ડગમગતો પગ

watercolor: Kishor Raval

ડગમગતો પગ રાખ તું સ્થિર મુજ,
દૂર નજર છો ન જાય;

 

દૂર મારગ જોવા લોભ લગીર ન,
એક ડગલું બસ થાય,
મારે એક ડગલું બસ થાય.

 

 


લેખક: નરસિંહરાવ દિવેટીઆ
સંપાદક: મહેન્દ્ર મેઘાણી (ગીત એક ગાયું ને વાયરે વાવ્યું …)

photo: Kokila Raval

બાપુજી

બા સાજા થયા ત્યારે એનો એક જૂનો મનોરથ હતો ત્યારે એનો અમલ અમે કરી શક્યાં: વર્ષો પહેલાં અમે જ્યાં જીવ્યાં હતાં અને જ્યાં મારા બાપુજીએ એમના છેલ્લા દિવસો વિતાવ્યા હતા એ મુલકમાં જવાનો મનોરથ. બાપુજીના અવસાન પછી વર્ષો સુધી એ સ્થળની ફરીથી મુલાકાત લેવા તો દિલ ચાલ્યું નહોતું, અને પછી તો સંજોગોને લીધે, ને મારે માટે તો ભારત આવ્યાને લીધે, કદી એ જગ્યાએ અમે પાછાં જઈ શક્યાં નહોતાં. તો આ વખતે બા સાજાં થયાં ત્યારે એ, મોટાભાઈ અને હું ઉત્તર સ્પેનમાં આવેલ એ પ્રાંતમાં જવા મોટરમાં ઊપડ્યાં.

એ પ્રાંતમાં મારા બાપુજી મુખ્ય એંજિનિયર તરીકે એક વિશાળ બંધ બંધાવતા હતા ત્યારે એમને કેન્સર થતાં એમનું મૃત્યુ નીપજ્યું. આજે એ બંધ એમના નામથી ઓળખાય છે અને એમનું બાવલું પણ ત્યાં છે. બાંધકામ શરૂ થયું ત્યારથી બંધની બાજુમાં એમણે એક ઘર બંધાવ્યું હતું જેથી પોતે ત્યાં રહીને કામની બરાબર દેખરેખ રાખી શકે અને રજાઓના દિવસોમાં અમે પણ ત્યાં જઈને એમની સાથે રહી શકીએ. મોટાભાઈ અને હું ત્યારે તો નાના હતાં, અને એ રજાઓનું ઘર અમારું પ્રિય ઘર બની ગયું. ત્યાં અમે રમીએ,જંગલમાં ફરીએ, નદીમાં તરીએ,ઘોડા ઉપર બેસીને દૂર સુધી નીકળી જઈએ. ગામના લોકો અને બંધના મજુરો સૌ અમને એંજિનિયરના દીકરાઓ તરીકે ઓળખે અને બહુ પ્રેમ બતાવે. અને બા તો બાપુજીને મળતું માન અને અમને મળતો આનંદ જોઈને અત્યંત સુખ અનુભવતાં. અમારે માટે એ ખરેખર ધન્ય દિવસો હતા. આ વાતને અત્યારે ચાળીસ વર્ષ થયાં હતાં, પણ એનું સ્મરણ મનમાં તાજું ને તાજું હતું. એ સ્મરણ હવે અમને ત્રણેને એ જગ્યા તરફ લઈ જઈ રહ્યું હતું.

photo credit: https://en.wikipedia.org/wiki/Ortigosa_de_Cameros

જેમ એ જગ્યા નજીક આવી તેમ અમે જરા ગંભીર બન્યાં. મને ચિંતા હતી. જુના સ્મરણોનો ઉભરો થતાં બા કદાચ લાગણીવશ થાય અને ભાંગી પડે. પણ એ શાંત હતાં. રસ્તામાં એક વળાંક પછી બંધનો વિશાળ જળવિસ્તાર દેખાયો. અદભુત દ્રશ્ય હતું. અને એક બાજુએ, ટેકરી ઉપર બાપુજીનું બાવલું ઊભું હતું. અમે પ્રથમ ત્યાં ગયાં. એમની ભવ્ય મૂર્તિ, સૌમ્ય સ્મિત, પ્રેમાળ નજર ધાતુમાં અંકાયેલાં જોઈને એ પોતે અમારી સામે ઊભા હોય એવો ભાસ થયો. મારા દિલમાં ખૂબ શાંતિ, આત્મીયતા, પ્રસન્નતાની લાગણી હતી. બાનાં તો આંસુ હતાં પણ એ શોકનાં નહિ, કૃતાર્થતાનાં હતાં. અને મોટાભાઈની એવી તેજ યાદશક્તિ કે આસપાસ જોઈને હું પોતે ભૂલી ગયો હતો એવી એકએક જગા, ઘર, વ્યકતિ, સ્મરણ, પ્રસંગ યાદ દેવરાવે અને શું ક્યાં બન્યું હતું એની વાતો કરતા જાય.

