આ રૂઢિઓનાં બંધનમાંથી કંયારે છૂટીશું?

થોડા દિવસ અગાઉ એક મિત્ર પરિવારમાં લગ્નથયાં. ભારતિય સંસ્કૃતિમાં ઊછરેલા માતાપિતાનો અમેરિકામાં ઊછરેલો દીકરો, એવાંજ માતાપિતાની અમેરિકામાં ઊછરેલી દીકરીને પરણતો હતો. મેંદી, ગરબા,પીઠી ચાેળવાની વિધિ, લગ્ન અને રિસેપ્શન, એમ બધા જ પ્રસંગ, અમેરિકા સ્થત હિંદી સમાજમાં જેમ ઊજવાય છે એ રીતે ઉત્સાહથી અને ભારે રંગે-ચંગે ઊજવાયા. સુંદર સાડી અને ભરપપૂર દાગીનામાં રાચતું મહિલાવૃંદ,ભરપૂર, સ્વાદિષ્ટ, અને એક નહીં અનેક ભોજન; રિસેપ્શન વખતે મોંઘા અને ઉત્તમ પ્રકારના પીણાં, – બધું જ અહિંયાં વસેલા આપણા લોકોની સમૃદ્ધિની સાક્ષી પૂરતું હતું.

આ પ્રસંગે જૂનાજમાનાથી રૂઢીગત ચાલ્યા આવતા બે-ત્રણ ઉપપ્રસંગ જોયાં એથી ખેદ અને નિરાશા થયાં. આ રૂઢિઓને વળગી રહીને આપણે આપણા બંધિયાર માનસના બારણાને મજબૂત તાળું મારતા હોઈએ એવું લાગ્યું.

લગ્નની વિધિ એક સુંદર હોટેલના પ્રશસ્ત, વાતાનુકૂલિત ખંડમાં થઈ રહી હતી. વિધિની શરૂઆતમાં વરરાજાને એક જગ્યાએથી બીજી જગ્યાએ જવાનું હતું. ‘અણવર’ જેવો ભાગ ભજવતા વરરાજાના એક યુવાન મિત્રે આ પ્રસંગે એમના માથા પર છત્રી ધરી. જે જમાનામાં આ વિધિ ભારતમાં, ઉનાળાની બપોરે થતી હશે ત્યારે તડકાના ત્રાસથી બચવા વરરાજાના માથે આમ છત્રી ધરવાનું યોગ્ય હતું. પણ હોટેલના ખંડની અંદર પણ આ રિવાજનું પાલન બિલકુલ બિનજરૂરી અને તેથી જ અજુગતું લાગ્યું.

image credit: http://alubhujia.com/en/2018/04/13/kanyadaan-isnt-it-a-way-of-objectifying-the-woman-by-the-patriarchal-society-blogchattera2z/

એ પછીની વિધિમાં કન્યાના પિતાએ વરરાજાના પગ ધોયા. આ વિધિ તો કન્યાપક્ષ હણો કે ઊતરતી કક્ષાનો છે અને વરપક્ષ ઉપરી છે એવું દખાદવા માટે જ થતો હતો. મધ્યયુગના પુરુષપ્રધાન સમાજમાં પણ આ રસમ અસ્વીકાર્ય હોવી જોઈતી હતી. ત્યારે આજે એકવીસમી સદીમાં આપણેશા માટે એ નિભાવી રહ્યા છીએ!

વિધિ દરમિયાન વારંવારઉચ્ચારાયેલ ‘ કન્યાદાન ‘ શબ્દ એ ત્રીજી ખૂંચનારી વાત હતી. આજે જ્યારે સામાજિક અને આર્થિક રીતે સમાજમાં સ્ત્રીઓ પગભર અને સ્વતંત્ર થઈ છે ત્યારે કન્યાને સંપત્તિ – મિલકત ( કણ્વઋષિના શ્રી ઉમાશંકર જોશીએ અનુવાદેલ શબ્દપ્રમાણે ‘થાપણ’ ) સમજી એનું ‘દાન ‘કરવું એ વિચાર યોગ્ય છે ખરો ? ઘડીભર પશ્ન થાય કે જે સંસ્કૃતિએ યત્ર નારયસ્તુ પૂજ્યતે રમન્તે તત્ર દેવતા: જેવું સુંદર સૂત્ર આપ્યું એ જ સંસ્કૃતિએ ‘ કન્યાદાન ‘ શબ્દ શી રીતે પ્રચલિત કર્યો હશે?

આ, અને આવા રિવાજને આપણે આપણા સમાજમાંથી અને માનસમાંથી દૂર કરવા જ રહ્યા.


