રોલ નંબર દસ? નવ!

અજાણ્યા માણસને સ્વાભાવિક જ થાય કે હું રોલ નંબર નવ તો ભૂલી જ ગયો, માસ્તરને જ એકડા બરાબર આવડતા નથી. પણ મને કે મારા વર્ગના બાળકોને એ આશ્ચર્ય થાય નહિ. કેમ કે આઠ પછી કાયમ દસ નંબર જ બોલવાનું રહેતું. નવ નંબર તો વિક્રમનો હતો. અને એનો નંબર બોલું કે ન બોલું એ ક્યાં સાંભળવાનો હતો! લાલજીસાહેબના ક્લાસમાં હતો ત્યારે બધા એને મૂંગલો કહી ને બોલાવતા. પણ એ જન્મથી જ બહેરો-મૂંગો નહોતો. કેટલેક અંશે અધકચરા અવાજો કાઢી થોડું ઘણું બોલી પણ શકતો. હા, એ વાત જૂદી હતી કે તેનું બોલેલું કોઈ સમજી શકતું નહોતું. પણ બધા એને આમ મૂંગલો કહે એ મારાથી સહન થયું નહિ ને લાલજીસાહેબને વિનંતી કરી મેં એને મારા ક્લાસમાં લઈ લીધો. નામ મને નોંધાવતી વખતે એમણે કહેલું, ‘શું ફેર પડશે ભાઈ? મારી પાહેં ભણે કે તમારી પાહેં! હે? એને તો બોલવું ય નથી ને હાંભળવુંય નથી. હાવ મૂંગલો છે.. મૂંગલો.’

‘વાંધો નહિ તમતમારે, રજીસ્ટરમાં નોંધાયેલું એનું સાચું નામ એના કાને સંભળાવી શકું તોયે ઘણું છે મારા માટે!’ મેં કહ્યું ને લાલજીસાહેબ મોટેથી હસવા લાગેલા. ને પછી કટાક્ષમાં બોલ્યા, ‘બહુ હારું લ્યો તો ભણાવી દ્યો એને જલ્દી ને બનાવી દ્યો મોટો લાટસાબ. અમે તો જાણે કાંઈ ભણાવતા જ ન હોયે એવી વાત કરો છો. તમે ખાલી એ મૂંગલાની ભાષા હમજી શકો ને તોયે તમારો ગુલામ થઈ જાઈશ.. જાવ.’

મારા ક્લાસમાં આવ્યા પછી મેં જેમ જેમ એનામાં રસ લીધો તેમ તેમ એ વધુ ને વધુ ખિલવા માંડ્યો. મને એના પર હતી એના કરતા અનેકગણી લાગણી એને મારા પર થવા માંડી. કંપાઉન્ડમાં મારું લ્યુના પ્રવેશે કે તરત જ એ દોડતો સામે આવે. આડો જ ઊભો રહી જાય. એટલે મારે એને સ્કૂટર સોંપી દેવાનું. એ લીમડાને છાંયે મૂકી આવે. મારું લંચબોક્સ અને વૉટરબેગ લેતો આવે. ક્લાસમાં મારા ટેબલ પર બરાબર ગોઠવે. રીસેસમાં હું જમું તો મારે એનું કઈ કામ તો નથી પડ્યું ને એવી બે-ચાર વખત ખાતરી કરી જાય. રજાના સમયે વળી પાછું લંચબોક્સ અને વૉટરબેગ સ્કૂટર પર ગોઠવે અને કમ્પાઉન્ડ બહાર સુધી સ્કૂટર કાઢી આપે. આ બધા કામ એને ન કરવા દઉં કે બીજું કોઈ કરે તો ગુસ્સામાં ચિત્રવિચિત્ર અવાજો કાઢીને એ આખી નિશાળ માથે લઈ લે. આમેય એને ભણવામાં તો રસ જ નહોતો, એટલે બહારના કામ કરવામાં એનું કૌશલ્ય દેખાડવાનો એને ભારે ધખારો રહેતો.