અમે ત્યાં ઊભાં હતાં એટલામાં બંધના આજના મુખ્ય એંજિનિયર ત્યાં આવી ચડ્યા. અમને જોઈને પ્રથમ તો એમને સંકોચ થયો, પછી નજીક આવીને અને અમારી તરફ ધ્યાનથી જોઈને અમે કંઈક કહીએ તે પહેલાં એમણે મને અને મોટાભાઈને નામથી બોલાવ્યા, ને બાને નમન કર્યું. અમને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું. એમણે કહ્યું: “ચાળીસ વર્ષ પહેલાં આ બંધ બંધાતો હતો ત્યારે હું આ ગામમાં પંદર વર્ષનો છોકરો હતો. રજાઓમાં થોડા પૈસા કમાવા હું આપના બાપુજીની ઓફિસમાં કામ કરતો અને એમની સાથે ફરતો. એ રીતે હું આપ સૌને ઓળખું છું, અને અહીંયા તમને ઊભેલાં જોયાં એટલે તરત ઓળખી લીધાં. હવે હું પોતે એંજિનિયર બન્યો છું અને આ કામ સંભાળું છું. ચાલો, હું તમને બધું બતાવું.”

photo credit: cuestabaltanasfotografia.blogspot.com

અમે પ્રચંડ બંધની વચ્ચે ઊભાં રહ્યાં ત્યારે એમણે કહ્યું: “બંધનું આખું પૃષ્ટ ઉપરથી નીચે ધ્યાનથી જુઓ. એમાં એક પણ છિદ્ર કે તિરાડ તમને નહિ દેંખાય. આટલાં વર્ષો પછી સામાન્ય રીતે બંધમાં કોઈને કોઈ મશ્કેલી આવી ગઈ હોય, એટલું જ નહિ પણ તે સમયના બે- ત્રણ બંધ તો દેશમાં તૂટી પણ ગયા છે, જ્યારે આ તો અકબંધ છે. આપના બાપુજીની કામગીરી એંજિનિયરોમાં વખણાતી હતી,અને એમણે બનાવરાવેલાં બધાં બંધ,નહેર ધોરી માર્ગ, સડકો આજે પણ ઉત્તમ અને દુરસ્ત છે.” થોડે આગળ જતાં ગામનો એક વૃદ્ધ માણસ તડકો ખાતો બેઠો હતો એની પાસે જઈને અમારા મિત્રે પૂછ્યું: “આ બંધ કોણે બાંધ્યો હતો એ યાદ છે?” ત્યારે એ વૃદ્ધે તરત જવાબ આપ્યો: “કેમ ન હોય! મેં પોતે એમના હાથ નીચે મજૂર તરીકે કામ કરેલું. એના જેવો સજ્જન માણસ ને પ્રમાણિક માણસ મેં કદી જોયો નથી.”

મેં બાની સામે જોયું.એની આંખમાં આંસુ આવું નઆવું કરતાં હતાં. એ મને કહેતાં હતાં: “એ તારા બાપનો વારસો હતો. કામ કરો તે સારું કરો; બીજાઓ પ્રત્યે વર્તો તે સજ્જન તરીકે વર્તો અને પૂરી પ્રમાણિકતાથી વર્તો. શ્રેષ્ઠતા, કોમળતા ને પ્રમાણિકતા: એ રસ્તે તારે ચાલવાનું છે.” હું વિચારું છું કે મારા દિલમાં ખરેખર આ શ્રષ્ઠાનો આગ્રહ, લોકેને માટે કોમળ લાગણી, અને નીતિમત્તામાં શ્રદ્ધા છે એ ક્યાંથી આવ્યાં ત્યારે એ જ જવાબ મળે છે. હું દસ વર્ષનો હતો ત્યારે મારા પિતાશ્રી ગુજરી ગયા, પણ આટલા સમયમાં પણ મારે માટે એ કીમતી વારસો એમણે બાંધી આપ્યો હતો. સિમેંટના બંધ કરતાં એ વધારે ટકાઉ છે.


photo: Kokila Raval

લેખક: ફાધર વાલેસ
સંપાદન: સુરેશ દલાલ (હયાતીના હસ્તાક્ષર)

ફિલાડેલફિયામાં પર્યાવરણની પ્રવૃતી

મીનળ રાવળ પર્યાવરણની પ્રવૃતીમાં મશ્ગુલ છે. ૨૧ એપ્રિલે તેણે એંબલર નામના ગામમાં પૃથવી દિવસ માટે બીજાની હારોહાર એક ટેબલ ખુરશી રાખીને સૂર્ય ઉર્જાનો પ્રચાર કર્યો હતો.

