આ રૂઢિઓનાં બંધનમાંથી કંયારે છૂટીશું?


થોડા દિવસ અગાઉ એક મિત્ર પરિવારમાં લગ્નથયાં. ભારતિય સંસ્કૃતિમાં ઊછરેલા માતાપિતાનો અમેરિકામાં ઊછરેલો દીકરો, એવાંજ માતાપિતાની અમેરિકામાં ઊછરેલી દીકરીને પરણતો હતો. મેંદી, ગરબા,પીઠી ચાેળવાની વિધિ, લગ્ન અને રિસેપ્શન, એમ બધા જ પ્રસંગ, અમેરિકા સ્થત હિંદી સમાજમાં જેમ ઊજવાય છે એ રીતે ઉત્સાહથી અને ભારે રંગે-ચંગે ઊજવાયા. સુંદર સાડી અને ભરપપૂર દાગીનામાં રાચતું મહિલાવૃંદ,ભરપૂર, સ્વાદિષ્ટ, અને એક નહીં અનેક ભોજન; રિસેપ્શન વખતે મોંઘા અને ઉત્તમ પ્રકારના પીણાં, – બધું જ અહિંયાં વસેલા આપણા લોકોની સમૃદ્ધિની સાક્ષી પૂરતું હતું.

આ પ્રસંગે જૂનાજમાનાથી રૂઢીગત ચાલ્યા આવતા બે-ત્રણ ઉપપ્રસંગ જોયાં એથી ખેદ અને નિરાશા થયાં. આ રૂઢિઓને વળગી રહીને આપણે આપણા બંધિયાર માનસના બારણાને મજબૂત તાળું મારતા હોઈએ એવું લાગ્યું.

લગ્નની વિધિ એક સુંદર હોટેલના પ્રશસ્ત, વાતાનુકૂલિત ખંડમાં થઈ રહી હતી. વિધિની શરૂઆતમાં વરરાજાને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જવાનું હતું. ‘અણવર’ જેવો ભાગ ભજવતા વરરાજાના એક યુવાન મિત્રે આ પ્રસંગે એમના માથા પર છત્રી ધરી. જે જમાનામાં આ વિધિ ભારતમાં, ઉનાળાની બપોરે થતી હશે ત્યારે તડકાના ત્રાસથી બચવા વરરાજાના માથે આમ છત્રી ધરવાનું યોગ્ય હતું. પણ હોટેલના ખંડની અંદર પણ આ રિવાજનું પાલન બિલકુલ બિનજરૂરી અને તેથી જ અજુગતું લાગ્યું.

image credit: http://alubhujia.com/en/2018/04/13/kanyadaan-isnt-it-a-way-of-objectifying-the-woman-by-the-patriarchal-society-blogchattera2z/

એ પછીની વિધિમાં કન્યાના પિતાએ વરરાજાના પગ ધોયા. આ વિધિ તો કન્યાપક્ષ હણો કે ઊતરતી કક્ષાનો છે અને વરપક્ષ ઉપરી છે એવું દખાદવા માટે જ થતો હતો. મધ્યયુગના પુરુષપ્રધાન સમાજમાં પણ આ રસમ અસ્વીકાર્ય હોવી જોઈતી હતી. ત્યારે આજે એકવીસમી સદીમાં આપણેશા માટે એ નિભાવી રહ્યા છીએ!

વિધિ દરમિયાન વારંવારઉચ્ચારાયેલ ‘ કન્યાદાન ‘ શબ્દ એ ત્રીજી ખૂંચનારી વાત હતી. આજે જ્યારે સામાજિક અને આર્થિક રીતે સમાજમાં સ્ત્રીઓ પગભર અને સ્વતંત્ર થઈ છે ત્યારે કન્યાને સંપત્તિ – મિલકત ( કણ્વઋષિના શ્રી ઉમાશંકર જોશીએ અનુવાદેલ શબ્દપ્રમાણે ‘થાપણ’ ) સમજી એનું ‘દાન ‘કરવું એ વિચાર યોગ્ય છે ખરો ? ઘડીભર પશ્ન થાય કે જે સંસ્કૃતિએ યત્ર નારયસ્તુ પૂજ્યતે રમન્તે તત્ર દેવતા: જેવું સુંદર સૂત્ર આપ્યું એ જ સંસ્કૃતિએ ‘ કન્યાદાન ‘ શબ્દ શી રીતે પ્રચલિત કર્યો હશે?

આ, અને આવા રિવાજને આપણે આપણા સમાજમાંથી અને માનસમાંથી દૂર કરવા જ રહ્યા.


ઓગસ્ટ, ૨૦૦૧

લેખક: અશોક વિદ્વાંસ

(નાનાં નાનાં સુખ અને બીજી વાતો )

One thought on “આ રૂઢિઓનાં બંધનમાંથી કંયારે છૂટીશું?

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s