પુષ્પ જેવો પરમાત્મા

કેટલાક નાજુકસુગંધી પ્રસંગો ભેગા કરી તેના અર્ક સમાન મહેંકતી પળોની પાંદડી બનાવી લઉં…! સંસારનો તડકોછાંયો ઝીલતા ઝીલતા તીખીમીઠી પળોની પીંછી વડે તેમાં રંગ પૂરી દઉં…..! પછી જીવનરૂપી બાગમાં તે પુષ્પ રમતું મુકું તેવી મારા જાગૃત મનની મનછાં ખરી.

મારું જીવન કુદરતના વિવિધ અનુભવોની એરણે ચડી તેના ભિન્ન ભિન્ન મિજાજ થકી જુદા જુદા રૂપ ધારણ કરી રહ્યું છે.

Photo: Kokila

શરદઋતુ એટલે પ્રકૃતિ જયારે સર્વ રસનું એકત્રીકરણ અને પછી તે રસની સમાન રૂપે વહેંચણી કરે તે ઋતુકોમળઋજુ પ્રકૃતિ રૂપે મમતા ધારણ કરી તેના તમામ તત્વોની સતત વૃધ્ધીને માં બની વાત્સલ્યભરી નજરે જોયા કરેતો માનવજીવનનો બાલ્યકાળનો તબક્કો જાણે…! ઈશ્વર તેના સંતાનને ફૂલોમાં રંગ ભારે તેમ વહાલથી ભરી દે….!

વસંતના વસ્ત્રો પહેરે ત્યારે કુદરત યૌવન ધારણ કરતી લાગેચારે તરફ જોશઉત્સાહનર્તન અને આંખમાં અનેક કૌતુક લઇ કુદરત અસ્ફૂટને પાંગરતું કરવામાં તલ્લીન જણાયત્યારેપ્રકૃતિ અને માનવ એકમેકના સાંનિધ્યે પરોવાઈ અસ્તિત્વને ઉજવવા લાગેઆ વાસંતી રંગો ભરીને ઈશ્વર નાજુક પાંદડીઓ બનાવી લેતો હશેમાનવી પણ તેના યૌવનકાળે આ રીતે રસસભર બની એકત્વમાંથી દ્વીક તરફ સરતો હશે!

ગ્રીષ્મ ઋતુમાં પ્રકૃતિની દરેક અનુભૂતિની તીવ્રતા માણવી ગમેપૃથ્વીની ઋજુતામોહકતા પરિપક્વ બનીતેના તીખા તેવર બતાવતી થાયઆમ પૃથ્વી અંદરબહાર સઘળે ઉષ્ણતા વહેંચતી અવિરત ઉર્જા સ્ત્રોત વહાવતી રહેનદીસાગરના પાણી ગરમ બનેબાષ્પ બની આકાશે ગોઠવાય.

આ સમયે કુદરતમાં મનભર રંગો વ્યક્ત કરવાની હરીફાઈ શરૂ થાયલીલાવરણા ગુલમહોર, પાંદડેપાંદડે લાલચટ્ટક ચુંદડી પહેરી વિજેતા બન્યાનો આનંદ વહેંચતા ફરેજેની રીતરસમશીળીઋજુ છે તેવી ધરતી પણ આક્રમક મિજાજ ધારણ કરી પશુ પંખીમાનવ સહીત વૃક્ષો વેલીને હંફાવતી નજરે ચડેરંગ ભરેલી પાંદડીઓ ગોઠવીને પુષ્પ બનવાની તૈયારી કરેસાથે સાથે માનવ મન પણ ગ્રીષ્મમાં ઉર્જાસભર શ્રમાસકત બની પરસેવો પાડતું ભીંજાયા કરે.

વર્ષના આગમનની જાણ વસુંધરાના કણકણમાંથી ઉઠતી મહેંક અને મીઠા ટહુકાઓ વડે થઇ જતી હોય છેધરા યુગ્મસ્વરૂપે રમવા તલપાપડ થતી જણાયચકવાચકવીકોકિલયુગ્મ મદભર ટહુકા અને પાણીના ભારે ઉછળતી સાગર તરફ ધસમસતી સરિતાનવપલ્લવિત પર્ણોઅનેક પુષ્પોથી લચીપડતી અને વૃક્ષનો મજબુત આધાર શોધતી વેલી બધું……, બંધુ જ રસતરબોળ નજરે ચડે.

