ આવી. તે મારી મન ગમતી વાર્તા છે, જે ‘સુધન’માં મળશે.  તેમના ત્રણ પુસ્તકો પ્રકાશિત થયા છે: ‘સુધન’, ‘સુશીલા’ અને છેલ્લી ૨૦૧૮ની ‘તીરછી નજરે અમેરિકા’. આ જુનમાં સૌને પોતાનાં હાથથી ‘તીરછી…’ વહેંચી.

આ છેલ્લુ પુસ્તક હળવી શૈલીથી લખાયેલુ છે. આવતી કાલે, ન્યુ જર્સી ખાતે લિટરરી એકેડમી ઓફ નોર્થ અમેરિકાએ ‘હરનિશ સાથે એક સાંજ’ નામનો કાર્યક્રમ રાખ્યો છે. સૌ મિત્રો તેમની યાદમાં બે શબ્દ બોલશે. સ્મરણાંજલી હાસ્યાંજલીમાં પલ્ટી જશે કારણકે અમને સૌને તેના સંપર્કમાં રહીને અમારાં પોતાના અનુભવો છે. -કોકિલા રાવળ

Harnish Jani (1941 – 2018) photo credit: sureshbjani.wordpress.com

‘તીરછી નજરે અમેરિકા’માં કનુભાઈ સૂચકે પ્રતિભાવ લખેલો તે નોંધ-પાત્ર છેં…

‘ગુજરાત મિત્ર’ સુરતથી પ્રગટ થતું લોકપ્રિય સમાચાર પત્ર છે. દર બુધવારે તેની દર્પણ પૂર્તિમાં અમેરિકા નિવાસી ઉત્તમ હાસ્ય-લેખક શ્રી હરનિશ જાનીના ‘ફિર ભી દિલ હૈ હિંદુસ્તાની’ કટારમાં નિયમિત રીતે લેખ પ્રગટ થાય છે. મેં તેમની આ કટાર પ્રગટ થવાની શરૂ થઈ ત્યારથી નિયમિત રીતે વાંચી છે અને માણી છે.

લેખકનાં અગાઉ પ્રસિદ્ધ થયેલાં ‘સુશીલા’ અને ‘સુધન’ પુસ્તકો ‘ગુજરાત રાજ્ય સાહિત્ય અકાદમી’ અને ‘ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ’ દ્વારા પુરસ્કૃત થયાં છે. હાસ્ય-પ્રધાન લેખોના આ લેખકની કલમ અને વાણીમાં નિર્દંભ સરળ ભાષા, ખાસ વિશેષતા છે. રોજ-બરોજની જિંદગી સાથે ઘટતી સત્ય ઘટનાઓને તેઓ ડંખ વગરના કટાક્ષમાં રજૂ કરે છે. તેઓ ફરિયાદ નહીં વાસ્તવમાં ઊપજતા સહજ હાસ્યને રસળતી વાણીમાં વ્યક્ત કરે છે. તેઓ સમાજસુધારક નથી કે નથી ઉપદેશક. તેઓ તો વહેતી જિંદગીની પળોમાં આનંદથી વહી જતું એક માત્ર પાત્ર છે. ખરેખર તો એવું અનુભવાય છે કે હસતાં હસતાં તેઓ લખતા હશે કે લખતાં લખતાં તેઓ હસતા જતા હશે. અને લાગે કે તેઓ હસાવવા માટે નહીં આપણી સાથે હસવા માટે જ લખે છે. ગત અને સાંપ્રત ઘટનાઓને તટસ્થતાથી નિહાળે છે અને તેમાંથી પ્રાપ્ત થતા આનંદને એકલપંથીની જેમ માણવાને બદલે સહુની સાથે માણે છે.


Harnish Jani’s 3 books

કનુ સૂચક (કવિ – લેખક – આર્કિટેક્ટ), વિલે પાર્લા, મુંબઈ

આંગણામાં રોપેલા

આંગણામાં રોપેલા આસો તે પાલવના
છોડ હવે થઈ ગયા છે ઝાડ,
તોય સખી! અવસર આવ્યો ન મારે આંગણે!

તાજાં ફૂલોના હાર ગૂંથ્યા છે એટલા કે
વાસી ફૂલોના થયા પ્હાડ, તોય સખી.

સાવ રે કુંવારાં મારાં પાનેતર ફાડીને વાટ્યે-વાટ્યે મેં તો
રોપી ધજાઓ એંધાણની.


કવિ : ઘનશ્યામ ઠક્કર ( અમેરિકાવાસી કેટલાક ગુજરાતી સર્જકો ) મધુસૂદન કાપડિયા, ગુજરાતી સાહિત્ય અકાદમી