તે આવી ઘણી પ્રવૃતિઓ કરે છે.

હાલમાં તે ગેસની પાઈપ લાઈન ફિલાડેલફિયા અને આજુબાજુના ગામ વચેથી પસાર ન થાય તે માટે તેણે ઝુંબેશ શરૂ કરી છે. કારણ કે ગેસ લાઈનનો અકસ્માત થાય તો ૩૫ માઈલના વિસ્તારમાં તેની અસર પહોંચે તેમ છે. તદઉપરાંત ખેતીવાડીને નુકશાન પહોંચે, પીવાનુ પાણી બગડે અને તેનાથી આવતી શ્વાસની માંદગી પણ આવે. ગવરમેંટ કુદરતી હોનારત માટે ગજ્જબનો ખરચો કરે છે. તેના બદલે સૂર્ય ઉર્જા અને પવન ચક્કીની શક્તિથી અબજો બચી શકે એમ છે. America is ready for 100% renewables.

સેપ્ટા કરીને બસ લાઈનને પણ ઈલેક્ટ્રીક બસ કરવાની મથામણમાં છે. તેના માટે મોરચા પણ માંડે છે.

ઈલેક્ટ્રીક કાર વાપરનારની સુવિધા માટે શહેરમાં જુદા જુદા સ્થળોએ કારને ચાર્જ કરવાના સ્થંભ હોવા જોઈએ તે માટે મેયર સાથે વાટાઘાટ કરે છે.

મીનળ ઈલેક્ટ્રીક કાર અને બાઈસીકલ વાપરે છે. પોતાના ઘર ઉપર સૂર્ય ઉર્જા વાળુ છાપરૂં કરાવે છે.

ઘરમાંથી ગેસ લાઈન કઢાવીને ઈલેક્ટ્રીક લાઈન નાખી છે. સૂર્ય ઉર્જાનું છાપરૂં થશે પછી ઈલેક્ટ્રીકનુ બીલ પણ ઓછું આવશે.

લાલ જામફળનું શાક

લાલ જામફળનું શાક તો ભાવનગરની ખાસ વાનગી છે. જો સારા અને પાકા મળે તો બાનાવી જુવો…

૧/૨ કિલો લાલ જામફળ (પાકા)
૨ લીલા ભાવનગરી મરચાં
૨ ચમચા તેલ

રાઈ, જીરુ,વઘારનું સુકુ આખુ મરચુ અને હીંગનો વઘાર કરી સમારેલા જામફળ અને મરચાને વઘારવા.

૧/૪ ચમચી મીઠું
૧/૮ ચમચી હળદર
૩/૪ ચમચી ધાણાંજીરૂ
૧ ચમચી સાકર (અથવા ગોળ)

બધું ભેગું કરી ધીમે તાપે હલાવતા રહેવું. જામફળ ગળી જાય એટલે થઈ ગયું.


કોકિલા રાવળ

મુલાકાત

એક મુલાકાત ભવ્ય થઈ ગઈ બસ,
જિંદગી આજ ધન્ય થઈ ગઈ બસ.

શું કહું એ નજરનો જાદુ પણ,
સૃષ્ટિ સઘળી ય રમ્ય થઈ ગઈ બસ.

રંજ પણ ના રહ્યો જુદાઈનો,
ગોઠડી રોજ શક્ય થઈ ગઈ બસ.

 


કવિ: સુધીર પટેલ
પુસ્તક: અમેરિકાવાસી કેટલાક ગુજરાતી સર્જકો
સંપાદક: મધુસૂદન કાપડિયા
પ્રકાશક: ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી

કિશોરની યાદમાં…

ચિત્ર કરવામાં મશ્ગુલ કિશોર રાવળ, ૨૦૧૨

કિશોરના ગુજરી ગયાને પાંચ વર્ષ પુરા થયા. તેમની વાર્તાઓના સંગ્રહમાંથી એક હૃદય-સ્પર્શી વાર્તા.


સંઘરેલું સુખ

તમે પૂછશો કે સુખનાં તે કંઈ પડીકાં હોય! સાંભળો આ વાત.

વીસ બાવીસ વર્ષની રેવતીને હજુ પણ ઝાડ જોતાં જ કછોટો વાળી ઉપર ચડી જવાનું મન થઈ જાય. અને એ ઉમ્મરે તેને ‘મંગલમૂર્તિ’ બાલમંદિરમાં ‘માસ્તરાણી’ની નોકરી મળી ગઈ. ભણવે એક્કો હતી એટલે છોકરાં ભણાવવાનો કોઈ ડર નહોતો. તોફાન કરે એવા વિદ્યાર્થીઓને પણ પહોંચી વળવાની શ્રદ્ધા પણ પૂરી. મોટા માસ્તર મનુભાઈએ તેને પહેલે દિવસે બોલાવી થોડી સૂચનાઓ આપી અને છેલ્લે પોતાની ફિલ્સૂફી વ્યક્ત કરી..

