રાવળ પરિવારની ત્રણ પેઢીનો ગાંધીજી સાથેનો અહૈતૂક સંસર્ગ (ડો. કનક રાવળ)


પ્રથમ પેઢી (ગાંધીજી ૧૮૮૭ માં મેટ્રીક પાસ થયા)

આ વાત મારા દાદા રાવસાહેબ મહાશંકરે મને ૧૯૪૨ ની ક્રાંતિના સમયે ગર્વ સાથે કહીહતી. હું એમને બાપુજી કહેતો. ૧૮૮૭ માં ગાંધીજી રાજકોટની આલ્ફ્રેડ હાઈસ્કૂલમાંથીમેટ્રીક પાસ થયા, ત્યારે બાપુજી રાજકોટના તાર માસ્ટર હતા. ત્યારે મેટ્રીકનાપરિણામ મુંબઈ યુનિવર્સિટી તાર દ્વારા મોકલતી. આ સમાચાર દાદાજીએ હાથો હાથમોહનદાસને આશીર્વાદ સાથે આપેલા. ત્યારે કોઈને ક્યાં ખબર હતી કે આ મોહનદાસવિશ્વનો શાંતિ દૂત અને દેશનો રાષ્ટ્રપિતા થશે?

બીજી પેઢી (૧૯૧૯ માં ગાંધીજીનો સ્કેચ બનાવ્યો)

ઓકટોબર ૧૯૧૯ માં  મારા બાપુ કલાગુરૂ રવિશંકર રાવળે (મિત્રો અને શિષ્યગણનારવિભાઈ, ચિત્રકાર ર. મ. રા) ગાંધીજીની તસ્વીર બનાવી. આ તસ્વીર કેમ બની તેનોસચિત્ર અહેવાલ “ગુજરાતમાં કલાના પગરણ”માં આપેલો છે, જે હું અહીં સાભાર ટાંકુંછું.

“ગાંધીજીનો સ્કેચ કરવાનો અવસર એ તો મારા જીવનનો લહાવો હતો. હું અનેસ્વામી આનંદ ઘોડાગાડીમાં આશ્રમ પહોંચ્યા. ત્યાં નરહરિભાઈ પરીખ મળ્યા. સ્વામીઆનંદે કહ્યું, ‘સ્કેચ માટે ખેંચી લાવ્યો છું.’ તેમણે કહ્યું કે જાઓ, અંદર બાપુમહાદેવભાઈ દેસાઈને કૈંક લખાવી રહ્યા છે. સ્વામી મને અંદર લઈ ગયા અને બાપુનેકહ્યું કે રવિશંકર રાવળને સ્કેચ માટે લાવ્યો છું. મેં ખૂબ ભાવથી વંદન કર્યું, ત્યાં તેબોલ્યા,’આવો રવિશંકરભાઈ, તમારા વિષે મેં ઘણું સાંભળ્યું છે. પણ જુઓ, હું તમારામાટે ખાસ બેઠક નહીં આપી શકું. મારૂં કામ ચાલુ રહેશે. તમે તમારો લાગ શોધી લેજો.’ “

“મને મનમાં તો ધ્રુજારી છૂટી કે આવા મહાપુરૂષનો આબેહૂબ ખ્યાલ પકડવા આવીસ્થિતિમાં કેમ હાથ ચાલશે? છતાં હિંમત કરી એક ખૂણે બેસી ગયો, અને ગાંધીજીનીઆખી બેઠકનું ચિત્ર પેન્સીલથી કર્યું. તેઓ એક પગ વાળીને ખાટલા પર બેઠા હતા. તેના પર લખવાના કાગળોની પાટી હતી, ને બીજો પગ નીચે ચાખડીમાં ભરાવી રાખ્યોહ્તો. ચિત્ર પૂરૂં થયું ત્યારે હું ઊઠ્યો કે તરત તે બોલ્યા, ‘બસ, તમારૂં કામ થઈ રહ્યું હોયતો જાઓ.’ મહાદેવભાઈએ તિરછી નજરે ચિત્ર જોઈ મલકી લીધું. બહાર નરહરિભાઈકહે ‘તમને તક મળી એટલી લહાણ માનો. સહી–બહી મળવાની આશા તો શાની હોય? પણ એ ચિત્ર ‘વિસમી સદી’ માં કવિ નહાનાલાલના કાવ્ય ગુજરાતનો તપસ્વી સાથેપાનું ભરીને છપાયું.