નભસ્થળજલ ચોગરદમ રસરૂપ યૌવનનું સાયુજ્ય વીંટળાઈ રહે.આ સમય દરમિયાન પરમાત્મા માનવજીવનરૂપી પુષ્પમાં જીવનઅર્ક ભરી રહ્યો હોયભીતરબહાર બધે પથરાયેલું ઈશતત્વ પ્રકૃતિમાં ફૂલ સમાન બની રહે.એટલેસ્તો…..,

બાલ્યકાળ જીવન પુષ્પનો રંગ,

યૌવન એટલે તેની પાંદડી,

પૂર્ણપ્રકૃતિ રૂપ માનવ એટલે પુષ્પમાં રહેલી સુગંધ…..!

આ વૈચારિક યાત્રા દરમિયાન વસુંધરાના વિવિધ રૂપમાં ખીલતોરંગતોમદભર મહેકં ફેલાવતો પરમાત્મા ક્યાં દુર રહ્યો ….? ઈશ્વર તેની કૃતિ સમાન માનવને ખીલવતોરીઝ્વતો રહે ત્યારે કહેવાનું મન થાય.

આ તો….,પુષ્પ જેવો પરમાત્મા …..!


શ્રી‘ આરતીબા ગોહિલ
સુધાતા’, 95/A, રુપાલી સોસાયટી, તળાજા રોડ, ભાવનગર 364 002
Cell: +91 94277 54207


એવી એક રાત હતી

રાતના બે વાગી ગયા હતા. કોણ જાણે કેમ પણ તે રાતે ઊંઘ નહોતી આવતી. હું બારી તરફ પડખું ફરીને પડી રહ્યો હતો. દૂર દૂર બેચાર તારા આછા ઝબકી રહયા હતા. બાકી આખું આકાશ કાળું ડિબાંગ હતું. અચાનક બાળપણની સ્મૃતિઓ ઊભરાવા લાગી: ‘ઘેર ભણાવવા આવતા છોટાલાલ માસ્તર… સંતાઈ જવાની રમત રમતી વખતે અંધારી ઓરડીના બારણા પાછળ છુપાઈ જવું… નોરતા આવે ત્યારે લહાણીમાં નવી નોટબુક અને પેન્સિલ મળે તેનો આનંદ… દિવાળીમાં થતો કોડિયાંનો ઝગમગાટ અને વહેલી સવારે આંગણામાં રંગોળી પૂરતી બહેન…’ વર્ષો થઈ ગયાં છતાં બધું આંખ સામે સ્પષ્ટ તરવરતું હતું. છોટાલાલ માસ્તર ભલે કડક હતા પણ એમની પાસેથી અમે બે ભાઈઓ ઘણું શીખ્યા હતા. એક અફસોસ રહી ગયો કે મોટા થયા પછી એમના ઘરે જઈને એમના પગમાં ના પડાયું. સાથે રમ્યા હતા એમાંથી કોઈ કોઈ મિત્ર ચાલ્યા ગયાનું યાદ આવ્યું અને મન ગમગીન થયું. ત્યાં સ્વર્ગવાસી માતાપિતા સાંભરી આવ્યાં. એમની સાથે કેટલીએ વાતો દિલ ખોલીને કરવી હતી, ના થઈ. રડવાનું મન થઈ આવ્યું પણ રડી ના શકાયું. થોડી વારમાં બહાર વાદળ ગર્જી ઊઠ્યાં અને પેટછૂટ્યાં વરસવા લાગ્યાં. મારાથી પથારીમાં પડી ના રહેવાયું. ઊઠી ગયો અને બારી પાસે જઈ ઊભો રહ્યો. મુશળધાર વરસાદ તરફ એકીટશે ક્યાંય સુધી જોઈ રહ્યો. વચ્ચે વચ્ચે વીજળી ચમકતી ત્યારે દૂરના લેન્ડસ્કેપની તસ્વીર ખેંચાતી હતી.