“જો બેન, મને તો માસ્તરની જિંદગી એવી ફળી છે કે બીજે જનમ પણ મને માસ્તર જ બનાવે એમ ઇચ્છું. કુમળી વયના બાળકોને હાથમાં લઈ જૂદા જૂદા ઘાટ ઘડવામાં એવી તો મજા આવે છે. પીપરમીટ જેવા સૌ નોખા નોખા. અર્ધા ઘાટ ઘડાઈને આવે અને આપણે તેને ક્યારેક બદલવા પડે, ક્યારેક તેમને જ તેમના સ્વયંભૂ સ્વરૂપને વિકસાવતા શીખવાડીએ, ઘરની દીવાલોની બહારની દુનિયામાં શું શું ભર્યું છે તેનો તેમને આસ્વાદ કરાવીએ…

હું જન્મે બ્રાહ્મણ અને ગાંધીજીએ તો નાતજાતના ભેદો ભાંગવા અમને પ્રેરેલા. અને હું એવો સૂગાળવો નથી કે આની હારે પાટલો નો પડાય અને આના કરતાં આ ઉત્તમ એવું હું માની શકું. પણ આટલા વર્ષે મને એક સ્ફૂરણા થઈ આવી છે, એક પ્રકાશ થયો છે કે કદાચ એવું ન હોય કે બાપદાદાએ બ્રાહ્મણ વાણિયા કરી મૂક્યા તેની પાછળ એક ઉત્તમ ભાવના જ હશે! બ્રાહ્મણ એટલે જેને જ્ઞાન પ્રાપ્તિ અને જ્ઞાન પીરસવાનો ખૂબ જ થનગનાટ હોય. એ જમાનામાં જ્ઞાન એટલે વેદોચ્ચાર કરવાના, મંત્રો જપવાનાં, જયોતિષ, નક્ષત્રોનું ગણિત સમજવું, સંગીતની આરાધના કરવી, જીવનની સાત્વિકતા કેમ જળવાય તેનું મનોમંથન કરવું અને ઉકેલ કાઢવા. ફળ ફૂલ ખાઈને સાદાઈથી રહેવું અને સારાં શિષ્યો મળે એને બોધ દેવો તે પણ એક પૈસાની આશા રાખ્યા વગર.

અકિંચન રહેવું પણ પૈસા ખાતર જ્ઞાનનો વેપાર ન કરવો. કોઈ ડાંટી જાય તે સાખી ન લેવું. ધન માટે કોઈની કદમપોશી કરવી ન ગમે. સત્ય અને ન્યાયની જીવનભર શોધ કરતો રહે તે બ્રાહ્મણ. અને એ બ્રાહ્મણત્વ વારસામાં જ ઊતરતું રહે તે ભાવનાથી વાડા બાંધવામાં જ ભૂલ કરી બેઠા.

આજે તું આ શુભ કામ શરૂ કરે છે ત્યારે એ સાચા અર્થમાં તું બ્રાહ્મણ થા એવાં અશીર્વાદ આપું છું.

બિચારાં બાળકોનો હવાલો દિવસમાં છ કલાક માટે આપણને સોંપાય ત્યારે આપણે માબાપ છીએ એમ માનીને જ તેમને માર્ગદર્શન આપજે અને માબાપની દૃષ્ટિએ તેમને નિરખી તેમના વિકાસમાં મદદરૂપ થાજે.”

 રેવતીને મનમાં હસવું આવ્યું. અમે જ બાળકો જેવા છીએ તો અમને માની કે બાપની દૃષ્ટિ કેવી રીતે લાધે? પણ એણે સાંભળી લીધું. સોંપેલા વર્ગને સંભાળવા લાગી.

વર્ગનાં બાળકોને જોઈને પીપરમીટની સરખામણી એટલી ઉચિત લાગી કે મોં મરકી ગયું. લાંબો અબ્દુલ, ટૂંકો શ્યામુ, દોણી જેવો, મલાખી આંખોવાળો વાડીલાલ, તીણાં સાદવાળો અને લથબથ ઊંચાવાળની બાબરી પાડતો મધુ, રડમસ જયોતિ, મરકતી અને ગાલમાં ગલ પાડતી મંજરી, રામુ, દેવુ, જયવદન કે વાસંતી, જાડો એવો પ્રદ્યુમ્ન અને દાઢીમૂછ વગરના અઘોરી જેવો અનંત.