 

ત્રીજી પેઢી (કિશોર કનકને ૧૯૩૬ માં ગાંધીજીના આશીર્વાદ મળ્યા)

ત્રીજી પેઢી એટલે હું, કનક રવિશંકર રાવળ. ૧૯૩૬ માં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનુંઅધિવેશન અમદાવાદમાં હતું અને તેના પ્રમુખ સ્થાને ગાંધીજી હતા. ત્યારે મારા બાપુ, કલાગુરૂ રવિશંકર રાવળને કળા વારસાનું પ્રદર્શન ગોઠવવાની જવાબદારી આપવામાંઆવી હતી. ગાંધીજી એનું ઉદઘાટન કરવાના હતા. રવિભાઈ જાતે જ ગાંધીજીનેપ્રદર્શનમાં ફેરવે એવું નક્કી થયેલું. ત્યારે મારી ઉમ્મર છ વર્ષની હતી. બાપુ મને આવાપ્રસંગોએ સાથે લઈ જતા. હું બાપુની આંગળી પકડી ચાલતો હતો. ગાંધીજી જ્યારેપ્રદાર્શનના દ્વારે આવ્યા ત્યારે બાપુએ એમને વંદન કર્યું અને મને પણ વંદન કરવાકહ્યું. જેવું મેં ગાંધીજીને નમીને વંદન કર્યું કે તરત જ હસતે ચહેરે તેમણે મારા માથાઉપર હાથ મૂકીને આશીર્વાદ આપ્યા. આજે ૮૯ વર્ષની વયે સમજ પડે છે કે મારાજીવનનો આ એક અદભૂત પ્રસંગ હતો.

પ્રદર્શન જોયા પછી ગાંધીજીએ કહ્યું,

“રવિશંકર રાવળ જેવા અમદાવાદમાં બેઠા બેઠા પીંછી માર્યા કરે છે, પણ તેગામડામાં જઈ શું કરે છે? જો કે આજે તેમનું પ્રદાર્શન જોઈને મારી છાતી ઉછળીકારણકે પહેલા અહીં આવા ચિત્રો ન હતા. રવિશંકર રાવળના ચિત્રોમાં શબ્દોનું જ્ઞાનપુરતું હતું પણ સાચી કળા તો એ મૂંગા રહે અને હું સમજી શકું એવી હોવી જોઈએ. આજે મારી છાતી એમના ચિત્રો જોઈને ઉછળી… કળાને જિહવાની જરૂર નથી.”

(સંપાદકીય સહાય માટે શ્રી પુરુષોત્તમભાઈ દાવડાના આભાર સાથે)

કનક રાવળ (એપ્રિલ ૧૬, ૨૦૧૯, પોર્ટલેંડ, ઓરીગોન)

ભાવનાગર ગદ્યસભાનાં નવા કવિઓ

સહુની આણી

ગગન, ધરા, પાણી, સહુની આણી નાખી,
માણસે બસ નિજની જ કરી ઉજાણી.
– દર્શન પાઠક ‘દર્શન’, ભાવનાગર ગદ્યસભા

પુસ્તકોની પીડા

“બંધ કબાટમાં પુસ્તકે
આત્મ હત્યા કરીને
ચિઠ્ઠીમાં લખ્યું
મોબાઈલના ત્રાસ થી…”
– જગન પંડ્યા, ભાવનાગર ગદ્યસભા

પુસ્તક પરિચય — Still me

છોકરી અપંગ માણસની સેવા કરતી હોય છે તેઓ બંને પ્રેમમાં પડે છે. માણસ જાણે છે કે આગળ ભવિષ્ય નથી એટલે

Image credit: jojomoyes.com

તે નીરાશ થઈને આપઘાત કરે છે. તેના સબંધ દરમિયાન તેણે ઘણી શીખામણો આપી હોય છે જે તેને ભવિષ્યની મુશ્કેલીઓમાં કામ આવે છે. એમાની એક શીખામણમાં તને શું બનવુ છે. તારી જાતને ઓળખી મનગમતુ કામ શોધી કાઢજે.

પછી તે બીજાના પ્રેમમાં પડે છે તે દરમિયાન તેનો ભત્રીજો ન્યયોર્કમાં પૈસાદાર કુટુંબમાં એક વર્ષની નોકરી કરવા બોલાવે છે. તે સાહસ કરીને નવા અનુભવ લેવા ઉપડે છે. રોજ તેના પ્રેમીને ઈ-મેઈલ કરતી રહે છે.

એરપોર્ટથી માંડીને રોજે રોજના અનુભવો અને લંડનમાં પોતાની નાનકડી દુનિયા સિવાય કંઈ જોયેલુ ન હોવાથી અચરજ પામે છે.

તેનુ કામ માનસિક તાણ અનુભવતી નીરાશ બાઈને સાથ આપવાનુ હોય છે. પૈસાદાર સમાજમાં ફરવાથી તેને ઘણું જાણવા મળે છે પણ તેમાં તેને ગુંગણામણ થતી હોય છે. તેને બધું ઓપચારીક લાગે છે. તે હંમેશા લંડન સાથે સરખામણી કરતી રહે છે. ત્યાં તેના દાદા ગુજરી જાય છે ; વણ કહેલી વાતો, અને મરતી વખતે સેવા ન કર શકી તેનો અફસોસ થાય છે. તે અઠવાડિયાની રજા લઈને ઉપડે છે.