એકાદ કલાક પછી આકાશ  પૂરું ઠલવાઈ ગયું અને ભીની ધરતી પર ચાંદની નીતરવા લાગી. ઘરની બહાર નીકળવાનું મન થયું. સ્ક્રીનડોર ખોલી પાછળના પેટીઓ પર જઈ ઊભો રહ્યો, પવનની આછી લહેરમાંથી ઘાસની મીઠી સુગંધ આવી રહી હતી, એક બે ઊંડા શ્વાસ લીધા. હૈયામાં થોડી કળ વળી. આભ તરફ જોયું તો ચંદરવામાં જડેલાં રત્નો જેવા તારા મને ટગર ટગર જોઈ રહ્યા હતાં. મીઠું હસીને જાણે મને કહી રહ્યા હતા: ‘તું શાને દિલગીર છે? સુખદુ:ખની ઘટમાળ તો ચાલ્યા કરવાની. સૌ મુસાફર છે. જીવન સફર કોઈની વહેલી તો કોઈની મોડી પૂરી થવાની જ છે. તેથી ઉદાસ રહીને ફરવાથી શો ફાયદો ? આ ડગરનાં જે જે મળે અને જેની સાથે સ્નેહના તાણાવાણા બંધાય એ માણી લે, અને સ્મૃતિમાં સંઘરી લે. વિશાળ જગતમાં તારી નજર ફેરવ, તું એકલો નથી. સૃષ્ટિ આનંદસભર છે. ચારે બાજુના ખુલ્લા વિસ્તારમાં તારી દૃષ્ટીને વિહરવા દે. મનનો બધો વિષાદ ધીમે ધીમે ઓગળી જશે.’ હૃદયમાં હળવાશનો અનુભવ થયો.

ક્ષિતિજમાં પરોઢનો ઉઘાડ થતો દેખાયો. પક્ષીઓનો કલરવ શરૂ થયો. અને એક જૂનું ગીત મનમાં ગુંજવા લાગ્યું:

યે દુનિયા એક સુંદર બગિયા, શોભા ઈસકી ન્યારી હૈ

હર ડાલી પર જાદુ છાયા, હર ડાલી મતવાલી હૈ

અદભુત પંછી ફૂલ મનોહર કલી કલી ચટકીલી બાબા

દુનિયા રંગરંગીલી…

છેવટે મારી આંખમાં આંસુ ઊભરાયાં!   


લઘુ નિબંધ: રમેશ શાહ  (‘ઈજન’ના સૌજન્યથી)

સંપાદક: કોકિલા રાવળ

ગોવા છાન છાન…

છાતીમ વૃક્ષો ફૂલોથી લચી પડ્યાં છે, આથી આખ્ખું ય ગોવા મ્હેક મ્હેક થઈ ગયું છે. અહીં જાણે નવેમ્બરમાં — દિવાળીની મોસમ સાથે વસંત બેઠી ન હોય! એમ, હવામાંય કેફ છે થોડો. જો કે હજી સમીરને મદીર કે અધીર કહી શકાય એવા રાગપરાગને પ્રસરવાની વાર છે. છતાં પાછી વળતી શરદના નીલા આકાશમાં રુદ્રપલાશનાં ઓસરતાં ફૂલો કેસરી પિચકારી મારી દિશાઓને રમણીય બનાવી રહ્યાં છે. આ છાતીમ એટલે કે સપ્તપર્ણીયનાં વૃક્ષો માળ ઉપર મેડી ઉપર માળ હોય એ રીતે પણ ફાલેલા છે. વિસ્તારની વાતે એ ય બદામડી વાદે ચડ્યાં છે જાણે! આછી લીલી ઝાંયવાળાં, ઝાંખાં સફેદ ગુલછડી બધ્ધ અને પાંદડે પાંદડે પ્રગટી આવ્યાં હોય એવાં, આ સપ્તપર્ણીનાં ફૂલો, આખા ય વૃક્ષને ઊઘલાવી અને તોર સાથે ઊભાં છે — બલકે થોડુંક ઝૂકીને ઝૂલે છે. એમની માદક મ્હેકથી, વર્ષામાં બંધ રહેલાં આપણાં બારી બારણાં, ખૂલે છે જાણે! છાતીમની ગંધવતી છાયામાં અમે અમારા રથને રોકીને પોરો ખાઈએ છીએ. તડકા અને છાંયા ચિતરતી આ લીલીપીળી વેળાને, અમે હૂફાળી કોફી સાથે ધીમે ધીમે માણી રહ્યાં છીએ. પારદર્શક પરિસરમાં નિખાલસ મિત્રોની સહજ વાતોએ હોવાપણાને હળવુફૂલ કરી દીધું છે આજે…!