એક દિવસ રજામાં સ્કૂટર બહાર કાઢ્યું ને જોયું તો પંક્ચર. ઈશારા અને અવાજોના મિશ્રણથી એણે મને પંક્ચર બતાવ્યું. એ દિવસે મારે અગત્યના કામે પહોંચવાનું હોવાથી અકળાયો. સામેના ગેરેજ સુધી વિક્રમ મને દોરી ગયો. પંક્ચર થયું ત્યાં સુધી હું ચિંતાગ્રસ્ત બેઠો રહ્યો. સમય બગડવાને લીધે મારુ મન બહુ ઉદાસ હતું. મારી સાથે વિક્રમ પણ બેઠો રહ્યો. એ જાણે સતત મારી ચિંતાને ઉકેલી રહ્યો હતો અને મને સખત અકળાયેલો જોઈ એનું મન પણ વ્યાકુળ થતું મેં જોયું.

બીજા દિવસથી વિક્રમમાં એક ફેરફાર જોવા મળ્યો. રજા પડવાના એક કલાક પહેલા જ એ સ્કૂટર પાસે જઈ આવ્યો. મેં પૂછ્યું, ‘કેમ? શું હતું?’

એણે ઈશારા મિશ્રિત અવાજે સમજાવ્યું, ‘જોતો’તો કે આજે પંક્ચર નથી ને? કાલે તમે કેવા હેરાન થયા’તા!’

ત્યારથી એ હમેશા એક કલાક અગાઉ જ પંક્ચરનું ચેકીંગ કરી લે. જેમ જેમ એના સંકેતોની ભાષા હવે હું પામવા લાગ્યો હતો તેમ તેમ મને એનામાં વધુ ને વધુ રસ પડવા લાગ્યો. એના ખાસ પ્રકારના ઈશારા અને ખાસ પ્રકારના અસ્પષ્ટ ઉચ્ચારોનું અર્થઘટન કરવા ખાસ્સું એવું મગજ કસવાની જરૂર પડે, પણ એમા સફળ થાઉં ત્યારે અનેરો આનંદ અનુભવાય.

એવામાં એક્વાર કોઈ કારણસર મારે પાંચેક દિવસની રજા ઉપર જવાનું થયું. એ પછીના અઠવાડિયે હું હાજર થયો ત્યારે મારું સ્વાગત કરવા દરવાજે વિક્રમ હાજર નહોતો. તપાસ કરતા લાલજીસાહેબે કહ્યું, ‘અરે કોણ મૂંગલો ને? એ તો ભાઈ તમારા વિના અમે નો હાચવી શકીયે એને હો. તમે ગયા પછી પહેલે જ દિવસે તમને જોયા નહિ એટલે ક્લાસમાં બેઠો જ નહિ, એટલે મેં મારા ક્લાસમાં બેસાડ્યો પણ રજા પડે એ પહેલા તો ક્યાં નાસી ગયો કોઈને ખબર જ પડી નહિ. હા, જતા જતા એક તોફાન કરતો ગયો, અમે ભલે એને વાંચતા-લખતા ન શીખવ્યું, પણ તમે એને તોફાન કરવાનું શીખવ્યું?’

‘કેમ? શું તોફાન કર્યું એણે?’ મને આશ્ચર્ય થયું.

‘મારી બાઈકમાં પંક્ચર પાડતો ગયો.’ લાલજીસાહેબ રોફથી બોલ્યા, ‘ને બસ.. એ દિવસે મેં એને બરાબર ફટકાર્યો, પછી આટલા દિવસ ભણવા આવ્યો જ નહિ.’

મને ઝટકો લાગ્યો. વિક્રમ આવું કરે ખરો! વિદ્યાર્થીઓ જે કંઈ કરે એમાં એના શિક્ષકની ઈમેજ પણ જોડાઈ જાય છે એ વાત લાલજીભાઈની વાતોમાંથી હું સમજ્યો. ક્લાસમાં જઈ મેં બીજા છોકરાવને કહ્યું કે ‘જાવ, વિક્રમને બોલાવતા આવો.’

છોકરાવ કહે, ‘તમે આવ્યા છો એ ખબર પડતાં જ અમે એને બોલાવવા ગયા.. એણે અમને કહી રાખેલું કે સાહેબ આવે તો મને બોલાવા આવજો, જુઓ આ આવ્યો.’