અનંત બધામાં જૂદો તરી આવતો. ઉમ્મર તો સાત આઠ વર્ષની પણ ન કપડાંમાં ઠેકાણા, ન વાળ સરખા ઓળેલા, શેષનાગ જેટલો મન પર બોજો અને વિષાદ, દુનિયાથી પર-તદ્દન જલકમવત્ એટલે કે મોં પર કદી સરખું પાણી છાંટ્યું હોય તેવું ન લાગે. સાવ લઘરવઘર અને શૂન્યમનસ્ક!

એક થેલામાં પાટી, પેન, એક નોટબૂક, પેન્સિલના બે બટકાં અને એક બે ભણવાની ચોપડીઓ ઠાંસીને લાવે. તેમાંથી જોઈએ ત્યારે કંઈ જડે નહિ અને શોધવાની જરૂર પડે ત્યારે થેલી ઊંધી કરી જમીન પર ઢગલો કરે. હર વખતે એમાંથી એક નાનું પાવડરનું ડબલું દડી આવે. એ જૂના ઠોબરા જેવા પાવડરના ડબ્બામાં કોણ જાણે શું ભરતો હતો તે એ જાણે. કોઈ દિ’ ખોલે નહિ અને કોઈને ખોલવા દે નહિ. બધાં તેને ‘અંતુ ડબલી, ખસી ગઈ ડગળી’ કહી ખીજવે. પણ ખીજાવાની પણ બાધા. તદ્દન લાપરવા.

રેવતી દિવસે દિવસે બધાં સાથે પરિચિત થતી ગઈ. મનુભાઈએ કહ્યું તે સાચું લાગ્યું અને છોકરાંઓમાં વહાલી થતી ગઈ. ન કોઈ રીતે ચસકે પેલો અંતુ. લેસન નિયમિત ન કરે, અને કરે ત્યારે વેઠ ઊતારે. અક્કલનો અધૂરો તો ન લાગ્યો પણ આટલી ઉમ્મરે ‘આ અસાર સંસારમાં સારરૂપ સંન્યાસ…’ એવું કંઈ જ્ઞાન મળી ગયું ન હોય! કશું કરવું જ નથી તેવી એક ભેંકાર મનોવૃત્તિ સ્પષ્ટપણે નજરે આવે.

મહિનો પૂરો થતાં રેવતીનો પહેલો પગાર આવ્યો. અને પૈસા જઈને રેવતીએ બાપુના હાથમાં મૂક્યા. બાપુ કહે કે રેવતી, બેટા, આ પૈસા તારા જ છે અને તારી પાસે જ રાખ. આગ્રહ કરતાં પણ બાપુ ચસક્યા નહિ. રેવતી તેની બહેનપણી વંદના સાથે ઊપડી બજારે. એક કેસરી બોર્ડરની સફેદ સાડી લીધી, એક બે બ્લાઉઝ પીસ લઈ મંગળા દરજીને ત્યાં સીવવા આપ્યાં. ઘરનો એકનો એક દાંતિયો બે-ત્રણ દાંતે બોખો થઈ ગયેલો એટલે ઘર માટે પ્લાસ્ટિકનો ભૂરો એક દાંતિયો લીધો. એક રાણી કલરના કંકુની ડબલી લીધી. ત્યાં નજર ગઈ એક પાવડરની ડબી ઉપર. ઉપર લખેલું ‘ઈંગ્લિશ લવંડર ટાલ્કમ પાવડર.’ દુકાનવાળો કહેઃ “અસ્સલ ઇંગ્લિશ માલ છે, બહુ જ જૂની અને જાણીતી ચીજ છે. સુગંધ તો લઇ જૂઓ. આફ્રિન થઈ જશો.” ડબો ખોલી સૂંઘ્યો, નાક તો શું પણ મન પણ મઘમઘી ઊઠ્યું. ખેંચતાણ કરી ભાવ કર્યો અને લઈને ઘર ભણી ઉપડી. વચ્ચે જાનમહમ્મદની દુકાન આવી એટલે રેવતીએ બહેનપણીનો હાથ ખેંચ્યો અને બંને જઈ અંદર બેઠી. એક ચીકુના આઈસક્રીમની પ્લેટ મગાવી પહેલો પગાર ઊજવ્યો.

બીજે દિવસે ‘મંગલમૂર્તિ’ ઊપડતાં રેવતીએ છેલ્લે પેલો પાવડરનો ડબો ખોલી અંદરનાં પફથી મોં પર છાંટ્યો. ‘પગલાં ધરણી પર અને માથું સ્વર્ગે’ એટલે શું તેનો ખ્યાલ આવી ગયો. મોં પર આતમનો ઓજાસ પ્રસરાઈ ગયો.

