ઘરશાળાનાં સ્મરણો ૧૯૪૮-૧૯૫૫


જ્યારે દક્ષિણામૂર્તિ અને ઘરશાળા જોડાયેલા હતા ત્યારની વાત છે. મેં કુમારમંદિરમાં બીજી શ્રેણીથી શરૂઆત કરી. પાંચમી શ્રેણીમાં આવી ત્યારે વાઘાવાડી રોડ ઉપરના ઘરશાળામાં આવી. ત્યારે ઘરશાળા એક માળની હતી. આજે તેના બે માળ થઈ ગયા છે.

Image credit: facebook.com/R-K-GharShala-Vinay-Mandir-Bhavnagar

ઘરશાળામાં  ભણવાની પ્રથા અનોખી હતી. ત્યારે ભાઈઓ અને બહેનોનો સાથે અભ્યાસ કરવાનો નવો પ્રયોગ હતો. સ્વામીનારાયણની જેમ એક વર્ગમા બે ભાગલા હતા. એક બાજુ બહેનો બેસે, અને બીજી બાજુ ભાઈઓ બેસે.

જો આખા વર્ષ દરમિયાન દર બે મહિને લેવાતી પરિક્ષાઓમાં તમને અ કે બ+ મળે તો બાર મહિને લેવાતી પરિક્ષામાં તમને મૂક્તિ મળતી. મને કાયમ મૂક્તિ મળી છે. ભણવાનુ બહુ સરળ હતુ. આજની જેવો ભણતરનો ભાર ન્હોતો. ત્યારે વિદ્યાર્થીઓને ટ્યુશનની જરૂરત નહોતી.

ઈત્તર પ્રવૃતિઓ ઘણી હતી. સંગીત, ચીત્રકામ, સુથારીકામ, ઉદ્યોગનો વર્ગ, ભરત-ગુથણ, અને રેંટિયો કાંતવાનો પણ વર્ગ હતો.

સવારના સૌથી પહેલા સંમેલનમાં સૌ એકઠાં થતા. આ પાછલા મકાનની લાંબી ઓંસરીમાં થતું. શરૂઆત બાબુભાઈ અંધારિયાના મીઠા સૂર અને હારમોનિયમથી થતી. થોડી રોજની જાહેરાતો પછી સૌ છૂટા પડી સૌ સૌના વર્ગમાં ગોઠવાઈ જતા.

છેલ્લો વર્ગ રમત ગમત માટેનો હતો. આ જયદેવસિંહભાઈ લેતા. તેઓ અમાારા બાલમંદિરના મકાનમાં જ રહેતા. અમે બધી બેનપણીઓ તેમના ઘેર ઘણીવાર જતા . તેમના પત્ની અમને સારો આવકાર આપતા. જયદેવસિંહનો સ્વભાવ આનંદી હતો. તેઓને અમારી મશ્કરી કરવાની મજા આવતી. હાઈસ્કુલમાં ગયા પછી જ્યોતિબેન પંડ્યા અમારો રમત ગમતનો વર્ગ લેતા.

શનિવારે સફેદ ગણવેશ પહેરવાનો હતો. બાકીના દિવસોમાં જે પહેરવુ હોય તે પહેરતા. તે જમાનામાં ડિઝાઈનરના કપડાં નહોતા. શનિવારે કવાયત થતી જે જયદેવસિંહભાઈ કરાવતા. ઉંચાઈસે એક કતારમાં મારો ત્રીજો નંબર આવતો.

અમે હુતુતુ, લંગડી, ઉભી ખો, બેઠી ખો, નારગેલ, રૂમાલ દાવ અને સંગીત ખુરશી રમતાં.

વર્ષમાં એકવાર રમત દીન આવતો. ત્યારે નવી રમતો રમાતી. જેવી કે રસ્સીખેંચ,ચમચીમાં લીમ્બુ રાખી ચાલવાનુ, પગમાં રસ્સી બાંધી કોથળામાં કુદતા કુદતા ચાલવાનુ, પાછળ હાથ બાંધી કુદકો મારીને ટીંગાળેલા જામફળને ખાવાનુ. ભાઈઓ સાથે હુતુતુની હરિફાઈ કરવાની,બાલકંનજી બારીની પણ શરુઆત ત્યારે થઈ!

આઠમીમાં આવ્યા પછી ભણવાની પધ્ધતિ બદલાઈ ગઈ. સ્વાધ્યાય પધ્ધતિ ઉમેરાઈ જેમાં બહાર ઓંસરીમાં ભાઈઓ-બહેનો સંપથી સાથે બેસી એકબીજાને મદદ કરતા. તેને બુનિયાદી વિભાગ કહેતા. 

વર્ષમાં એક વાર ભાઈઓ-બહેનો સાથે મળીને સ્વયંમપાક રાખતા જે પાછલી ઓંસરીમાં કે બાવર (bower)– જે લાંબો મોટો લાકડાનો માંડવો હતો; જેમાં મધુમાલતીના ફુલ ખુલતા અને ઝુલતા.  

વર્ષમાં એક દિવસ સ્વયંમ શિક્ષણનો દિવસ હતો. ત્યારે વિદ્યાર્થીઓ ક્લાસ લેતા અને શિક્ષક પાછલી બેંચમાં બેસતા. મેં નવમીમાં સંસ્કૃતનો ક્લાસ ભણાવ્યો હતો તેની યાદ છે. 

શાળાની વચોવચ મોટો હોલ હતો. ત્યાં શાળાના અધિપતિ બેસતા. અમને હરભાઈની કે એકે શિક્ષકની બીક ન લાગતી. હરભાઈને માથે મૂંડો હતો. અમે તેની માથે હાથ ફેરવતા. બીજા શિક્ષકો સાથે ધબાધબી કરતા અને મશ્કરી કરતાં. આમ બધાં સાથે કુટુંબી ભાવ હતો. આ હોલનાં દિવાલોમાં લાઈબ્રેરી તથા કલાકારોના ચિત્રો હતા. મને વાંચવાનો બહુ શોખ હતો. મેં આખી લાઈબ્રેરી ના પુસ્તકો વાંચી કાઢેલા.

થોડાં શિક્ષકોના નામ યાદ છે — બા.પ્ર.ભટ્ટ (ગણિતના શિક્ષક) — કાંતિભાઈ દોશી (સંસ્કૃતના શિક્ષક) — મુકુંદભાઈ (વિજ્ઞાનના શિક્ષક) — મંચ્છાબેન ભટ્ટ (ગુજરાતીના શિક્ષક) — ત્યાર પછી હરભાઈના દીકરી ઈંદુબેન (ગુજરાતીના શિક્ષક) — ધરમશીભાઈ (ઈતિહાસ અને નૃત્યકળાના શિક્ષક) — પ્રફુલભાઈ ઝાલા (ઈંગલીશના શિક્ષક) જેણે અમને અંગ્રેજી વાર્તાઓનો રસાસ્વાદ કરાવ્યો. બધાં શિક્ષકોના અમે નામ પાડેલા. કાંતિભાઈ દોશીને અમે કાંદો કહેતા. કયુમભાઈ હંમેશા કાળા કપડાં પહેરતા એટલે તેનુ નામ કયુમ કાગડો રાખેલુ. પ્રતાપભાઈ પહેલવાન હતા એટલે તેને દાદા કહીને બોલાવતા.

હું મારી બીજી પ્રવૃતિમાં અમારા ક્લાસનુ નામનુ માસીક ચલાવતી. ત્યારે મારી કલ્પનાને પાંખો આવતી. હું તેમાં નીબંધો પણ લખતી. બીજા વિદ્યાર્થીઓ પણ તેમાં સહાય કરતાં. તેમાં વળી કોઈ ચિત્રો પણ કરી આપતા. મારાથી આગળ ભણતા બે ભાઈઓ સાથે નાગરિક પત્રિકાની પણ મંત્રી હતી. જે પત્રિકા અમે બહાર પાટિયા ઉપર મૂકતા. 

પહેલા વરસાદમાં અમને રજા મળતી. ભીંજાવાની અને માટીની સુગંધ લેવાની મજા આવતી. બોરની સીઝનમાં વિકટોરિયા પાર્કમાં લઈ જતા. ત્યાં અડાબીડ ચણી બોરના જંગલ હતા. આજે જે ચાલવાના રસ્તા થયા છે તે નહોતા. 

દરેક સત્રમાં અમને પર્યટનોમાં લઈ જતા. ખોડિયાર મંદિર, શીહોર, પાલીતાણાં, જુનાગઢ, ગોપનાથ, ગઢડા,  નાગધણિંબા, પ્રભાસપાટણ અને તુલસીશ્યામની ઘણી યાદો છે. પાલીતાણાનો આખો ડુંગરો ચડી ગયેલી. તેવીજ રીતે જુનાગઢમાં પણ બધી ટુંક ચડી ગયેલી. પગની પીંડીઓ બે ત્રણ દિવસ દુ:ખેલી તે પણ યાદ છે. ગોપનાથનો પથરાળો દરિયો,ગઢડામાં પાણીમાં ડુબી ગયેલી, નાગધણિંબાના ટેકરાઓ, પ્રભાસપાટણમાં ખળખળ વહેતી નદી, ત્યાં મોટામોટા પથ્થર ઉપર બેઠેલા, પીકનીક કરેલી. સૌથી વધારે યાદ તો તુલસીશ્યામની છે. તે પ્રવાસમાં અમે ચાર-પાંચ બહેનો જ પચાસેક ભાઈઓ અને શિક્ષકોની સાથે હતા. ગીરગઢડા સુધી ટ્રેનમાં અને ત્યાર પછી વીસેક ગાઉ ચાલ્યા હતાં. રસ્તામાં અમે બહેનો પાછળ રહી જતી હતી. સાથે ભાતા પોતા અને એક રાત રોકાવાનુ હતુ એટલે કપડાં પણ લીધેલા. અમારાથી આગળ ભણતાં વિદ્યાર્થી શરદભાઈ ચૌહાણ અમને સંભળાવ્યુ પણ હતું કે આ “આફતના પડિકા ક્યાં લીધા!” સાંજ પડતાં પહોંચવાનુ હતુ. રસ્તામાં એક ટુકડી ભુલી પડી ગઈ હતી. તેઓ જેટલા વટેમાર્ગુ મળતા તેને પૂછતા પૂછતા અમારી સાથે જોડાઈ ગયેલા. ત્યાં પહોંચ્યા ત્યારે સંધ્યા થઈ ગઈ હતી. ખીચડી શાક જમ્યા. રાતે સિંહના ડણકા સાંભળવાની બીકમાં બહુ સૂઈ નહોતા શક્યા. બીજે દિવસે પુરી, શાક, લાડુ, દાળ ભાતનું જમણ જમ્યા હતા. ત્યારે અમે ખાવાની શરત પણ મારેલી કે કોણ કેટલા લાડુ કે પુરી ખાઈ શકશે. બીજે દિવસે ભીમચાસ ગયેલાં. ભીમે પાટુ મારીને જમીનમાંથી પાણી કેવી રીતે કાઢ્યું હતુ તે જગ્યા જોઈ. આમ રંગે ચંગે પાછા ફર્યા.

આમ અમે મજા કરતા અને રમતા-રમતા ભણ્યા. માધવજીભાઈ પટેલ અમને અવાર-નવાર વાર્તાઓ કહેવા શાળામાં આવતા. ખાસ કરીને ભીમના ટોળાની વાતો કરીને અમને હસાવતા.

ઘરશાળામાં ભણેલા વિદ્યાર્થીઓ જીંદગીમાં ઘાણાં આગળ આવ્યા છે. ઘરશાળા આજે ઘણી બદલાઈ ગઈ છે. બહારના પાટિયા જોતા ઘણી પ્રવૃતિઓ વધી ગઈ છે. તેની ઉપર બીજો માળ પણ બંધાયો છે. મને લાગે છે કે બાળકોને તક મળતા ઘણા ખીલી શકે છે.

ઘરશાળામાં ભણવાથી મારામાં ઘણો આત્મવિશ્વાસ પેદા થયો છે. પુરૂષો સાથે વાત કરવાની શરમ છૂટી. વાણી સ્વાતંત્ર્યની શરૂઆત ઘરશાળામાં થઈ. અમેરિકામાં જઈને તેને વધારે દાદ મળી.


કોકિલા રાવળ, ઘરશાળાનાં સ્મરણો ૧૯૪૮-૧૯૫૫, kokila.raval22@gmail.com, July 2019

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out /  Change )

Google photo

You are commenting using your Google account. Log Out /  Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out /  Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out /  Change )

Connecting to %s