મને જોઈને એના ઉતરેલ ચહેરા પર જરા રોનક આવી. મારી ખુરશીને ઘસાઈને નીચું મોં કરી ઊભો રહ્યો. પછી હાથ ઉલાળીને કેટલાય અસ્પષ્ટ ઉચ્ચારો વડે મારા કાન અને મગજ ભરી દીધા. એની પ્રતિક્રિયાઓનું અર્થઘટન કરવામાં મારે બહુ વાર લાગી. એના અવાજમાં ઠપકો હતો, હું આટલા દિવસ એને ન મળ્યાનું દુઃખ હતું, એને બીજા સાહેબોએ હડધૂત કર્યો હશે એનો રોષ પણ ટપક્યો.

છતાં એણે લાલજીસાહેબની બાઈકમાં પંક્ચર પાડ્યું એ વાતનો તાળો મને મળ્યો નહિ. પણ તરત જ એને પૂછવાનું મને યોગ્ય ન લાગ્યું. પણ એ દિવસે જ રીસેસના સમયમાં જ્યારે બધા વિદ્યાર્થીઓ બહાર ગયા હતા ત્યારે વિક્રમ છાનોમાનો લાલજીસાહેબની બાઈક પાસે ગયો અને એના ટાયરમાંથી હવા કાઢતો મેં એને જોયો.. મને વધુ આંચકો લાગ્યો, લાલજીસાહેબની ફરિયાદ ખોટી નહોતી. આ છોકરો કેમ આવું તોફાન શીખ્યો? ને એ પણ આમ અચાનક?

હું તરત લાલજીસાહેબ પાસે દોડ્યો અને કહ્યું, ‘તમારી વાત સાચી નિકળી અને એટલું જ નહિ આજે પણ વિક્રમે ફરી એવું જ કારસ્તાન કર્યું છે.’

લાલજીસાહેબ ઉકળ્યા, ‘જોયું ને? મેં કહ્યું’તું ને કે તમે એને શું શીખવી શકવાના? આ? આ શીખવ્યું? બોલાવો, બોલાવો એ મૂંગલાને.. એના બાપને ય બોલાવો, આજે એની પાહેં જ બધું કબૂલ કરાવીયે. મૂંગલો કરાફાટ્યનો થઈ ગ્યો.. એમાંયે મોટે ઉપાડે તમે એની ભાષા હમજવા લઈ ગ્યા મારામાંથી.. તમે હું હમજ્યા એની ભાષા? આજે હું એને માર્યા વગર નહિ મૂકૂં.. ક્યાં છે? બોલાવો છો કે હું જાઉં?’

મેં શાંત પાડવા કોશિશ કરી, ‘એને હું ઠપકો આપીશ. તમે ચિંતા ન કરો. પંક્ચર પાડ્યું હશે તો પણ હું સરખું કરાવી આપીશ. પણ મને એ કહો કે એ દિવસે બીજું કંઈ બન્યું હતું ?’

‘તમે કે’વા હું માગો છો? આચાર્યસાહેબ પણ ત્યારે હતા, અમે એને તમારી જેમ થાબડભાણા તો નો જ કરીયે હો. એ દિવસે જે થયું હોય ઈને જ પૂછો ને, મારે નથી કહેવું જાવ. એને ક્યો તમને કહી દે જે થયું હોય ઈ…’ ઉકળેલા અવાજે જ લાલજીભાઈ જરા અટક્યા ને પછી હોઠ કરડાવી બોલ્યા, ‘ના ના, નથી કે’વું જાવ, બહુ મૂંગલાની ભાષા હમજવાના હગલા થયા છો ને.. તયે જાવ ને એને જ ક્યો તમને હમજાવે…’ વળી અટકીને કહે, ‘મૂંગલો તમને લખીને હમજાવશે? હે…હે.. તમે હજી એને લખતાંયે ક્યા શીખવી દીધું? હેં? જાવ એને ક્યો તમને બધું હમજાવે. મૂંગલો શું કે’શે? અને કે’શે કે’શે ત્યાં તો તમે રીટાયર્ડ પણ થઈ ગ્યા હશો.. હા…હા..’

‘વીસ મિનિટમાં બધું સત્ય બહાર ન લાવું તો કે’જો મને.’ કહેતો હું બહાર નિકળી ગયો. મેં લાલજીભાઈની ચેલેન્જ ઉપાડી લીધી.