ઓગસ્ટ, ૨૦૦૧

લેખક: અશોક વિદ્વાંસ

(નાનાં નાનાં સુખ અને બીજી વાતો )

સુખ : ઉજાસનો ઉઘાડ 

સુખ : ઉજાસનો ઉઘાડ

કોઇ પ્રદેશ કે વસ્તુ નથી સુખ. એ તો આપણી લાગણી અને અભીગમનુ પ્રતીબિમ્બ છે.  સુખ એટલે બીજુ કૈ નહી પણ રાજી થવુ.  નાની બાબત કે મોટી, પોતાની કી બીજાની, આસપાસના માહોલની કે પ્રક્રુતીની, સારી બાબતથી સુખી થવાય છે.

image: Kokila Raval

ત્રણ પ્રકારે સુખને મુલવી શકાય: માનસિક, દૈહિક, અને ભૌતિક. કોઇ પણ માણસે શારીરિક રીતે તંદુરસ્ત હોવુ અનિવાર્ય છે. માનસિક સુખ તેને અનુસરશે. ભૌતિક સુખ માટે સંયમ આવશ્યક છે.  હટ્ટાકટ્ટા માણસનુ નિર્બળ મન કશા કામનુ નથી. કૃશ કાયામાં ટકોરાબંધ મનનુ રહેવુ અશક્ય! ઇશ્વરે આપેલા પવિત્ર શરીરને સુંદર રીતે જાળવવુ તે આપણી સર્વોપરી ફરજ છે. ખાલી કસરત કરવાથી ફેર નથી પડવાનો. એની પાછળ રોજીંદી ઘટમાળ અને આહાર અને વ્યવહાર પણ એટલા જ જવાબદાર હોય છે. ખેડુતો અને મજૂરોને જિમની જરૂર રહેતી નથી અને એવી રીતેજ ગ્રુહિણી પણ દિવસ રાત વ્યસ્ત રહેતી હોય છે, ઘરકામમાં. તો એમની તંદુરસ્તી તમે જુઓને! એમની ઢબે જીવતા જીવનમાં ‘માંદગી’ જેવો શબ્દ દૂર રહેવાનો.  મને મારા માતા પિતાનુ સદ્ ભાગ્ય  મળ્યુ છે. મેં તેમને ક્યારેય માંદા જોયાનુ સ્મરણ નથી. હા, અમુક સ્થિતી અને અમુક ઉમરે કશુંક નાનું એવુ બને તેની ના નહી. પણ વાત સરળ છે કે યોગ્ય આહાર, યોગ્ય માત્રા, યોગ્ય રીત અને નિયમીતતા જળ્વાય તો તન તંદૂરસ્ત!

ઉજળી બાબતો મનના દીપને ઉજજ્વળ રાખશે. મન-દૂરસ્તી માટે એની સગવડતા ઉભી કરવી પડે. આપણા વ્યવ્હારનુ પ્રતીબિમ્બ આપણી સામે પડવાનુ. અગરબત્તી, પૂશ્પ, ચંદન પમરાટ પ્રસરાવે. આપણી વાણી અને આપણુ વર્તન  સામેવાળાની મલિનતાને હટાવી શકે. સરવાળે આપણે પોતે ખુશ રહી શકીએ. કોઇનુ દુ:ખ રાજીપો ન આપી શકે. મતલબ કે સુખની ચાવી કોઇના દુ:ખને દૂર કરવામાં છે. બિજાના સુખે આપણે સુખી થઇ શકાય. સ્વના સુખ માટે એમ કરવુ જ પડશે. અહિં ગરીબી –અમીરીને સ્થાન નથી. સામેવાળાને સ્મિતનુ દાન પણ આપણુ વરદાન થાય. ને એ ન્યાલ કરી દેવાનુ.

ભૌતીક સુખ તો બેલગામ હોવાનુ. સાઇકલવાળાને બાઇક્ની ને બાઇક્વાળાને મોટરની ઝંખના રહેવાની, અને એવુ દરેકે દરેક બાબતમાં! અહિં અપેક્ષાઓનો અનાદર નથી કરવાનો પરંતું આપણે સંયમ રાખવો પડશે. સ્વપ્નાઓ હાવી ન બનવા જોઇએ. મોટી તક્લીફ અહિં જ છે કે ભૌતીક સુખ હજાર હોર્સ પાવરનુ યંત્ર બની દોડ મુકે છે.  મને મળ્યુ છે તેનો આનંદ તેમ રાખવો. દ્વેશ અને ઇર્ષા આપોઆપ ખરી જવાના.

નાનકડા ગરમાળાની નાની ડાળી પર ચકલીએ બનાવેલો નાનો શો માળો તમે જોઇ શકો ને તમારા હોઠ વિસ્તરે તો તમે માનસિક રીતે સુખી છો. પંદર સોળ કલાક રોજેરોજ સહજ રીતે અને સ્મિતભર્યા વદને કામ કરી શકો છો તો દૈહિક સુખનો પાર નથી! મળેલી તમામ ચિજોથી ખુશીઓ ઘર અને તમારા સમ્પર્કમાં આવનાર સહુ વ્યક્તીને તેનો સંસ્પર્શ થતો રહે તો ભૌતિક સુખનોય અછોવન ઓચ્છવ બની રહેશે. આ રીતે વ્યક્તિત્વનાં ઉજાસનો સંપૂર્ણ ઉઘાડ એટલે સુખ. તમને સર્વ સુખ મુબારક!


લેખક: હરીશ મહુવાકર, મેઇલ: harishmahuvakar@gmail.com, મોબાઇલ: +91.942.622.3522
“અમે”, 3/A, 1929, નંદાલય હવેલી પાસે, સરદાર નગર, ભાવનગર, ગુજરાત, ભારત, 364002