photo credit: http://pulikotilthomasjoseph.blogspot.com/2010/05/this-tree-fascinated-me.html

કલકત્તાની જેમ ગોવાના કાગડા પણ નોનવેજીટેરિયન વધારે છે, ને સવારે ચાર વાગ્યાના બોલવા માંડે છે. સાચ્ચે જ એ કર્કશ નથી લાગતા બલ્કે ગમે છે એ અવાજો — તન્દ્રાની હોડીમાં તરતા હોઈએ છીએ ત્યારે તો ખાસ….! બારીમાંથી જોયું હતું — પૂર્વાકાશમાં, તો આશો વદ અગિરાશનો ચંન્દ્ર હોડી જેઓ ને પાસે જ શુક્ર ઝળહળતો હતો. આ યુતિને જોતાં જોતાં બ્હાર નીકળેલા તે હવે પાછા રૂમમાં ગોવાની સવાર લઈ આવ્યા છીએ… ને વિનોદ જોશીએ તો હજી રજાઈ નીચે રાતને રોકી રાખી છે. ચા-ના પ્યાલા રકાબી ખખડવા માંડ્યાં છે… જલદી તૈયાર થઈને મડગાંવ જવાનું છે… આજનું વેન્યું મડગાંવનું રવીન્દ્રભવન છે.


લેખક: મણિલાલ હ. પટેલ

( તોરણમાળ ) ગોવાની સફરના બે ફકરા

આ રૂઢિઓનાં બંધનમાંથી કંયારે છૂટીશું?

થોડા દિવસ અગાઉ એક મિત્ર પરિવારમાં લગ્નથયાં. ભારતિય સંસ્કૃતિમાં ઊછરેલા માતાપિતાનો અમેરિકામાં ઊછરેલો દીકરો, એવાંજ માતાપિતાની અમેરિકામાં ઊછરેલી દીકરીને પરણતો હતો. મેંદી, ગરબા,પીઠી ચાેળવાની વિધિ, લગ્ન અને રિસેપ્શન, એમ બધા જ પ્રસંગ, અમેરિકા સ્થત હિંદી સમાજમાં જેમ ઊજવાય છે એ રીતે ઉત્સાહથી અને ભારે રંગે-ચંગે ઊજવાયા. સુંદર સાડી અને ભરપપૂર દાગીનામાં રાચતું મહિલાવૃંદ,ભરપૂર, સ્વાદિષ્ટ, અને એક નહીં અનેક ભોજન; રિસેપ્શન વખતે મોંઘા અને ઉત્તમ પ્રકારના પીણાં, – બધું જ અહિંયાં વસેલા આપણા લોકોની સમૃદ્ધિની સાક્ષી પૂરતું હતું.

આ પ્રસંગે જૂનાજમાનાથી રૂઢીગત ચાલ્યા આવતા બે-ત્રણ ઉપપ્રસંગ જોયાં એથી ખેદ અને નિરાશા થયાં. આ રૂઢિઓને વળગી રહીને આપણે આપણા બંધિયાર માનસના બારણાને મજબૂત તાળું મારતા હોઈએ એવું લાગ્યું.