ગેરેજવાળાને બોલાવી બાઈકમાં હવા ભરવા મોકલ્યું અને ધૂઆપૂઆં થતો હું ક્લાસમાં આવ્યો. બધા છોકરાવને બહાર રમવા મોકલી વિક્રમને પાસે બોલાવ્યો. જેવી મેં વાત માંડી કે તરત જ એ ભાંગી પડ્યો.

મને ખ્યાલ આવ્યો કે હવે એ મારી ભાષા પણ સમજવા માંડ્યો છે. મેં એને મહમહેનતે એને સમાજય એવા સંકેતો અને અવાજોની મદદથી બધું પૂછ્યું. ને એણે પણ એક પછી એક વાત મને ઈશારા અને અવાજોથી સમજાવવા માંડી. એક એક વાત ખૂલતી ગઈ તેમ તેમ મને સત્ય સમજાતું ગયું. કહેતા કહેતા એ રડતો રહ્યો. એને ધરપત આપી શાંત પાડ્યો ને બધા સાથે રમવા મોકલ્યો.

હું મગજ શાંત પાડવા ઑફિસમાં જઈ બેઠો ત્યાં લાલજીસાહેબ પણ આવ્યા, ‘કંઈ કહ્યું કે નહિ મૂંગલાએ? કંઈક બોલો તો ખરા… કેમ ચૂપ છો? તમે એને બોલતો ન કરી શક્યા.. પણ એણે તમને મૂંગલા કરી દીધા કે શું ? હે..હે..’

‘મને બધો ખ્યાલ આવ્યો છે.. એ દિવસે શું બન્યું હતું.. મને બધું વિક્રમે કહ્યું.’ હું શાંત અવાજે બોલ્યો.

સામે બેઠેલા આચાર્યસાહેબની આંખમાં પણ ચમક આવી, ‘એમ? તો તો કહી દો.. એક મૂંગલો કેટલું કહી શકે એની અમનેય હમજ પડે!’

‘એણે તો રજેરજ વાત મને સમજાવવાની પૂરી કોશિશ કરી સાહેબ, પણ હું જેટલું અને જેવું સમજ્યો એ મારા શબ્દોમાં જ કહી શકીશ. એના જેટલી ડીટેઇલ ન કહી શકું… કદાચ એટલા માટે કે હું મૂંગલો નથી ને!’ પહેલી વાર મારાથી પણ ‘મૂંગલો’ બોલાઈ ગયું.

‘ભલે ભલે, તમતમારે બોલી નાંખો.’ લાલજીસાહેબ બોલ્યા.

એ દિવસ ની મને જે વાત વિક્રમ દ્વારા સમજાઈ હતી તે મારા શબ્દોમાં રજૂ કરી, ‘જુઓ, એ દિવસે રીસેસમાં કોઈ નહોતું ત્યારે તમે અને આચાર્ય સાહેબ બગીચામાં બેઠા હતા અને વિક્રમને તમે ફૂલછોડને પાણી પાવાના કામમાં લગાડ્યો હતો.’

‘હા, બરાબર.’ આચાર્યસાહેબ બોલ્યા.

‘એ વખતે તમે બંને જે વાત કરતા હતા એ તમને તો યાદ જ હશે?’ મેં પૂછ્યું. અને કશાય પ્રત્યુત્તરની રાહ જોયા વગર આગળ કહ્યું, ‘તમે લોકો એમ સમજતા હતા કે આ બહેરો-મૂંગો બાળક તમારી વાત શું સાંભળવાનો? અને સાંભળે તો કોને અને શું કહેવાનો? બરાબર ને?’

આચાર્યસાહેબ અને લાલજીસાહેબ તો સડક થઈ ગયા. બંનેની આંખો પહોળી રહી ગઈ. મેં એની નોંધ લઈ આગળ કહ્યું, ‘ એ દિવસે મારા સ્કૂટરમાં પંક્ચર પાડવા તમે જ તમારા ક્લાસના કોઈ છોકરાને કહ્યું હતું ને! વિક્રમે એ વાત બરાબર સાંભળી લીધેલી. અને એનું પરિણામ તમે આજે જોઈ રહ્યાં છો.’

પેલા લોકો બંને એકબીજાની સામે ડઘાયેલા જોઈ રહ્યાં, પછી એકાએક બેય જણા ખડખડાટ હસવા લાગ્યા. અંતે આચાર્યસાહેબ કહે, ‘માસ્તર તમે જીત્યા.’ કહી એમણે લાલજીસાહેબને તાળી આપી.