ફ્યુનરલમાં આગલા પ્રેમીને મળે છે. વચમાં દરિયાપારના સહવાસને લીધે અને બંનેના કામના બોજાને લીધે થએલી ગેર સમજ દૂર થાય છે.

નવલકથાના અંતમાં તેને મળવાની અધીરતાનુ પળેપળનુ વર્ણન સુપરે છે.છેલ્લે વિચાર કરે છે કે મેં આખી જીંદગી બીજાની સેવા કરી છેં હવે મારે મારી રીતે જીવવું છે.

પૈસાદાર લોકોના જીવન, તેના સબંધો, તેને શા માટે છ મહિનામાં પાછું જવું પડે છે અને તેના ન્યુયોર્કના અનુભવો વાંચવા માટે જીણવટભર્યા વર્ણન કર્યાં છે.


પુસ્તક પરિચય: કોકિલા રાવળ
પુસ્તક: Still Me
નવલકથાકાર: Jojo Moyes ( #1 best selling author of “Me before you “)

સ્વમાન જાગ્યું

દક્ષિણ આફ્રિકા ગયા પછી ડરબન થી પ્રિટોરિયા જવા માટે ગાંધીજી રેલ્વેની પહેલા વર્ગની ટિકિટ કઢાવી ગાડીમાં બેઠા. રાતના નવ વાગ્યે મેરિત્સબર્ગ સ્ટેશન આવ્યું. ત્યાં એક ગોરો ઉતારુ તે ડબામાં આવ્યો. ગાંધીજીને જોઈને એણે કોઈ અમલદારને બોલાવ્યો. અમલદારે ગાંધીજીને ત્રીજા વર્ગના ડબામાં જવાનું કહ્યું. ગાંધીજીની પાસે પહેલા વર્ગની ટિકિટ હતી એટલે એમણે ના પાડી. સિપાઈને બોલાવીને એલોકોએ ગાંધીજીને જબરદસ્તીથી નીચે ઉતરાવ્યા. તેમણે બીજા ડબામાં જવાની ના પાડી. ગાડી ઉપડી. ગાંધીજી પ્રતિક્ષાલયમાં બેઠા. ઠંડી ખૂબ હતી. કોટડીમાં દીવો નહોતો. એ અંધારામાં ને ટાઢમાં ગાંધીજીએ આખી રાત વિચાર કર્યો:

‘કાં તો મારે મારા હકોને સારુ લડવું અથવા પાછા જવું. નહીં તો જે અપમાનો થાય તે સહન કરવાં ને પ્રટોરિયા પહોંચવું. અને કેસ પૂરો કરીને દેશ જવું. કેસ પડતો મૂકીને ભાગવું એ તો નામર્દી ગણાય.મારા ઉપર દુ:ખ પડ્યું તે તો ઉપરચોટિયું દરદ હતું; ઊંડે રહેલા એક મહારોગનુુ તે લક્ષણ હતું. આ મહારોગ રંગદ્વેષ. એ ઊંડો રોગ નાબૂદ કરવાની શક્તિ હોય તો તે શક્તિનો ઉપયોગ કરવો. તેમ કરતાં જાત ઉપર દુ:ખ પડે તે બધાં સહન કરવાં. અને તેનો વિરોધ રંગદ્વેષ દૂર કરવા પૂરતો જ કરવો.’

સત્યાગ્રહનું આ બીજ હતું.

હિંદની આઝાદીનું આ પહેલું પ્રકરણ હતું.


લેખક: ફાધર વાલેસ (ગાંધીજી અને નવી પેઢી) ના સૌજન્યથી.

કબિતિકા ૧

Photo credit: Kokila Raval

પાંખડીઓ ચૂંટવાથી
પુષ્પનું સૌંદર્ય પામી નથી શકાતું.

 

By plucking her petals
You do not gather the beauty of the flower.

 

(Stray Birds)

 


પાષણપથના પગથારે,
એકાંતની મરુભૂમીમાં
મારો સખા એકલવાયો બેઠો છે.

At the end of the stony path,
In the country of virgin solitude,
My friend is sitting all alone.

(Gitanjali)


માત્ર આંખોના અતિથિ લેખે
તેને તારા આવાસમાં ન બોલાવ;
અંતરના ઉંબર પર ઉમળકા ભર્યાં નિમત્રણ પાથરી દે.

Bring him not into your house as
the guest of your eyes;
but let him come at your heart’s invitation.

(Creative unity)


રવિદ્રનાથ ટાગોરના પુસ્તક સપ્તપર્ણીનીકબિતિકા ઈંગલીશમાં લખાયેલી છે.
અનુવાદક: જયંત મેઘાણી
સંપાદક: કોકિલા રાવળ