આગલા દિવસે છોકરાંઓને ડિક્ટેશન આપ્યું હતું અને આજે બધાને તપાસીને આપવાના કાગળોની થપ્પી થેલીમાંથી કાઢી એક પછી એક નામ બોલતાં તેમને ટેબલ પાસે બોલાવી પરત કર્યા. કોણે કેટલું સાચું કર્યું અને કેટલી ભૂલો કરી તે વિષે સતત નિવેદન ચાલુ રાખ્યું. “વાસંતી, ખૂબ સરસ. આ વખતે એક જ ભૂલ પડી. અક્ષરો થોડા સુધારવાની જરૂર છે… અબ્દુલ, તું તો તું બોલે તેવું લખે છે. જો, ‘વરી વરીને મેં પાછર જોયું’ જો ભાઈ, હું બોલું એમ લખવાનું–તું બોલતો હોય તેમ નહિ…”

પેલા અંતુનો કાગળ હાથમાં લીધો.ઓગણીસ ભૂલો હતી.બધાંની જેમ જાહેરમાં કહેવા ગઈ પણ થોડી અચકાણી. અંતુ તો તેના ડેસ્ક પર માથું નાખી દૂર દૂર ક્ષિતિજ પર કંઈ જોઈ રહ્યો હતો, તેને કશી પરવા નહોતી. પળ એક થંભી ગઈ. પછી બોલીઃ “બસ વર્ગ સમાપ્ત. સૌને છૂટી. અનંત, તું જરા પાસે આવતો એક મિનિટ…” કેરમ રમતાં જોરૂકો માણસ એક ફટકે સ્ટ્રાઈકરથી બધી કૂકરીઓ વેરવિખેર કરી નાખે એમ તેમ સૌ વર્ગ ખાલી કરી ઊપડી ગયા. અનંત જરા માથું ઊંચું કરી ટીકી ટીકીને રેવતી સામે જોતો બેઠો.

“અહીં આવ તો, ભાઈ જરા” રેવતીએ અંતુને બોલાવ્યો. રેવતીને અકળામણ થઈ આવી કે હ્રસ્વ ઇ વાપરી ‘નથિ’ લખે તેને શું કહેવું! કયા શબ્દોમાં તેની સાન ઠેકાણે લાવવી! ધમકાવવાની કોઈ અસર ન થાય, મીઠાશથી વાત કરો તે પણ ન ગણકારે…

પેલો ઊભો થઈ પાસે આવ્યો. રેવતીએ કાગળ હાથમાં ઊંચક્યો. “જો જરા આ બાજુ આવ. આપણે જોઈએ કેટલી કેટલી ભૂલ પડી છે.” ખુરશી પર બેઠેલી રેવતીની બાજુમાં અંતુ આવીને ઊભો. મનમાં શબ્દો ગોઠવવા મથતી રેવતીને શબ્દો જડે તે પહેલાં કદી ન કલ્પી શકાય તેવું થયું. અંતુના મોં પર એક આશ્ચર્ય અને મીઠું મોહક સ્મિત પ્રગટ્યું. “તમે અસ્સલ મારી બા જેવા જ છો. તમારામાં તેના જેવી જ સુગંધ છે!”

રેવતી ચમકી ઊઠી. અંતુના ચહેરા પર કંઇ અકથ્ય વિસ્મય, અપૂર્વ આનંદ નિરખ્યો, કંઈ અભૂતપૂર્વ ચેતના દીઠી! અને પેલો કાગળ રેવતીના હાથમાંથી સરી ગયો. “તારી બાની સુગંધ? એ તો વળી કેવી? માનવીને વળી સુગંધ હોય?”

“હા, બહુજ સરસ હોય. જૂઓ મેં એક ડબામાં ભરી રાખી છે. બતાવું?” દોડીને તે પોતાની બેંચ પાસે ગયો. થેલી ઊંધી કરી ખાલી કરી. અંદરથી પેલો ડબો દડી પડ્યો અને એ લઈ અંતુ રેવતી પાસે પહોંચી ગયો. ટોચા પડેલો, અર્ધો રંગ ઊખડી ગયેલો એ ડબો જોતાં

watercolor: Kishor Raval

જ રેવતીને ‘ઈંગ્લિશ લવંડર ટાલ્કમ પાવડર’ની પોતાની ડબી નજર સામે ખડી થઈ.

અંતુએ ડબી ખોલી પોતાના નાક આગળ ધરી સૂંઘી અને પછી રેવતીના નાક આગળ ડબો ધર્યો. “મને મા યાદ આવે ત્યારે હું ડબી ખોલી સૂંઘી લઉં છું.” આંખો બંધ કરી એક ઊંડો શ્વાસ લીધો. “બસ, મારી બાની જ સુવાસ છે તમારામાં…”

રેવતીની આંખો સમજથી ભીની થઈ ગઈ, એ કોયડો કળાઈ ગયો. અંતુનું માથું લઈ છાતી સરસું ચાંપી દીધું.

કોણ કહે છે સુખને દાબડીમાં ભરી ન શકાય કે બથમાં ભીંસી ન શકાય?


આ વાર્તા “કેસુડા” મેગેઝીનમાં પ્રકાશિત સેપ્ટેંબર ૨૦૦૪, કિશોર રાવળ
પુસ્તક “અમે ભાનવગરનાં બાગ ૨” ૨૦૧૪, કોકિલા રાવળ

ઘરની યાદ

photo credit: rotarynewsonline.org/a-cocktail-of-compassion-leadership-and-vision/

આટલાં વર્ષે ય હજી / ચોમાસે-ચોમાસેહૈયું યાદો થકી ઝૂલે / આગલા વરંડાને હીંચકે :
ઘૂંટણ પર હડપચી મૂકી / ભીની માટીની મ્હેક માણવી,

ખોટ

વરંડો સ્નેહભર્યો, / પગથિયાં પર મમતાનો
આગમનનો આવકાર, / હવામાં પૂજાના કપૂરની
સ્નિગ્ધ સુગંધ – પણ મા, આ તો
કલ્પનાનાં જ અમૃત.


કવિયત્રી : પ્રીતિ સેનગુપ્તા | પુસ્તક: અમેરિકાવાસી કેટલાક ગુજરાતી સર્જકો | સંપાદક: મધુસૂદન કાપડિયા, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી

દ્વિતીય સંસદ સભા

સાહિત્ય સંસદ ઑફ નૉર્થ અમેરિકાના ઉપક્રમે ગઈકાલ તારીખ ૧૫મી એપ્રિલ ૨૦૧૮ના રોજ આયોજિત સાહિત્યસભામાં અમેરિકન ગુજરાતી ડાયસ્પોરાના અગ્રજ અને પ્રખર ભાષાંતરકાર શ્રી અશોક મેઘાણીએ તેમણે કરેલા વિશ્વના શ્રેષ્ઠ સાહિત્યના અનુવાદોમાંથી ચયન કરેલા કેટલાક અંશોનું પઠન કર્યું હતું.

photo: Girish Vyas

સાહિત્ય સંસદના કોષાધ્યક્ષ સુશ્રી કોકિલા રાવલનાં નિવાસે ફીલાડેલ્ફીયા ખાતે આયોજિત સભામાં પ્રારંભે સાહિત્ય સંસદના મહામંત્રી શ્રી નંદિતા ઠાકોરે સૌ ઉપસ્થિતોનું સ્વાગત કર્યું હતું અને ત્યારબાદ સાહિત્ય સંસદના અન્ય મહામંત્રી શ્રી સુચિ વ્યાસે અતિથિ વક્તા શ્રી અશોક મેઘાણીના વ્યક્તિત્વ અને કર્તૃત્વનો પરિચય કરાવ્યો હતો.

રાષ્ટ્રીય શાયર, ઉદ્દાત માનવ અને વિશ્વશ્રેષ્ઠ અનુવાદક સ્વ. ઝવેરચંદ મેઘાણીના અનુવાદોના અધ્યયન પરથી એવું અચૂક પ્રતીત થાય કે એમના પુત્ર શ્રી અશોક મેઘાણીને સહજસાધ્ય એવું અનુવાદનું અભ્યાસમૂલક કૌશલ્ય એમના જિન્સમાં તો આવ્યું જ હશે પરંતુ એ કસબને હસ્તગત કરવા અશોકભાઈએ આપબળે પણ અથાક પરિશ્રમ કર્યો છે. સર્જનક્રિયામાં મૂળભૂત રીતે આવશ્યક એવી પ્રતિભા અને જન્મગત સંસ્કાર એ અશોક મેઘાણીને પ્રાપ્ય હોવાથી સાહિત્યિક કૃતિઓમાં પ્રતિપાદિત સંદર્ભ અને પરિવેષ કારયિત્રી પ્રતિભાને સહજતાથી સમજાય છે. કલા કૌશલ અને વિજ્ઞાનની પૂરક એવી અનુસર્જનાત્મક કલાના ધારક અશોક મેઘાણીએ અનેક પુસ્તકોનાં અનુવાદ કર્યા અને એમાં એમણે સીમાચિહ્નરૂપ કામ કર્યું છે પરંતુ કાકાસાહેબ કાલેલકરના પુસ્તક “હિમાલયનો પ્રવાસ” નો અશોકભાઈએ અંગ્રેજીમાં તરજુમો કરીને વિશ્વપ્રવાસીઓ માટે ઉત્તમ ભેટ ધરી છે. મહદઅંશે ગુજરાતીમાંથી અંગ્રેજીમાં અનુવાદ કરતા અશોક મેઘાણીએ રાજમોહન ગાંધીનું દરબાર ગોપાલદાસ વિષેનું એક પુસ્તક “પ્રિન્સ ઑફ ગુજરાત” નો પ્રથમ વાર અંગ્રેજીમાંથી ગુજરાતીમાં અનુવાદ કર્યો છે પણ અત્યંત નિખાલસતાથી તેઓ કહે છે કે ગુજરાતીમાં તરજુમો કરવાનું કામ થોડુંક કઠીન બની રહ્યું. અનુવાદકળા મૂળભૂત રીતે માનવ એકતા અને વ્યક્તિચેતનાથી એ વિશેષ વિશ્વચેતનાની સક્રિય સંવાહક છે.

વિશ્વસંસ્કૃતિના વિસ્તાર- પ્રસારમાં અનુવાદનું અત્યંત મહત્વનું યોગદાન રહ્યું છે. જોકે કઠીન અને જટિલ એવું અનુવાદકાર્ય કરતી વેળાએ અનુવાદકે સર્જનાત્મક કક્ષાએ અસાધારણ ભૂમિકા ભજવવાની હોય છે અને એવી આ સર્જનક્રિયામાં મૂળભૂત રીતે આવશ્યક એવી પ્રતિભા અને જન્મગત સંસ્કાર એ અશોક મેઘાણીને પ્રાપ્ત છે.

મૂળ કૃતિમાં અભિપ્રેત સંદેશ કે અર્થને અત્યંત અડોઅડ રહીને તેમજ એના અર્થ અને એની શૈલીને વફાદાર રહીને એમણે કરેલા અનુવાદ એથી જ તો વિશ્વસનીય અને પ્રશંસનીય બન્યા છે.

સાહિત્ય સંસદ ઑફ નૉર્થ અમેરિકાની આ સભામાં ગુજરાત લિટરરી એકેડેમી ઑફ નૉર્થ અમેરિકાના અધ્યક્ષ શ્રી રામ ગઢવી, ખૂબ જાણીતા લેખક મધુ રાય, મુંબઈ થી પધારેલા કવિ હિતેન આનંદપરા, જાણીતા સી.પી.એ અને ફ્રેન્ડસ ઑફ ફિલાડેલ્ફીયાના શ્રી દેવેન્દ્ર પીરની વિશેષ ઉપસ્થિતિ હોવા ઉપરાંત મોટી સંખ્યામાં ભાવકો ઉપસ્થિત રહ્યા હતા.

સભાના અંતે શ્રી કોકિલા રાવલે આભાર પ્રદર્શિત કર્યો હતો.


લેખક: વિજય ઠક્કર, લખ્યા તારીખ: April 18,2018 @ 3.30 AM

વળી ગઈ હોય એવું લાગે છે

watercolor: Kishor Raval

સાવ અણધારી નહીં પણ જોઈ વિચારી વળી ગઈ હોય એવું લાગે છે.
રોજ ઘર લગ આવનારી કેડી પરબારી વળી ગઈ હોય એવું લાગે છે.

એ તમારામાં હજી હમણાં જ તો જન્મી હતી ને વૃદ્ધ પણ થઈ ગઈ તરત?
બાળવયની છે, કમરથી તોય ખુમારી વળી ગઈ હોય એવું લાગે છે.

ક્યાંક ખૂણામાં જઈને જા રડી લે ખારું પાણી સાચવીને રાખ નૈં,
સ્હેજ દર્પણમાં નજર કર આંખમાં છારી વળી ગઈ હોય એવું લાગે છે.

સંભળાશે ચીસ દેખાશે નહીં એ સત્ય બિચારી ભણી ગઈ એટલે,
સ્કૂલ છોડી અન્ય રસ્તે ક્યાંક લાચારી વળી ગઈ હોય એવું લાગે છે.

લોહમાં ઉદારતા આવી કે જાગ્યું શૌર્ય સુંવાળી આ મજબુતાઈનું?
ફૂલની એક પાંદડીને કાપતા આરી વળી ગઈ હોય એવું લાગે છે.


લેખક: અનિલ ચાવડા, પ્રકાશીત માર્ચ ૨૦૧૮: anilchavda.com/archives/1720

ફિલાડેલફિયાના સમાચાર – કવિ હિતેન આનંદપરા અને ભાગ્યેશ જહા

photo: Girish Vyas

દેવેન્દ્રભાઈ પીરને ઘેર હિતેનભાઈ આનંદપરા અને ભાગ્યેશભાઈ જહાએ કવિતાઓની સરવાણી વહાવી હતી. સૌ મિત્રોને તેનો લ્હાવો મળ્યો.

હિતેનભાઇના પુસ્તકો જુઓ, અહિંયા. અને ભાગ્યેશભાઈ જહાના પુસ્તકો અહિંયા.

ત્યાર પછી ભોજન સમારંભ રાખવામાં આવ્યો હતો.