હવે ડઘાવાનો વારો મારો હતો. મારો ચહેરો જોઈ લાલજીભાઈએ ફોડ પાડ્યો, ‘જુઓ માસ્તર, એ દિવસે અમે એની અને એ બહાને તમારી પરીક્ષા લેવા માટે જ એ બધું બોલ્યા હતા. પણ એનું પરિણામ આવું આવશે એની ખબર નો’તી. પણ તમે એના હાચા ગુરુ નિકળ્યા ભાઈ.’

હું અચંબામાં પડી ગયો. ઊભો થયો ને જતા જતા એક પ્રશ્ન પૂછવાનું મન ન રોકી શક્યો, તે પૂછી લીધું, ‘મારી પરીક્ષા લેવા પંક્ચરની ને એ બધી વાત ઊભી કરી એ તો ઠીક સમજ્યા હવે, પણ પછી પેલા નવા હાજર થયેલા વિદ્યાસહાયક બહેનની વાતો પણ મારા મૂંગલા સામે કરવાની શું જરૂર હતી?’

પૂછીને જવાબની રાહ જોયા વગર એ બંને મૂંગલાઓને ઑફિસમાં જ ડઘાયેલા મૂકીને હું વિના વિલંબે બહાર નિકળી ગયો.


આની સિરિઝ કેનેડાનાં ગુજારાત ટાઇમ્સમાં શરુ થઇ છે.
લેખક: અજય ઓઝા, ભાવનગર ગદ્યસભા

કમળ

આજે ફરીથી હૃદયમાં વ્યથા અને મગજમાં તનાવ સાથે તે ઘરે પાછો ફર્યો હતો. કોઈ સાથે વાત કર્યા વિના બાથરૂમમાં દાખલ થઇ ગયો. 

ગરમપાણીની બાલદી લઇ આવેલી પત્ની ઉત્સુકતાભરી પૂછી રહી, ‘શું થયું…? કંઈ વાત થઇ…?’

‘ના … હજી સુધી કઈ પાર પડ્યું નથી’. ધીમેથી જવાબ આપી બાથરૂમનો દરવાજો બંધ કર્યો, પણ તેના કાન ખુલી ગયા. બહાર મોટાભાઈ-ભાભી જે વાર્તા-લાપ કરી રહ્યા હતા તે સાંભળવા.

‘દિયરજી જે રીતે વિચારે છે, તેમ મકાન થોડું બનાવવાનું હતું…?’ ભાભીનો વ્યંગ્ય કાનની આરપાર નીકળી ગયો. 

‘હા…, નાનો થોડી હિંમત કરે તો ચાર-લાખમાં ત્રણ રૂમ વાળો ફ્લેટ આસાનીથી અપાવી દઉં…!’ મોટાભાઈનો ઘમંડ ભર્યો આવાજ તેના કાનમાં હથોડા જેમ પડઘાયો. એને થયું, આ મીનીટે બહાર નીકળી મોટાભાઈને જાટકીને કહી દઉં, ‘આટલા રૂપિયા હોય તો, એક ધડાકે ફ્લેટ ન ખરીદી લઉં…? ધનના ઢગલા પર બેસી સુફિયાણી વાતો કરવી સહેલી છે. ‘આ મોટાભાઈ નહિ, ટેબલ નીચેની એમની આવક બોલે છે, એની મને ખબર નથી એવું થોડું છે…?’ 

ગુસ્સા અને નારાજગીથી તે તપી રહ્યો હતો. ત્રણ-ચાર જગ  ભરીને પાણી માથા પર રેડી દીધું! હાથમાં સાબુ લઇ, શરીર પર જોરજોરથી ઘસવા લાગ્યો. ગરીબીના મેલને ધોઈ નાખવા, જાણે..!

તેના કાન ફરી બહારનો વાર્તાલાપ સંભાળવા લાંબા થયા… 

‘આજે જ્યાં જુઓ ત્યાં પૈસાની બોલબાલા છે, ભાઈ! ખાલી, કોરા સાહિત્યિક શબ્દોથી પેટ થોડું ભરાય છે? જુના ખખડધજ સિંધ્ધાંતો છોડવા જ પડે. તો કઇક નવું ખરીદી શકાય.’

