વૈષ્ણવ જન

In memory of Gandhi’s death anniversary, here is Vaishnava Jana To, an old hymn made popular again by Gandhi. To see it come alive, see this video commissioned by Narendra Modi this year: ,Gandhi’s favourite ‘bhajan’ goes global, artists from 124 nations pay musical homage.


વૈષ્ણવ જન તો તેને કહીએ,
જે પીડ પરાઈ જાણે રે;
પર દુ:ખે ઉપકાર કરે તોયે,
મન અભિમાન ન આણે રે. વૈષ્ણવ ૦

સકળ લોકમાં સહુને વંદે,
નિંદા ન કરે કેની રે;
વાચ, કાછ, મન નિશ્ચળ રાખે;
ધન ધન જનની તેની રે. વૈષ્ણવ ૦

સમ દ્રષ્ટિ ને તૃષ્ણા ત્યાગી,
પર સ્ત્રી જેને માત સમાન રે;
જિહ્હવા થકી અસત્ય ન બોલે ,
પર ધન નવ ઝાલે હાથ રે. વૈષ્ણવ ૦

મોહ માયા વ્યાપે નહિ તેને,
દ્રઢ વૈરાગ્ય જેના મનમાં રે;
રામ નામ શું તાળીરે લાગી,
સકળ તીરથ તેના તનમાં રે. વૈષ્ણવ ૦

વણ લોભી ને કપટ રહિત છે,
કામ, ક્રોધ નિવાર્યા રે;
ભણે નરસૈંયો તેનું દરશન કરતાં
કુળ ઈકોતેર તાર્યા રે. વૈષ્ણવ


લેખક: ઉમાશંકર જોશી ( મારા ગાંધીબાપુ )
સંપાદક: મહેન્દ્ર મેઘાણી ( લોકમિલાપ ટ્રસ્ટ )

ગોવા છાન છાન…

છાતીમ વૃક્ષો ફૂલોથી લચી પડ્યાં છે, આથી આખ્ખું ય ગોવા મ્હેક મ્હેક થઈ ગયું છે. અહીં જાણે નવેમ્બરમાં — દિવાળીની મોસમ સાથે વસંત બેઠી ન હોય! એમ, હવામાંય કેફ છે થોડો. જો કે હજી સમીરને મદીર કે અધીર કહી શકાય એવા રાગપરાગને પ્રસરવાની વાર છે. છતાં પાછી વળતી શરદના નીલા આકાશમાં રુદ્રપલાશનાં ઓસરતાં ફૂલો કેસરી પિચકારી મારી દિશાઓને રમણીય બનાવી રહ્યાં છે. આ છાતીમ એટલે કે સપ્તપર્ણીયનાં વૃક્ષો માળ ઉપર મેડી ઉપર માળ હોય એ રીતે પણ ફાલેલા છે. વિસ્તારની વાતે એ ય બદામડી વાદે ચડ્યાં છે જાણે! આછી લીલી ઝાંયવાળાં, ઝાંખાં સફેદ ગુલછડી બધ્ધ અને પાંદડે પાંદડે પ્રગટી આવ્યાં હોય એવાં, આ સપ્તપર્ણીનાં ફૂલો, આખા ય વૃક્ષને ઊઘલાવી અને તોર સાથે ઊભાં છે — બલકે થોડુંક ઝૂકીને ઝૂલે છે. એમની માદક મ્હેકથી, વર્ષામાં બંધ રહેલાં આપણાં બારી બારણાં, ખૂલે છે જાણે! છાતીમની ગંધવતી છાયામાં અમે અમારા રથને રોકીને પોરો ખાઈએ છીએ. તડકા અને છાંયા ચિતરતી આ લીલીપીળી વેળાને, અમે હૂફાળી કોફી સાથે ધીમે ધીમે માણી રહ્યાં છીએ. પારદર્શક પરિસરમાં નિખાલસ મિત્રોની સહજ વાતોએ હોવાપણાને હળવુફૂલ કરી દીધું છે આજે…!

photo credit: http://pulikotilthomasjoseph.blogspot.com/2010/05/this-tree-fascinated-me.html