લગ્નની વિધિ એક સુંદર હોટેલના પ્રશસ્ત, વાતાનુકૂલિત ખંડમાં થઈ રહી હતી. વિધિની શરૂઆતમાં વરરાજાને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જવાનું હતું. ‘અણવર’ જેવો ભાગ ભજવતા વરરાજાના એક યુવાન મિત્રે આ પ્રસંગે એમના માથા પર છત્રી ધરી. જે જમાનામાં આ વિધિ ભારતમાં, ઉનાળાની બપોરે થતી હશે ત્યારે તડકાના ત્રાસથી બચવા વરરાજાના માથે આમ છત્રી ધરવાનું યોગ્ય હતું. પણ હોટેલના ખંડની અંદર પણ આ રિવાજનું પાલન બિલકુલ બિનજરૂરી અને તેથી જ અજુગતું લાગ્યું.

image credit: http://alubhujia.com/en/2018/04/13/kanyadaan-isnt-it-a-way-of-objectifying-the-woman-by-the-patriarchal-society-blogchattera2z/

એ પછીની વિધિમાં કન્યાના પિતાએ વરરાજાના પગ ધોયા. આ વિધિ તો કન્યાપક્ષ હણો કે ઊતરતી કક્ષાનો છે અને વરપક્ષ ઉપરી છે એવું દખાદવા માટે જ થતો હતો. મધ્યયુગના પુરુષપ્રધાન સમાજમાં પણ આ રસમ અસ્વીકાર્ય હોવી જોઈતી હતી. ત્યારે આજે એકવીસમી સદીમાં આપણેશા માટે એ નિભાવી રહ્યા છીએ!

વિધિ દરમિયાન વારંવારઉચ્ચારાયેલ ‘ કન્યાદાન ‘ શબ્દ એ ત્રીજી ખૂંચનારી વાત હતી. આજે જ્યારે સામાજિક અને આર્થિક રીતે સમાજમાં સ્ત્રીઓ પગભર અને સ્વતંત્ર થઈ છે ત્યારે કન્યાને સંપત્તિ – મિલકત ( કણ્વઋષિના શ્રી ઉમાશંકર જોશીએ અનુવાદેલ શબ્દપ્રમાણે ‘થાપણ’ ) સમજી એનું ‘દાન ‘કરવું એ વિચાર યોગ્ય છે ખરો ? ઘડીભર પશ્ન થાય કે જે સંસ્કૃતિએ યત્ર નારયસ્તુ પૂજ્યતે રમન્તે તત્ર દેવતા: જેવું સુંદર સૂત્ર આપ્યું એ જ સંસ્કૃતિએ ‘ કન્યાદાન ‘ શબ્દ શી રીતે પ્રચલિત કર્યો હશે?

આ, અને આવા રિવાજને આપણે આપણા સમાજમાંથી અને માનસમાંથી દૂર કરવા જ રહ્યા.


ઓગસ્ટ, ૨૦૦૧

લેખક: અશોક વિદ્વાંસ

(નાનાં નાનાં સુખ અને બીજી વાતો )

સુખ : ઉજાસનો ઉઘાડ 

સુખ : ઉજાસનો ઉઘાડ

કોઇ પ્રદેશ કે વસ્તુ નથી સુખ. એ તો આપણી લાગણી અને અભીગમનુ પ્રતીબિમ્બ છે.  સુખ એટલે બીજુ કૈ નહી પણ રાજી થવુ.  નાની બાબત કે મોટી, પોતાની કી બીજાની, આસપાસના માહોલની કે પ્રક્રુતીની, સારી બાબતથી સુખી થવાય છે.