તેની અંદર ને અંદર… શબ્દો, મુલ્યો, સાહિત્ય, સરસ્વતી બધુ જ જાણે ઘુટાતું, છટપટાતું રહ્યું…!

ખોટી વાતો વિરુધ્ધ તેની તેજ કલમ ચાલતી. હવે એ બાબતોને શરણે થવું…? ના… ના, કદાપી નહિ.

સ્વસ્થ થઇ બહાર આવ્યો ત્યાં તેને પત્નીએ કહેલી વાત યાદ આવી, ‘મુંઝાતા નહિ, લડજો. પણ…સ્વમાનના ભોગે નહિ…! હું તમારી સાથે છું ને..!’ 

કાદવમાં ખીલેલા કમળ જેમ તેનો ચહેરો ખીલી ઉઠ્યો હતો…!  

 


આરતિબા ગોહિલ ‘શ્રી’

                               

આ રૂઢિઓનાં બંધનમાંથી કંયારે છૂટીશું?

થોડા દિવસ અગાઉ એક મિત્ર પરિવારમાં લગ્નથયાં. ભારતિય સંસ્કૃતિમાં ઊછરેલા માતાપિતાનો અમેરિકામાં ઊછરેલો દીકરો, એવાંજ માતાપિતાની અમેરિકામાં ઊછરેલી દીકરીને પરણતો હતો. મેંદી, ગરબા,પીઠી ચાેળવાની વિધિ, લગ્ન અને રિસેપ્શન, એમ બધા જ પ્રસંગ, અમેરિકા સ્થત હિંદી સમાજમાં જેમ ઊજવાય છે એ રીતે ઉત્સાહથી અને ભારે રંગે-ચંગે ઊજવાયા. સુંદર સાડી અને ભરપપૂર દાગીનામાં રાચતું મહિલાવૃંદ,ભરપૂર, સ્વાદિષ્ટ, અને એક નહીં અનેક ભોજન; રિસેપ્શન વખતે મોંઘા અને ઉત્તમ પ્રકારના પીણાં, – બધું જ અહિંયાં વસેલા આપણા લોકોની સમૃદ્ધિની સાક્ષી પૂરતું હતું.

આ પ્રસંગે જૂનાજમાનાથી રૂઢીગત ચાલ્યા આવતા બે-ત્રણ ઉપપ્રસંગ જોયાં એથી ખેદ અને નિરાશા થયાં. આ રૂઢિઓને વળગી રહીને આપણે આપણા બંધિયાર માનસના બારણાને મજબૂત તાળું મારતા હોઈએ એવું લાગ્યું.

લગ્નની વિધિ એક સુંદર હોટેલના પ્રશસ્ત, વાતાનુકૂલિત ખંડમાં થઈ રહી હતી. વિધિની શરૂઆતમાં વરરાજાને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જવાનું હતું. ‘અણવર’ જેવો ભાગ ભજવતા વરરાજાના એક યુવાન મિત્રે આ પ્રસંગે એમના માથા પર છત્રી ધરી. જે જમાનામાં આ વિધિ ભારતમાં, ઉનાળાની બપોરે થતી હશે ત્યારે તડકાના ત્રાસથી બચવા વરરાજાના માથે આમ છત્રી ધરવાનું યોગ્ય હતું. પણ હોટેલના ખંડની અંદર પણ આ રિવાજનું પાલન બિલકુલ બિનજરૂરી અને તેથી જ અજુગતું લાગ્યું.

image credit: http://alubhujia.com/en/2018/04/13/kanyadaan-isnt-it-a-way-of-objectifying-the-woman-by-the-patriarchal-society-blogchattera2z/

એ પછીની વિધિમાં કન્યાના પિતાએ વરરાજાના પગ ધોયા. આ વિધિ તો કન્યાપક્ષ હણો કે ઊતરતી કક્ષાનો છે અને વરપક્ષ ઉપરી છે એવું દખાદવા માટે જ થતો હતો. મધ્યયુગના પુરુષપ્રધાન સમાજમાં પણ આ રસમ અસ્વીકાર્ય હોવી જોઈતી હતી. ત્યારે આજે એકવીસમી સદીમાં આપણેશા માટે એ નિભાવી રહ્યા છીએ!