કલકત્તાની જેમ ગોવાના કાગડા પણ નોનવેજીટેરિયન વધારે છે, ને સવારે ચાર વાગ્યાના બોલવા માંડે છે. સાચ્ચે જ એ કર્કશ નથી લાગતા બલ્કે ગમે છે એ અવાજો — તન્દ્રાની હોડીમાં તરતા હોઈએ છીએ ત્યારે તો ખાસ….! બારીમાંથી જોયું હતું — પૂર્વાકાશમાં, તો આશો વદ અગિરાશનો ચંન્દ્ર હોડી જેઓ ને પાસે જ શુક્ર ઝળહળતો હતો. આ યુતિને જોતાં જોતાં બ્હાર નીકળેલા તે હવે પાછા રૂમમાં ગોવાની સવાર લઈ આવ્યા છીએ… ને વિનોદ જોશીએ તો હજી રજાઈ નીચે રાતને રોકી રાખી છે. ચા-ના પ્યાલા રકાબી ખખડવા માંડ્યાં છે… જલદી તૈયાર થઈને મડગાંવ જવાનું છે… આજનું વેન્યું મડગાંવનું રવીન્દ્રભવન છે.


લેખક: મણિલાલ હ. પટેલ

( તોરણમાળ ) ગોવાની સફરના બે ફકરા

પુસ્તક પરિચય – Two Lives by Vikram Seth

વિક્રમ શેઠનુ ‘Two Lives’ પુસ્તક દેશ અને જાતિય ભેદની પ્રેમ કહાની છે અને આપણને જકડી રાખે છે .

વિક્રમ શેઠના શાંતિકાકા ૧૯૩૦માં ભારતથી જર્મની દાંતના દાક્ટર થવા ગયા. ત્યાં યહુદી કુટુંબમાં પેઈંગ ગેસ્ટ તરીકે રહ્યા. જ્યાં ઘરની દિકરી સાથે તે પ્રેમમાં પડ્ડેયા.

image: https://en.wikipedia.org/wiki/Two_Lives_(non-fiction)

થોડાં સમયમાં હીટલરની નાઝી પાર્ટી યહુદીને વીણી વીણી પધ્ધતિસર ગેસ ચેંબરમાં મોકલ્યા. ત્યાં બીજું વિશ્વ યુધ્ધ શરૂં થાયું, અને તેમાં શાંતિકાકાની ભરતી થઇ. લડાઇમાં તે દરમ્યાન તેની ઉત્તરઆફ્રિકા, મીડલ ઈસ્ટ અને મોન્ટે કસીનોમાં નીમણુક થઇ — એ યુદ્ધમાં તેનો જમણો હાથ ખડી પડ્યો.

બાકીનું ભણતર ઈંગલાંડ, કેલિફોર્નિયા, અને ચાઈનામાં પૂરૂં કરી લંડનમાં પ્રેકટીશ શરૂં કરી. શરૂઆતમાં હાથની તકલીફ હોવાને કારણે બીજાના મદદનીશ તરિકે કામ કર્યું. પછી ઘરમાં જ પોતાનું દવાખાનુ ખોલ્યું.

તેની પ્રેયસી જ્યારે લંડન આવી ત્યારે તે કોઈને ઓળખતી ન હોવાથી શાંતિકાકા સાથે રહેવા લાગી. બે વર્ષ પછી તેઓએ લગ્ન કર્યાં.

વિક્રમ શેઠ પોતે જ્યારે ઈંગલાન્ડ ભણવા ગયા ત્યારે કાકી સાથે પરિચય થાયો. તેને કાકા-કાકીની માયા બંધાણી. આ વાર્તા કાકીના ગુજરી ગયા પછી લખાણી. કાકીના જર્મન રહેતા મિત્રોની સાથે થયેલો પત્રવ્યવહારનો ઘણો ઉલેખ છે. બાકી કાકાનો ઈનટરવ્યુ કટકે કટકે લેધો. વિક્રમ શેઠ પોતાનો અનુભવ પણ ઉમેરે છે.