image: Kokila Raval

ત્રણ પ્રકારે સુખને મુલવી શકાય: માનસિક, દૈહિક, અને ભૌતિક. કોઇ પણ માણસે શારીરિક રીતે તંદુરસ્ત હોવુ અનિવાર્ય છે. માનસિક સુખ તેને અનુસરશે. ભૌતિક સુખ માટે સંયમ આવશ્યક છે.  હટ્ટાકટ્ટા માણસનુ નિર્બળ મન કશા કામનુ નથી. કૃશ કાયામાં ટકોરાબંધ મનનુ રહેવુ અશક્ય! ઇશ્વરે આપેલા પવિત્ર શરીરને સુંદર રીતે જાળવવુ તે આપણી સર્વોપરી ફરજ છે. ખાલી કસરત કરવાથી ફેર નથી પડવાનો. એની પાછળ રોજીંદી ઘટમાળ અને આહાર અને વ્યવહાર પણ એટલા જ જવાબદાર હોય છે. ખેડુતો અને મજૂરોને જિમની જરૂર રહેતી નથી અને એવી રીતેજ ગ્રુહિણી પણ દિવસ રાત વ્યસ્ત રહેતી હોય છે, ઘરકામમાં. તો એમની તંદુરસ્તી તમે જુઓને! એમની ઢબે જીવતા જીવનમાં ‘માંદગી’ જેવો શબ્દ દૂર રહેવાનો.  મને મારા માતા પિતાનુ સદ્ ભાગ્ય  મળ્યુ છે. મેં તેમને ક્યારેય માંદા જોયાનુ સ્મરણ નથી. હા, અમુક સ્થિતી અને અમુક ઉમરે કશુંક નાનું એવુ બને તેની ના નહી. પણ વાત સરળ છે કે યોગ્ય આહાર, યોગ્ય માત્રા, યોગ્ય રીત અને નિયમીતતા જળ્વાય તો તન તંદૂરસ્ત!

ઉજળી બાબતો મનના દીપને ઉજજ્વળ રાખશે. મન-દૂરસ્તી માટે એની સગવડતા ઉભી કરવી પડે. આપણા વ્યવ્હારનુ પ્રતીબિમ્બ આપણી સામે પડવાનુ. અગરબત્તી, પૂશ્પ, ચંદન પમરાટ પ્રસરાવે. આપણી વાણી અને આપણુ વર્તન  સામેવાળાની મલિનતાને હટાવી શકે. સરવાળે આપણે પોતે ખુશ રહી શકીએ. કોઇનુ દુ:ખ રાજીપો ન આપી શકે. મતલબ કે સુખની ચાવી કોઇના દુ:ખને દૂર કરવામાં છે. બિજાના સુખે આપણે સુખી થઇ શકાય. સ્વના સુખ માટે એમ કરવુ જ પડશે. અહિં ગરીબી –અમીરીને સ્થાન નથી. સામેવાળાને સ્મિતનુ દાન પણ આપણુ વરદાન થાય. ને એ ન્યાલ કરી દેવાનુ.

ભૌતીક સુખ તો બેલગામ હોવાનુ. સાઇકલવાળાને બાઇક્ની ને બાઇક્વાળાને મોટરની ઝંખના રહેવાની, અને એવુ દરેકે દરેક બાબતમાં! અહિં અપેક્ષાઓનો અનાદર નથી કરવાનો પરંતું આપણે સંયમ રાખવો પડશે. સ્વપ્નાઓ હાવી ન બનવા જોઇએ. મોટી તક્લીફ અહિં જ છે કે ભૌતીક સુખ હજાર હોર્સ પાવરનુ યંત્ર બની દોડ મુકે છે.  મને મળ્યુ છે તેનો આનંદ તેમ રાખવો. દ્વેશ અને ઇર્ષા આપોઆપ ખરી જવાના.

નાનકડા ગરમાળાની નાની ડાળી પર ચકલીએ બનાવેલો નાનો શો માળો તમે જોઇ શકો ને તમારા હોઠ વિસ્તરે તો તમે માનસિક રીતે સુખી છો. પંદર સોળ કલાક રોજેરોજ સહજ રીતે અને સ્મિતભર્યા વદને કામ કરી શકો છો તો દૈહિક સુખનો પાર નથી! મળેલી તમામ ચિજોથી ખુશીઓ ઘર અને તમારા સમ્પર્કમાં આવનાર સહુ વ્યક્તીને તેનો સંસ્પર્શ થતો રહે તો ભૌતિક સુખનોય અછોવન ઓચ્છવ બની રહેશે. આ રીતે વ્યક્તિત્વનાં ઉજાસનો સંપૂર્ણ ઉઘાડ એટલે સુખ. તમને સર્વ સુખ મુબારક!


લેખક: હરીશ મહુવાકર, મેઇલ: harishmahuvakar@gmail.com, મોબાઇલ: +91.942.622.3522
“અમે”, 3/A, 1929, નંદાલય હવેલી પાસે, સરદાર નગર, ભાવનગર, ગુજરાત, ભારત, 364002