વિધિ દરમિયાન વારંવારઉચ્ચારાયેલ ‘ કન્યાદાન ‘ શબ્દ એ ત્રીજી ખૂંચનારી વાત હતી. આજે જ્યારે સામાજિક અને આર્થિક રીતે સમાજમાં સ્ત્રીઓ પગભર અને સ્વતંત્ર થઈ છે ત્યારે કન્યાને સંપત્તિ – મિલકત ( કણ્વઋષિના શ્રી ઉમાશંકર જોશીએ અનુવાદેલ શબ્દપ્રમાણે ‘થાપણ’ ) સમજી એનું ‘દાન ‘કરવું એ વિચાર યોગ્ય છે ખરો ? ઘડીભર પશ્ન થાય કે જે સંસ્કૃતિએ યત્ર નારયસ્તુ પૂજ્યતે રમન્તે તત્ર દેવતા: જેવું સુંદર સૂત્ર આપ્યું એ જ સંસ્કૃતિએ ‘ કન્યાદાન ‘ શબ્દ શી રીતે પ્રચલિત કર્યો હશે?

આ, અને આવા રિવાજને આપણે આપણા સમાજમાંથી અને માનસમાંથી દૂર કરવા જ રહ્યા.


ઓગસ્ટ, ૨૦૦૧

લેખક: અશોક વિદ્વાંસ

(નાનાં નાનાં સુખ અને બીજી વાતો )

તું પ્રેમ કરે છે ત્યારે

મારામાં સૂકાઈ ગયેલાં કેટલાંય રણ
ખળખળતી નદીઓ બની
કિનારા તોડવાનો પ્રયત્ન કરે છે,

બળતણ માટેનું લાકડું બની ગયેલાં
કેટલાંય ભીતરી વૃક્ષો
મ્હોરેલી મંજરીથી લચી લચી પડે છે,

વિષાદી અંધકાર
ચૈત્રની ચાંદનીનાં વસ્ત્રો પહેરી
ગલી ગલીએ
અભિસારનાં ગીતો ગુંજતાં કરે છે,

અને

મારી કૂખમાં
પુસ્તકને ઊઘડતે પાને શોભે એવું
કાવ્ય જન્મે છે.

તું પ્રેમ કરે છે ત્યારે..


પન્ના નાયક

રોલ નંબર આઠ- સંગીતા

સંગીતાએ માત્ર હાથ ઊંચો કર્યો. એ બહુ ઓછું બોલે, હાજરી માટે પણ માત્ર હાથ ઊંચો કરવાથી રોડવાઈ જતું હોય તો જીભ ઊંચી ના કરે એવી.

મેં એને પાસે બોલાવી કડક સૂચના આપી, ‘જો આજથી તારે પાણી ભરવા જવાનું બંધ, રીસેસમાં ઘરે જવાનું જ નહિ. મને પૂછ્યા સિવાય બહાર જ નહિ જવાનું.’

આદત મુજબ એણે માથું હલાવ્યું ને બેસી ગઈ.

એની આળસ ઉડીને આંખે વળગે એવી. બધી છોકરીઓ બે ચોટલા લે પણ સંગીતા એક જ ચોટલો રાખે, ને એ પણ બે-ત્રણ દિવસે ઓળતી હશે. કદાચ રોજ નહાવાનું એને ફાવતું નહિ હોય એમ લાગે. રીસેસમાં અને રજામાં જલદી વર્ગની બહાર દોડી ને નિકળી શકાય એવી મોકાની જગ્યાએ જ એને બેસવું ગમે. નોટબૂકમાં લખતી વખતે પાનું પૂરૂ થઈ જાય તો પણ ફેરવ્યા વગર જ નીચે ટેકામાં રાખેલી પાટી પર આગળ લખવા માંડે. લખાણ અધૂરું મૂકવું કે અનુસંધાન બીજે પાને ખેંચી જવાનું એને ગમે જ નહિ!

પહેલા ધોરણમાં બેસાડી ત્યારે ક્લાસનું બારણું બંધ કરવા જ ન દે. શિયાળૉ હોય, બહાર ઠંડો પવન હોય તો પણ બારણું બંધ કરીયે કે તરત જ મોટેથી રડવા માંડે અને બારણું ખોલાવ્યે જ છૂટકો કરે! એને અંદર કોઈક પ્રકારની બીક રહે કે હું રૂમમાં પૂરાઈ જઈશ! એ બીક મનમાંથી દૂર કરતા એક વરસ લાગેલું.

ક્લાસમાં એનો અવાજ ન હોય. ચુપચાપ પોતાનું કામ કર્યા કરે. પણ દરેક વાતમાં મૂંગા રહેવાની એની આદત આ દિવસોમાં મને પણ છેતરી ગઈ. હમણા હમણા એને રીસેસમાં વધુ સમય ઘેર જવા માટે રજાની જરૂર પડ્તી, ‘સાયબ, પાણી આવવાનો ટાઈમ થયો છે, મારે ઘરે પાણી ભરવા જવું પડશે. જાઉં?’

શાળાની ઘણી દીકરીઓને ઘરની પરિસ્થિતિને પહોંચી વળવા પાણી ભરવાના સમયે રજા લઈ ઘરે જવું પડતું હોય એટલે એ બાબતે હું પણ ના પાડું નહિ. એટલે સંગીતા પણ રોજ રીસેસ પછી પાણી ભરવા માટે ઘરે જતી અને પછી બહુ મોડી આવતી.

પણ ગઈ કાલે જે બન્યું એ સમજ્યા પછી મેં એને પાણી ભરવા માટે ઘેર જવાની રજા લેવા માટે ચોખ્ખી ના પાડી દીધી.

કાલે એ પાણી ભરવા ગઈ પછી ખાસ્સી વાર સુધી આવી જ નહિ. મેં એના વાલીને ફોન કર્યો, થોડી વારમાં કામે ગયેલા એના મમ્મી આવી ગયા. એટલી વારમાં તો સંગીતા પણ આવી ગઈ. પાણી ભરવામાં એ પરસેવાથી અને પાણીથી ભીંજાઈ ગયેલી હતી.

મેં તેના મમ્મીને કહ્યું, ‘આ સંગીતાને માથે રોજ આમ પાણી ભરવાની જવાબદારી નાંખો છો પણ મને એમાં ખૂબ ચિંતા રહે છે. તમે બીજો કોઈ રસ્તો ન કરી શકો?’.

તેના મમ્મી કહે, ‘પણ સાહેબ, મેં એને પાણી ભરવા જવાનું ક્યારેય કહ્યું જ નથી!’

મને નવાઈ લાગી, ‘તો ? એ તો રોજ રીસેસમાં પાણી ભરવા માટે જાય છે અને બહુ મોડી આવે છે. આજે વધુ મોડું થયું એટલે તમને બોલાવ્યા.’

સંગીતાના મમ્મી ગુસ્સ્સે થયા, ‘એલી છોડી, હાચું બોલ.. ક્યાં જા છો? મેં તને પાણી ભરવાનું કહ્યું છે?’

સંગીતા ગભરાય ગઈ, ‘ના… પણ… ‘

‘પણ… પણ… શું? કોણ તને પાણી ભરવા જવાનું કહે છે?’ તેના મમ્મી બરાબર ખિજાયા.

‘કાકાએ કીધું તું… ‘ એટલું બોલી સંગીતા રડવા માંડી.

જાણે વીજળી પડી, ‘મૂઓ… તારો કાકો… મારી છોડીનેય…-‘ ગાળો બોલતા તેના મમ્મી તેને મારવા જતા હતા પણ મેં અટકાવ્યા, ‘એમાં એનો શું વાંક છે?’

‘એમા તમને કાંય નહિ હમજાય સાહેબ…’ ગુસ્સાને કાબુ કરવા જતા સંગીતાના મમ્મીને પણ આંખમાં આંસુ આવી ગયા.

મેં કહ્યું, ‘હવે એવું કરજો, એના કાકા ઘરે જ હોય તો પછી એને જ પાણી ભરવાનું સોંપી દ્યો ને, સંગીતાને ભણવાનુંયે બગડે નહિ.’

ઉશ્કેરાયેલા સંગીતાના મમ્મી કહે, ‘અરે સાહેબ, તમારે મારી છોકરીને રજા આપવાની જ નહિ. એના કાકાને તમી નહિ ઓળખો, પાણી તો રોજ એ જ ભરે છે.’ પછી પરસેવો લૂછતા જતા જતા કહે, ‘અમારી શેરીમાં પાણી આવવાનો ટેમ તો રાતના આઠ વાગ્યા નો છે !’