કાકીના ગુજરી ગયા પછી કાકા દસ વર્ષે મર્યા. તેની માંદગીનો અનુભવ સરસ રીતે આલેખાયો છે. પાછળથી કાકા વીલ બદલાવિ. તેની વિક્રમ શેઠના મન ઉપર થતી અસર ખાસ નોંધ પાત્ર છે.


પુસ્તક પરિચય લેખક: કોકિલા રાવળ

રોલ નંબર અગિયાર – વિશાળ

‘યસ સર..’ દરવાજે ઊભેલા એક મોટી ઉંમરના છોકરાએ જવાબ આપ્યો.

‘અરે વિશાલ..? તુ? કેમ અત્યારે?’ હું તેને ઓળખી ગયો. મારો જૂનો વિદ્યાર્થી, હા, એ વખતે એનો નંબર પણ અગિયાર જ હતો. મેં પૂછ્યું, ‘બોલ ને. કેમ આ બાજુ?’

‘બસ મારા મોટા ભાઈના બાબાને મૂકવા આવ્યો હતો. અહિથી નિકળ્યો ને તમે મારો રોલ નંબર બોલ્યા એટલે થયું કે હાજરી પૂરાવતો જાઉં!’ કહેતા એ હસી પડ્યો.

‘સારુ ભાઈ, ભણવાનું બરાબર ચાલે છે ને? હવે તો પતંગમાં બહુ જીવ નથી રહેતો ને?’ મેં હસતા હસતાં પૂછ્યું.

એની આંખો પહોળી થઈ ને કાન પકડીને બોલ્યો, ‘અરે હોય કંઈ? હવે તો પતંગમાં જરાય નહિ હો, હું એ દિવસ ભૂલ્યો નથી.’

મને ખબર હતી એ દિવસ તે ભૂલી નહિ શકે. મને પણ એ દિવસ બરાબર યાદ હતો. હું ત્યારે પણ આમ જ હાજરી પૂરતો હતો, ‘રોલ નંબર અગિયાર..?’

કોઈ બોલ્યું નહિ. મેં જોયું તો સતત છેલ્લા ચાર દિવસથી એ ગેરહાજર રહેલો. એટલે મેં તપાસ કરી તો બીજા વિદ્યાર્થીઓએ કહ્યું કે એ તો પતંગ ઉડાડતો હોય છે. મને ખ્યાલ આવ્યો કે પતંગના દિવસોમાં એ નિશાળ પણ ભૂલી જાય છે.

એ દિવસે હું બાળકોને કામ આપીને નિકળી ગયો. વિશાળના ઘેર પહોંચ્યો ત્યારે એ ઘરે નહોતો. ઘરકામ કરી રહેલા એના મમ્મી કહે, ‘ક્યારનો પતંગ ઉડાડે છે, કોઈનું માનતો નથી, નીચે ઉતરતો જ નથી. તમે સમજાવો હવે તો.’

મેં પૂછ્યું, ‘કોની અગાસી ઉપર છે?’ વિશાલના મમ્મી કહે, ‘અગાસી કોને છે, એ તો આ ઉપર છાપરે ચડ્યો છે.’ એમણે છાપરા તરફ ઈશારો કર્યો. હું ખખડધજ છાપરા ને જોતો રહ્યો.

‘ક્યાંથી જવાશે?’ મેં પૂછ્યું.

‘ઈવડો ઈ તો આ ટાંકી ઉપરથી હડેડાટ ઠેકડો મારે… પણ તમે…’

‘તમે એનું દફતર તૈયાર કરો.’ કહી હું ઉપર ચડવા તૈયાર થયો.

હું હિંમત કરીને ટાંકી પરથી બાથરુમના પતરા ઉપર ને એની ઉપરથી ખોરડા ઉપર ચડી ગયો. ખોરડું ઊંચા ઢાળવાળું અને એટલું લાંબું હતું કે વિશાલ મને ક્યાંય દૂર દેખાયો. પણ ધીમી ચાલે નળિયા ખખડાવતો હું જાળવીને એની પાસે પહોંચ્યો તોયે એને ખબર ન રહી એટલો એ પતંગ ઉડાડવામાં વ્યસ્ત હતો.

