રામ કથા

વાંદરાએ બાળી મૂકેલી લંકાથી
ચોરી લાવેલા અગ્નિમાં પરીક્ષા પાસ કર્યા પછી,
બારીમાં અથડાયેલા ચંન્દ્રના અવાજથી ચોંકેલી
દાદરા નીચે
બળેલા ખંડેરોમાં ધુમાડાથી સજ્જડ ભરાઈ
ભારે થયેલા મૌનના ઢગલા જેવી એ બેઠી હતી.

રાત્રે જ્યારે પગલાના અવાજ વગર ચાલેલી –
ઊંદરના રાહડા, કરોળિયાની લહરક લહરક પગના ઘસારા
અને મગજમાં શબ્દોની અથડામણથી ધસેલી
ગતીના ઊહાપોહ -અવાજ શોધવા ?

એની સામે બધાએ જોયું.

એણે આંખ પરથી પાંપણ ઊંચી કરી.

કશી કબુલાત કરી નહી.

પેલા માણસની હાર તો એ જ હતી :
એણે આદેશ આપ્યો હતો કસોટીની શુદ્ધતા પારખવાનો.


કવિ : હિમાંશુ પટેલ ( કવિતા : જવનચિત્રોનું અક્ષયપાત્ર )

સંપાદક : કોકિલા રાવળ

હાં રે અમે ગ્યાતા મશરૂમના ઓવારે

એક શનિવારની બપોરે અમે મશરૂમ ઉગાડવાના ગોડાઉનમાં ગોઠવેલી ટુરમાં ઉપડ્યા.

ગોડાઉનમાં ધીરે ધીરે પંદર વીસ  માણસો ભેગા થયા. ત્યાં બેસવા માટે સોફા અને ટેબલ ઉપર નાસ્તા ગોઠવાયેલા હતા. અમે સૌ નાસ્તો અને પીણાઓને માણતા એકબીજા સાથે ઓળખાણ કરી. ત્યાં તો એક ભાઈએ આવીને બેલ વગાડી. અમે સૌ તેને સાંભળવા તેની આજુબાજુ અમારી નાસ્તાની રકાબીઓ સાથે ગોઠવાઈ ગયા. સૌ પહેલા તેણે મશરૂમ કેવી રીતે ઉગાડે છે તેની ઉપર ભાષણ  આપ્યું.

એક જગ્યાએ ગેસના ચુલા ઉપર મશરૂમનો સુપ ઉકળી રહ્યો હતો. તે અમને સૌને ચખાડ્યો. 

છેલ્લે જેને  જોઈએ તે વેરાઈટી વજન પ્રમાણે વેચતા હતા. અને જેને  બગીચામાં મશરૂમ ઉગાડવા હોય તેને માટે મફત મશરૂમના માટી અને લાકડાના છોલ સાથે વળગેલા પેકીંગ આપતા હતા. માટીને શુદ્ધ કરવામાં પણ વાપરી શકાય.

આ ગોડાઉનમાં ( વેરહાઉસ ) જાત જાતના મશરૂમ ઉગાડવામાં આવ્યા હતા.

મશરૂમ લાકડાના છોલ અને માટી ઉપર ઉગાડ્યા હતા અને તે અંધારા અને ભેજવાળા વાતાવરણમાં હતાં. અમે ટુરના  સમયે થોડા થોડા  સમયના અંતરે તેની ઉપર છાંટા પડતા જોયા. જુદા જુદા ઝાડની છોલ પ્રમાણે જુદી જુદી જાતના મશરૂમ ઉગાડી શકાય. આતો થઈ ગોડાઉનની વાત.

પરંતુ કુદરતમાં ઝાડની નીચે અને તેની આસપાસ દટાયેલા સાઠીકડા ઉપર જો તેને અંધારૂ અને ભેજ મળે તો ઉગી નીકળે તેથી જંગલોમાં જોવા મળે છે. જમીન નીચે તેની શાખાઓ પથરાયેલી હોય છે. તે અંદર અંદર જોડાયેલી મશરૂમની શાખા જમીનને શુદ્ધીકરણ કરતુ હોવાથી તેની દ્વારા ઝાડને પોષણ તરીકે તેને ઘણું પ્રોટીન મળે છે.

સુથારીકામ પછી છોલને ફેંકી દેવામા આવતો હોય છે. તેને બદલે તેને માટી સાથે મેળવીને તેને અંધારી અને ભેજવાળી જગ્યામાં રાખીએ તો તેની ઉપર મશરૂમ ઉગાડી શકાય.

ફિલાડેલ્ફિયા મશરૂમની ખેતી માટે પ્રખ્યાત છે. મશરૂમની જાતોમાં શીટાકે  મશરૂમમાં વધારે પ્રોટીન હોય છે. જાપાનના શીટાકે મશરૂમ વધારે વખણાય છે. ચાઈનીઝ લોકો પણ મશરૂમનો વધારે ઉપયોગ કરે છે. 

કોઈ જાત ઝેરી હોવાને કારણે આપણે મેળે વીણવાનેબદલે જાણકાર સાથે હોય તો જ જંગલના મશરૂમ વીણવા જવા. આ બીકના કારણે ભારતમાં કોઈ ખાતુ નથી.

મશરૂમ પર્યાવરણને ઉપર જતા કાર્બનને પણ શુદ્ધ કરે છે.

This slideshow requires JavaScript.


લેખક — કોકિલા રાવળ

સાહિત્યકારની ખુમારી

સાહિત્યનું ક્ષેત્ર વૈભવ અથવા આરામને માટે અવકાશ નથી આપતું. એ તો પ્રાણ તેમ જ શરીરને, લાગણીના તેમ જ બુદ્ધિના તંત્રને નિચોવી લેનાર ધંધો છે.

પ્રત્યેક સાહિત્યકારના મોંમાં એક જ વાત શોભે — કે દુનિયાના કોઈ પણ ધંધાદારી કરતાં હું દરિદ્ર નથી. માનવીને એકબીજાનાં ને સમજતાં કરવા માટે હું જબાન બન્યો છું, ને એ જબાનરૂપે મારું ઘડતર દિનરાતની અવિરત વેદનાના હથોડાના ઘાએ આત્માની એરણ પર થયું છે. હું ચાંદનીમાં ને ફૂલોમાં, દરિયાની લહરીઓ જોડે કે ઝરણાંની સાથે મહોબ્બત કરવા બેઠો છું, ત્યારે પણ એ મહોબ્બત ઉપર મારી સુખસગવડોની દુનિયાઓ ફના કરી છે. ચાંદનીમાં પણ હું સળગતો રહ્યો છું. અને દુનિયાને પ્રકમ્પોના આંચકા લેવરાવવા જેટલું કૌવત મારી કલમમાં, મારી સમવેદના અનુભવવાની ઊર્મિએ જ મૂકેલ છે.


લેખક : ઝવેરચંદ મેઘાણી ( કલમ અને કિતાબ ) ના સૌજન્યથી

સંપાદક : મહેન્દ્ર મેઘાણી

સંપાદક : કોકિલા રાવળ

થોડે થોડે પિયો!

અજરા કાંઈ જર્યા નહિ જાય.
એ જી વીરા મારા  ! અજરા કાંઈ જર્યા નહિ જાય.
થોડે થોડે સાધ પિયોને હાં.

તન ઘોડો મન અસવાર,
તમે જરણાંનાં જીન ધરો જી.

શીલ બરછી સત હથિયાર,
તમે માયલાસે જુદ્ધ કરોને હાં.

કળિયુગ કાંટા કેરી વાડ્ય,
તમે જોઈ જોઈને પાઉં ધરોને હાં.

ચડવું મેર અસમાન,
ત્યાં આડા અવળા વાંક ઘણા છે હાં. 

બોલિયો કાંઈ ધ્રુવ ને પ્રેહલાદ
તમે અજંપાના જાપ જપોને હાં.


સંપાદક : ઝવેરચંદ મેઘાણી ( સોરઠી સંતવાણી ) ના સૌજન્યથી

સંપાદક: કોકિલા રાવળ

કહેવતો

  • સોનુ જાણી સંઘર્યું — નીકળ્યું કથીર.
  • સોનું જોઈએ કસી ને માણસ જોઈએ વસી. 
  • સોય પછવાડે દોરો.
  • સોળે સાન વીસે વાન વળ્યાં તો વળ્યાં નહિ તો પથ્થર પહાણ.
  • સૌ ગયાં સગેવગે, વહુ રહ્યાં ઊભે પગે.
  • સૌનુ થશે તે વહુનું થશે.
  • હક્કનું પચે; હરામનું ન પચે.
  • હજાર કામ મૂકીને ના’વું ને સો કામ મૂકીને ખાવું.
  • હમ બી રાણી તુમ બી રાણી કોણ ભરે બેડે પાણી ?
  • હરામનો માલ પચે નહિ.

સંપાદક — કોકિલા રાવળ
પુસ્તક — મોટા કોશ, રતિલાલ નાયક, અક્ષરા પ્રકાશન, અમદાવાદ

મારી દષ્ટિએ

મારી દષ્ટિએ આ ગુજરાતી ભાષાની છેલ્લી પેઢી છે. જે અહીં જન્મ્યા, ઊછર્યા એ બીજી-ત્રીજી પેઢીએ અહીં ગુજરાતી ભાષાનુ પૂર્ણવિરામ હશે.

અહીંની નવી પેઢીને ગુજરાતી શીખવવાના જે પ્રયત્નો થયા છે તે ગેરમાર્ગે છે. વિદ્વાનનું માર્ગ-દર્શન લઈને પછી ગુજરાતી ભાષા શીખવવી જોઈએ.

લંડનમાં ગુજરાતી શીખવવા પરીક્ષા વગેરે વ્યવસ્થા થઈ, પણ એ પ્રયત્નો કોલેપ્સ થયા. કારણ કે ગુજરાતી પરીક્ષા પાસ, પણ ગુજરાતી આવડે નહીં એવું બન્યું. શીખવનારા ગુજરાતી માટે અભિરુચિ કેળવી ન શક્યા.

અમેરિકામાં BAPS સંસ્થા ગુજરાતીની પરીક્ષા લે છે, ટેક્સબુક પણ પ્રકાશિત કરી છે.

ભાષા એટલે વાણી, લિપિ નહીં. લિપિ તો સેકન્ડરી છે.

ગુજરાતી શીખનારા ગુજરાતી બોલી-ગાઈ શકે તેવું કરવું જોઈએ. બાળ-ગીતો ગાઈ શકે તેવું કરવું જોઈએ. અર્થ ભલે ન સમજે – જો ગાઈ શકે. જે ગાશે, ને એમને રસ પડશે, તે ભવિષ્યમાં ગુજરાતી ભાષા શીખવા પ્રેરાશે. બાળકોને પહેલાં લિપિ (મૂળાક્ષર) નહીં, એમને ગાતાં શીખવો.

ઈંગ્લેંડ- અમેરિકામા ગુજરાતી શીખવવાના પ્રયત્નો ભાષાવિજ્ઞાનીઓની સલાહ વિના ખોટી દિશામાં થયા છે. ૨૫-૩૦ વર્ષની નિષ્ફળ મહેનત થઈ. 

આજે પણ ગુજરાતી કોઈને શીખવવું હોય તો મારી પાસે ચમત્કારિક ઉપાય છે. મારી દોહિત્રી મીરાં ૭ વર્ષની હશે ત્યારે ડિઝનીની ફિલ્મ — ‘ફ્રોઝન’ — ઈંગ્લિશ- સ્પેનિશમાં મળી. તે બતાવવા આવી. સ્કુલમાં ગીતો ગાઈને સ્પેનીિશ શીખવાય છે. 

‘ફ્રોઝન’ અંગ્રેજી જોતાં સ્પેનિશમાં મૂકે છે. જોતાં જાેતાં મીરાં અચાનક કહે છે કે ‘ફ્રોઝન’ ને ગુજરાતીમાં મૂકોને! મનમાં અચાનક ઉઘાડ થયો. મિયાંફૂસ્કી, જીવરામ ભટ્ટની ફિલ્મો બનાવવી જોઈએ. પહેલાં સંગીત અને પછી ગીત લખાય તે થવું જોઈએ. અંગ્રેજી બાળગીતોને ગુજરાતીમાં રૂપાંરિત કરી DVD બનાવો, ડબ કરો. એ રીતે નવીપેઢીને શીખવો.


લેખક : મધુસૂદન કાપડિયા

પુસ્તક: અમેરિકા-નિવાસી ગુજરાતી સાહિત્યકારો અને માતૃભાષા, સંપાદક: ઉષા ઉપાધ્યાય

સંપાદક: કોકિલા રાવળ

પ્રેમની પ્રતીક્ષા

પચાસ વર્ષ પહેલાની આ વાત છે, જ્યારે સ્વીડનના એક ગામમાં એક જુવાને ભવિષ્યમાં પોતાની થનાર પ્રિયતમાને આલંગીને ચુંબન આપી કહેલુ કે  “હવે થોડા દિવસમાં જ પાદરીના આશીર્વાદથી આપણે એક થશું અને આપણો ઘરસંસાર શરૂ કરશું.“

તેની પ્રિયાંએ સ્મીત સાથે કહેલુ કે “આપણા સંસારમાં શાંતિનુ સામ્રાજય હશે, કારણકે હું તમારા સિવાય જીવી નહીં શકુ.“

આ જુવાન પાસેની ખાણમા જ કામ કરતો હતો. જ્યારે અવારનવાર તેઓ ચર્ચમાં સાથે જતા ત્યારે પાદરી હંમેશા કહેતો કે ”આ જોડી તો મરતા સુધી જુદા નહીં પડી શકે.“ પરંતુ, મૃત્યુ તો તાબડતોબ આવી પહોંચ્યું…

રોજની માફક જુવાન મજુરનો ગણવેશ પહેરી પ્રિયાની ખડકીએ ગુડ-મોર્નીગ કહી કામે ગયો તે ગયો. તે કારમા દિવસે તેને ગુડ-નાઈટ કહેવા પાછો ન ફર્યો…

તેની પ્રિયાએ જુવાનને ભેટ આપવા માટે કાળા રંગના રુમાલ ઉપર લાલ કિનાર હોંશેથી ગુંથી રાખેલી. તેણે રુમાલને સાચવીને એક ડબામાં યાદગીરી તરીકે મૂકી પછી ખૂબ રડી. તે તેને કદી ભૂલી ન શકી. તેની પાછળ  આખી જિંદગી આંસુ સારતી રહી…

ત્યાર પછી તો દુનિયામાં કેટકેટલી ઘટનાઓ બની. યુધ્ધો થયા. રાજા શાહીઓ બદલાણી. ઘણા રાજ્યો સ્વતંત્ર થયા. ખાણોમાંથી મુલ્યવાન ધાતુઓ ખોદાતી રહી. ખેતીઓ થતી રહી. આમ પચાસ વર્ષ વીતિ ગયા.

એક દિવસ ખાણમાં છસો ફુટનીચે રસ્તો ખોદાતો હતો ત્યારે જુવાન સીસા અને સલફેટથી જડિત મળી આવ્યો. જાણે આરામ કરવા જરા લાંબો થયો છે ને થોડીવારમાં કામે લાગશે…

તે મૃત્યુ દેહને ઓળખવા માટે તેના મા બાપ કે મિત્રો જીવતા નહોતા. અંતમાં પેલી પ્રિયા જે બુઢ્ઢી થઈ ગયેલી તે લાકડીના ટેકે જોવા આવી. જોતાંવેત તેને ઓળખી ગ. મૃતદેહને વળગીને રોતી જાયને ભગવાનનો પહાડ માનતી જાય કે તેને આખરે છેલ્લી વાર દર્શન કરવા મળ્યા. પછી તેણે સૌને પચાસ વર્ષ પહેલા થયેલા પ્રેમ પ્રસંગની વાત કરીને જણાવ્યુ કે લગનને અઠવાડિયાની જ વાર હતી. આ સાંભળી આજુબાજુ ઉભેલા લોકોની આંખ ભીની થઈ. સુંદર જુવાનને જોઈ લોકો કલ્પના કરવા લાગ્યા કે આ બુઢ્ઢી જુવાન હશે ત્યારે કેવી સુંદર લાગતી હશે. બુઢ્ઢી તેના જુના સ્વપનોમાં ગરકાવ થઈ ગઈ. તેના અરમાનો પૂરા થયા નહોતા. ન તો જુવાનના હોટ હલ્યા કે આંખો ખૂલી…

બીજે દિવસે બુઢ્ઢીએ લગન કરવા જતી હોય તેવા કપડા પહેર્યા અને ડબ્બામાંથી લાલ કિનારવાળો કાળો રૂમાલ કાઢી કબ્રસ્તાન ઉપર પહોંચી ગઈ. યુવાનના ગળે રૂમાલ લપેટ્યો અને બોલી, “મારા વ્હાલા; આરામ કરો. થોડા વખતમાં હું તમને મળીશ. ભગવાનની કૃપાથી આપણે આખરે મળી શક્યા તેમ પાછી જરૂર ભગવાન આપણી ઉપર ઉદાર થઈ કૃપા કરશે.” જતા પહેલા એક વાર દર્શન કરી ત્યાંથી નીકળી ગઈ.


ભાવાનુવાદ — કોકિલા રાવળ

વાર્તા — પ્રેમની પ્રતીક્ષા, પુસ્તક — विश्व की 50 संवेदनशील कहानियॉं, रुपानतरकार — ब्रह्मदेव, લેખક — અનામી

                                 

ખિસકોલી

ખિસકોલી તો રોજ સવારે આંગણે મારે આવે,
ગુચ્છા જેવી પૂંછ હલાવી, “કેમ છો?“ કહી ભાગે…

મગફળી લઈ આવું ત્યાં ઉતાવળી થઈને નાસે,
પાણીલઈને આવું ત્યાં તો કૂદકો મારી ભાગે!

દાદીમાના બાગમાં એણે દર બનાવ્યું મોટું,
નાનાં-નાનાં બચ્ચાં એમાં ઝીણું- ઝીણું બોલે…

દરમાંથી તો છાનાંમાનાં ડોકિયાં બચ્ચાં કરે,
માને જોઈને એની પાછળ દોટમદોટા કરે…

બોલ્યા વિના એની સાથે દોસ્તી મારે મોટી,
પાછલા પગે ઊંચી થઈ મારી આંખમાં આંખ પરોવે!


કવિયેત્રી — નીિરૂપમા મારૂ (  “જીવન પગથારે“ ) ના સૌજન્યથી.

સંપાદક — કોકિલા રાવળ

મૂંજવણ

watercolor: Kishor Raval

રોજ સવારે / બાગમાં / માલણ મૂંજાય-

શું વીણું?

ટહુકો

કે પછી ફૂલ?


કવિ — પ્રીતમ લખલાણી  (અમેરિકાવાસી કેટલાક ગુજરાતી સર્જકો) મધુસૂદન કાપડિયા, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી
સંપાદક — કોકિલા રાવળ

ભૌંદ્

નામ તો એનું હતું ઘનશ્યામ પણ ગામમાં સૌ એને ભૌંદ્ ના હુલામણા નામે ઓળખતા. ગોળમટોળ જાડિયો દેહ, જડભરત જેવો ચહેરો અને જોતાં જ મૂરખ જણાઈ આવે તેવી આંખો. આમતો બાઘ્ઘાે, લોકો ઘણા મળે પણ ભૌંદ્ ની વાત કોઈ ઓર જ લાગતી. એની મૂર્ખામીમાં એનો સ્થૂળ દેહ જાણે વધારો કરતો હતો. બધા વાતો કરતા હોય તો વચ્ચે એકાદ વાક્ય એવું બોલી પડે કે એની મૂર્ખામી છતી થઈ જાય. બધા હસી પડે.

કશું કામ સોંપીએ તો એમાંય છબરડા વાળે. લોચા નોજ માણસ. પણ  ફેરો બધાનો ખાય. હસતું મો રાખે. એની ગમે તેટલી મશ્કરી કરીએ તો કદી ગુસ્સે થાય નહિ. એટલે બધાને ગમતો થઈ ગયેલો. છોકરાંઓ અને યુવાનો માટે તો એ મજાકનું સાધન થઈ ગયેલો. કામ સોંપ્યું હોય તો ક્યારેક ઊંધુ છતું કરી નાખે પણ કામ બધાનાં કરે.

ઉનાળાની બપોરે ખડકીના છોકરા પત્તાં ટીચતા હોય તો ભૌંદ્ પાણી ભરી લાવી પીવડાવે. મોટેરાં ગપ્પાં મારતા બેઠા હોયને ગામના રેલ્વેસ્ટેશનની હોટેલથી નાસ્તો મંગાવે તો ભૌંદ્ દોડતો જઈ લઈ આવે. કોઈનું દૂધ લાવી આપે, કોઈની શાકભાજી લઈ આવે, તો કોઈના નાનાં છોકરાં રમાડે. બપોરના સમયે પોસ્ટઓફિસ, બેંક કે સ્કૂલમાં ધક્કાફેરા ખાતો હોય. 

બધેથી થોડીઘણી બક્ષિસ રોકડમાં મળે તેમાં એનો ગુજારો ચાલે. કોઈ કોઈ જૂનાં કપડાં પેંન્ટશર્ટ વગેરે આપી દે તો વળી રમણમૂખીએ તો એને જૂની કાંદા ઘડિયાળેય ભેટ આપેલી, અને વાડાની ઓરડી રહેવાય આપી હતી!

આવો અમારો ભૌંદ્ એક દિવસ ગામમાંથી અચાનક અદશ્ય થઈ ગયો તે ફરી કદી દેખાયો જ નહીં. ગામની બેંકમાંથી એણે મોટી રકમની ધાપ મારી લીધી હતી અને વ્યક્તિગતેય ગામલોકોનું પચાસેક હજારનું ફુલેકુ ફેરવતો ગયો હતો. આટલું ઓછું હોય એમ તે દિવસથી રમણમુખીની છોડી લીલાનોય આજ દિ લગી પત્તો નથી.


લેખક — ડો. હરબન્સ પટેલ  ( ચોકટનો ગુલામ ) ના સૌજન્યથી
સંપાદક — કોકિલા રાવળ.