એટલી વારમાં તો ફળિયામાં બીજા પાડોશીઓ પણ ભેગા થઈ જોવા લાગ્યા કે આ માસ્તર પતંગ લૂટવા ચડ્યા કે શું! પણ વિશાલ તો એના પતંગના આકાશમાં જ ખોવાયેલો અને મશગુલ! આસપાસની પરિસ્થિતિ સાથે એને કશી લેવાદેવા નહોતી. એ એકલો હોવા છતા બરાડા પાડતો હતો. હુ એની સાવ લગોલગ ઊભો રહ્યો પણ એને એની ખબર જ નહિ.

વિશાલના પતંગનો પેચ કોઈ સાથે લાગ્યો હતો ને બરાબર એ જ વખતે દોરો નળિયામાં ફસાયો. એ ખરેખરો અકળાયો. એ એટલો વ્યાકુળ બનવા લાગ્યો કે મને થયું કે મારે જલ્દી એની મદદ કરવી જ પડશે. પરિણામે હું એને નિશાળે લઈ જવા આવ્યો છું એ વાત ઘડીભર વિસરાઈ ગઈ. મેં તરત જ ઝડપથી ફીરકી પકડી લીધી ને દોરો સરખો કરી આપ્યો. ફીરકીમાંથી છૂટો દોર પતંગ તરફ અનુકૂળ થઈ દોડવા લાગ્યો. મારી સમયસૂચકતાને કારણે એની મજા જળવાઈ રહી. બીજી જ મિનિટે એણે એ પૅચ કાપ્યો ને રાડો પાડતો કૂદવા લાગ્યો. નળિયા ખૂંદતો કૂદતો એ મારી બાજુ ફર્યો કે તરત જ મે હાથ લાંબો કર્યો, એણે મને ખુશી માં ને ખુશીમાં તાળી આપી દીધા પછી મારા ચહેરા સામે જોયું ને હાથમાંથી દોરો મૂકાઈ ગયો, કૂદકા મારવામાં તૂટેલા નળિયામાં એક પગ ફસાઈ ગયો, સાજોસમો ઉડી રહેલો પતંગ કપાઈ ગયો. એના છોભીલા ચહેરાને જોયા પછી ન મને કશું કહેવાની જરૂર લાગી, ન એને કશુ સમજવામાં વાર લાગી.

મેં એને હાથ પકડીને નીચે ઉતાર્યો. તેની મમ્મીના હાથમાં એનું દફતર તૈયાર જ હતું. મેં તેનો હાથ પકડીને કહ્યું, ‘ચાલ હવે નિશાળે, હું તને લેવા જ આવ્યો છું.’

એને બહુ સંકોચ થયો. આજે પણ એ વાત યાદ કરતા શરમના એવા ભાવ ઉપસી જ આવ્યા, જેવા એ સમયે મેં એના ચહેરા પર જોયા હતા. પણ ત્યારે એકઠું થયેલું આખુંય ફળિયું અમારા જોડાયેલા હાથોમાં સમાયેલી દોસ્તીની અદેખાઈ પણ કરી જ રહ્યું હશે.. આજે પણ!

આજના અગિયાર નંબરની ગેરહાજરી ટેબ્લેટમાં મૂકાઈ ગઈ. કદાચ એને પણ કોઈ છાપરેથી ઉતારવા મારે જવું જ પડશે.


લેખક: અજય ઓઝા, ભાવનગર ગદ્યસભા
આની સિરિઝ કેનેડાનાં ગુજારાત ટાઇમ્સમાં શરુ થઇ છે.

સપનામાં

ગઈ કાલે રાતે સપનામાં તમે
મૂકી ગયા હતા મારા ઓષ્ઠદ્વય પર
કુંવારા ચુંબનની એક કુંવારી કળી…!

સવારે ઊઠીને જોઉં દર્પણમાં તો…
પારિજાતની સૌરભના ઢગલે-ઢગલામાં દટાયેલી હું… !


કવિયત્રી: જયશ્રી વિનુ મરચંટ
પુસ્તક અને સંપાદક: અમેરિકાવાસી કેટલાક ગુજરાતી સર્જકો, મધુસૂદન કાપડિયા, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી