બાળકોનું ચિપકો આંદોલન

લાર્જેસ્ટ ટ્રી હગનો રેકોર્ડ હવે ભારતને નામે થઈ ગયો છે. જામનગરના મીઠાપુરમાં ટાટા કેમીકલ્સમાં આવેલી ડી.એ.વી. પબ્લિક સ્કૂલ (દ્વારકા) ના ૧૩૧૬ બાળકોએ ઝાડને આલિંગન આપીને ભારતના નામે આ રેકોર્ડ કરી દીધો છે. અગાઉ, આ રેકોર્ડ કોરિયાના નામે હતો. સ્કુલના બાળકો ઉપરાંત શિક્ષક અને સ્ટાફ કર્મી સહિત ૧૪૫૦થી વધુ લોકોએ આ વિક્રમી આયોજનમાં ભાગ લીધો હતો. સ્કુલના પ્રિન્સિપાલ આર. કે. શર્માએ જણાવ્યું કે, લાર્જેસ્ટ ટ્રી હગને ગિનિસ બુક ઓફ વલ્ર્ડ રેકોર્ડ તરફથી માન્યતા મળી ગઈ છે. કુદરતી સ્ત્રોત અને સુંદરતાને બચાવવા માટે વિદ્યાર્થીઓએ પોતાની સંવેદનશીલતાનો પરિચય આપ્યો હતો.

દિવ્યભાસ્કર
ગુજરાત અમદાવાદ, શનિવાર, ૧૧ માર્ચ, ૨૦૧૭ (પાનુ ૭)

વૃક્ષનું વસિયતનામું

સુકા પાંદડે લખાયેલું વૃક્ષ નું વસીયત નામું :

watercolor: Kishor Raval

આજ રોજ મારી સંપૂર્ણ લીલી-છમ અવસ્થા માં મારું આખરી વસિયતનામું લખી આપી સર્વ ને જણાવું છું કે; આમ તો મારી ઉંમર ખુબ લાંબી હોય છે પણ વિકાસ નાં ઓઠા હેઠળ ક્યારે મારી ઉપર કુહાડી વીંઝાય એ ડર હોવા થી હું આ વિલ કરું છું;

  • મારા મૃત્યુ પછી મારા તમામ અંગો નું દાન કરું છું.
  • મારા થડ માંથી વૃદ્ધાશ્રમ ની બેન્ચીસ બનાવવાની અને સંગીત નાં સાધનો તથા સુંદર મઝા ની હોડી બનાવવાની રેહશે.
  • મારી મજબૂત ડાળીઓ માંથી ભૂલકાઓ નાં ઘોડિયા તથા રમત ગમત ના સાધનો  તથા હિંચકાઓ બનાવવાના રેહશે.
  • મારી ઉપર દિલ થી કોતરેલા નામો છે એ ભાગ જે દીવાનાઓએ લખી છે તેને આપી દેવાના રેહશે.
  • આ વિલ ની સહુથી મહત્વ ની શરત એ છે કે કોઈ પણ કાળે મારા અંગ માંથી કુહાડી કે કરવત નાં હાથ બનાવવાના નથી કારણ કે એના થકી મારા ભાઈબંધો ઉપર કુહાડી નાં ઘા કે કરવત ફરી વળે તે મને મંજૂર નથી .

આ વિલ ના એક્ઝીક્યુટર તરીકે કુદરત ને નીમવા માં આવેલ છે અને પવન તથા માટી ને સાક્ષી ઓ તરીકે લેવા માં આવેલ છે.

આ મારું આખરી વિલ છે અને આ અગાઉ નું કોઈ લખાણ નીકળી આવે તો એ રદબાતલ ગણવું .

આ વિલ મેં મારી સંપૂર્ણ લીલી છમ અને મજબૂત અવસ્થા માં લખી આપ્યું છે જે તમામ માનવ જાતી ને બંધન કર્તા રહેશે!


લેખક આસીમ, ભાવનગરના રાજુ મહેતા તરફથી

સાર્થક સંવાદ

વિવેકાનંદ અને ટાટા વચ્ચે સાર્થક સંવાદ

photo: https://en.wikipedia.org/wiki/Bibliography_of_Swami_Vivekananda

શિક્ષણ અંગે સ્વામી વિવેકાનંદનો મત એકદમ ક્રાંતિકારી હતો. તેવો માનતા હતા કે ભારતના વિદ્યાર્થીઓને પ્રાથમિક શિક્ષણ તો આપવું જ જોઈએ,પણ સૌથી વધુ જરૂરી છે, તેમને વૈજ્ઞાનિક અને ટેકનિકલ શિક્ષણ આપવું તે. અમેરિકા અને યુરોપિયન પહોંચ્યા એ અગાઉ પણ સ્વામીજીની સ્પષ્ટ માન્યતા હતી કે વિજ્ઞાન અને ઉદ્યોગની પ્રગતિ વગર ભારતની પુર્જાગૃતિ શક્ય નથી. શિક્ષણમાં વિજ્ઞાન અને ઉદ્યોગના અધ્યયન ઉપર તેમણે વધુ ભાર મૂક્યો. ભારતના સુપ્રસિધ્દ ઉદ્યોગપતિ જમશેદજી ટાટાને તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું કે જો ભારતે એક શક્તિશાળી રાષ્ટ્રના વિશ્વ ના નકશા ઉપર સ્થાન મેળવ્યું હોય તો તેણે જાપાનની જેમ અનુશાસનપ્રિય અને વિજ્ઞાનપ્રિય પણ બનવું પડશે. જમશેદજી ટાટા સવામીજીના આવા વિચારોથી ઘણા જ પ્રભાવિત થયા હતા.

જમશેદજીએ 23 નવેંબર, 1898 એ એક પત્ર સ્વામી વિવેકાનંદને લખ્યો હતો. સ્વામી વિવેકાનંદ વિશ્વ ધર્મ પરિષદમાં સહભાગી થવા ભારતથી અમેરિકા જવા નીકળ્યા ત્યારે એ જ વહાણમાં ભારતના ઉદ્યોગપતિ જમશેદજી ટાટા પણ હતા. જમશેદજી જાપાન જઈ રહ્યા હતા. એ પ્રવાસમાં સ્વામીજી અને જમશેદજી વચ્ચે ભારતમાં ઉદ્યોગ-વિજ્ઞાનની સ્થિતિ તેમજ અધ્યાત્મ જેવા વિષયો પર વિસ્તૃત ચર્ચા વિચારણા થઈ હશે, એ આ પત્રથી સ્પષ્ટ દેખાઈ આવે છે.

સ્વામી વિવેકાનંદની સ્પષ્ટ માન્યતા હતી કે ફક્ત પુરુષોએ જ શિક્ષિત થવાનું નથી, પરંતુ મહિલાઓએ પણ શિક્ષિત થવાનું છે. સ્વામીજીએ કહ્યું કે જ્યાં સુધી દીકરીઓ શિક્ષિત નહી થાય ત્યાં સુધી દેશકલ્યાણની સંભાવના નથી. સ્વામી વિવેકાનંદે રૂઢિચુસ્તતા અને કુપ્રથાઓ ત્યાગીને ભારતમાતાને દેવી સ્વરૂપ જાણીને ફક્ત તેની જ આરાધના કરવાનો આગ્રહ કર્યો.

તેમણે કહ્યું: ‘આગામી પચાસ વર્ષ માટેનો જગદ્જનની જન્મભૂમિ ભારતમાતાને જ આરાધ્યદેવી માનો. આપણો દેશ જ આપણા જાગ્રત દેવતા છે. જે વિરાટ દેવતાને આપણી ચારે બાજુ જોઈ રહ્યા છીએ, તેમની જ પૂજા આપણે કરીએ!’

આ રાષ્ટ્ર જ ભગવાનનું વિરાટ સ્વરૂપ છે અને તેમની પૂજાનો અર્થ છે તેમની સેવા.


પ્રિય સ્વામી વિવેકાનંદ,

આશા છે, આપને જાપાનથી શિકાગો સુધીનો તમારો આ સહયાત્રી યાદ હશે જ.

આપે વ્યક્ત કરેલા વિચારો હજુ મારા મગજમાં પડઘાઈ રહ્યા છે. આપે કહેલું કે ભારતવર્ષમાં ત્યાગ, તપસ્યાની જે લાગણી ફરી જાગ્રત થઈ રહી છે, તેને રચનાત્મક કાર્યો દ્વારા વધારે સક્રિય બનાવવાનો આપણો હેતુ છે. મારા પ્રમાણે જો એવા આશ્રમો અથવા આવાસગૃહોની સ્થાપના કરવામાં આવે કે જયા ત્યાગનું વ્રત ધારણ કરનારા લોકો સારું જીવન વ્યતીત કરે, તો ત્યાગભાવનાની આનાથી વધારે ઉપયોગિતા બીજી કંઈ હોઈ શકે? મારો વિચાર છે કે આ ધર્મયુધ્દની જવાબદારી જો કોઈ યોગ્ય નેતા ઉપાડી લે, તો તેમાં ધર્મ અને વિજ્ઞાન, બનેની ઉન્નતિ થશે અને આપણા દેશની ખ્યાતિ પણ ફેલાશે. 

એ અભિયાનને વિવેકાનંદ સિવાય બીજું કોણ નેતૃત્વ આપી શકે? આ દિશામાં જનજાગ્રણ ઉત્પન્ન કરવા માટે સૌ પ્રથમ આપ પોતાની ઓજસ્વી વાણીમાં એક પુસ્તક લખો, તેના પ્રકાશનના ખર્ચનો તમામ ભાર હું સહર્ષ ઉપાડી લઇશ.

સસન્માન, આપનો
જમશેદ એન. ટાટા. 


દિવ્યભાસ્કરના સૌજન્યથી, socialnetwork.kishormakvana@gmail.com

વૃક્ષો ઓછા થતા ગયા છે

વૃક્ષો ઓછા થતા ગયા છે.
વાતાવરણમાં અંગારવાયુના પ્રમાણમાં વધારો થતો રહે છે.
તાપમાનનો વધારો અટકાવવની જવાબદારી આપણીજ.

ઊર્જાના રખેવાળો, હા, તમે પણ પરિવર્તન આણી શકો છો.

watercolor by Kishor Raval
watercolor by Kishor Raval
  • BEE સ્ટાર લેબલ ધરાવતા સાધનો વાપરો.
  • જરૂર ના હોય ત્યારે પંખો, ટીવી જેવા વીજ ઉપકરણોની સ્વીચ બંધ રાખો.
  • તમામ વીજ ઉપકરણો સ્વચ્છ રાખો.
  • ફ્રિજનું બારણું ખોલતા પહેલાં શું શું તેમાંથી બહાર કાઢવાનું છે તે વિચારી રાખો.
  • કાગળ, પ્લાસ્ટિક, કાચની વસ્તુઓને પુન: ઉપયોગમાં લો.
  • કાગળની બંને બાજુ વાપરો.
  • કચરો જ્યાં ત્યાં ના નાંખો.
  • બ્રશ કરતી વખતે નળ ચાલુ ના રાખો.
  • ટપકતા નળનું સમારકામ કરાવો.
  • વ્યક્તિગત ધોરણે જીવનશૈલી બદલીને હવામાનના બદલાવને અટકાવવા પ્રયત્નનશીલ લોકોના પ્રયત્નને નજરઅંદાજ ના કરો.
  • પુન: પ્રાપ્ય ઊર્જાના વપરાશ વધારો.
  • વીજ- સંચાલિત સાધનોનો વપરાશ ઘટાડો.
  • ઊર્જા કાર્યદક્ષતા સુધારો. ગૃહક્ષેત્રે ઊર્જાબચત માટે સભાન રહો.
  • સતત જાજરુમાં વહેતા પાણીનું સમારકામ કરાવો.

પોપકોર્નનું ૬ હજાર વર્ષ જૂનું કનેક્શન

્બ્રિટનમાં છેલ્લા કેટલાક દિવસોથી માઈક શોટ્ટોન નામનો શખ્સ ખૂબ જ ચર્ચામાં છે. વાત એમ છે કે માઇક શોટ્ટોને એવી પિટિશન દાખલ કરી છે કે બ્રિટનના દરેકે દરેક થિયેટરમાં પોપકોર્ન પર પ્રતિબંધ લાદી દેવામાં આવે. શોટ્ટોનની દલીલ એવી છે કે લોકોના મૂવી દરમિયાન પોપકોર્ન ખાવાથી તેને ખૂબ જ ખલેલ પહોંચે છે અને તે એક ચિત્તે મૂવી જોઇ શકતો નથી. શોટ્ટોનની ‘પોપકોર્ન હટાવો’ ની ઝુંબેશને ખાસ પ્રતિસાદ મળ્યો નથી અને છેલ્લા ૧૦ દિવસમાં તેની પિટિશનમાં માત્ર ૧૩૦ લોકોએ જ હસ્તાક્ષર કર્યા છે.

અલબત્ત,શોટ્ટોનની આ ઝુંબેશ સામે દાખલ કરવામાં આવેલી કાઉન્ટર પિટિશનમાં પોપકોર્ન પ્રેમીઓએ એવી દલીલ કરી છે કે પોપકોર્ન વિના તેમને ફિલ્મ જોવાની મજા જ આવતી નથી.

પિટિશન-કાઉન્ટર પિટિશનનો આ ‘ખેલ’ ભલે નિરર્થક હોય પરંતુ આપણે ત્યાં પણ એવા ઘણા લોકો છે જેમને પોપકોર્નના સ્વાદ વિના ફિલ્મ ફિક્કી જ લાગે છે.

આજે પોપકોર્નની વાત એટલા માટે કેમકે અમેરિકામાં ૧૯૫૮ના વર્ષથી ૧૯ જાન્યુઆરીના દિવસને ‘નેશનલ ‘ પોપકોર્ન ડે’ તરીકે ઉજવવામાં આવે છે.

એ વાત જાણીને નવાઈ લાગશે કે પોપકોર્નનો ઈતિહાસ ૬ હજાર વર્ષ પુરાણો છે. મેક્સિકોની બેટ ગુફામાંથી વર્ષ ૧૯૪૮-૧૯૫૦ દરમિયાન સંશોધકોને કેટલાક સેમ્પલ્સ મળી આવ્યા હતા. જેમાં એક કડી પોપકોર્નની પણ મળી હતી, એ મુજબ ઇ. સ. પૂર્વે ૩૬૦૦ની આસપાસ બેટ ગુફામાં રહેતો માનવી પોપકોર્ન ખાતો હતો.

એશિયા સાથે પણ પોપકોર્નનો ઘણો જૂનો નાતો છે. ૧૫મી સદીના અંતિમ તબક્કા દરમિયાન ભારત, ચીન, સુમાત્રાના લોકો પોપકોર્ન ખાતા હોવાના આધારભૂત પુરાવા મળ્યા છે.

photo credit: https://popcornplaza.com/media/wysiwyg/health-issues-with-movie-popcorn.jpg
photo credit: https://popcornplaza.com/media/wysiwyg/health-issues-with-movie-popcorn.jpg

પરંતુ પોપકોર્નને ખરી લોકપ્રિયતા ૧૯૩૦ના દાયકામાં આવેલા ગ્રેટ ડિપ્રેશન દરમિયાન મળી હતી. આ સમયગાળા દરમિયાન સસ્તા ફૂડની વાત આવે તો તેમના માટે પોપકોર્નનો વિકલ્પ સૌ પ્રથમ રહેતો. કેમકે, પાંચ – સાત સેન્ટ્સમાં ત્રણ-ચાર લોકો ખાઈ શકે તેટલી મોટી પોપકોર્ન બેગ આસાનીથી મળી રહેતી. ૧૮મી સદીના અંત સુધી હાથબનાવટના પોપકોર્ન મળતા હતા. આજે એક અંદાજ અનુસાર અમેરિકન ૧૮૮૫ના વર્ષના ચાર્લસ ક્રેટર્સે પોપકોર્ન બનાવી શકે તેવું મોબાઇલ મશીન બનાવ્યું હતું. આમ, આજે પોપકોર્નના મશિન જોવા મળે છે તેનું શ્રેય અમેરિકાના ચાલર્સ ક્રેટર્સને જાય છે.

ભારતમાં પોપકોર્ને ખાસ કરીને ૧૯૮૦ ના દાયકા બાદ પોતાનું સ્થાન જમાવવાનું શરુ કરી દીધું. ભારતના મલ્ટિપ્લેક્સ માટે પણ પોપકોર્ન ‘કમાઉ દીકરા’ સમાન છે. કેમકે, મલ્ટિપ્લેક્સ તેમની ૭૦ ટકા આવક પોપકોર્ન – soft drinksના વેચાણ દ્વારા રળી લે છે. બેંગલોરના આઈનોક્સ થિયેટરની જ વાત કરવામાં આવે તો છેલ્લા પાંચ વર્ષથી ત્યાં રાજપન પસંદ માત્ર પોપકોર્નના વેચાણથી વાર્ષિક રૂપિયા ૧૫ લાખની કમાણી કરે છે. રાજપન પસંદના મતે દરરોજ સરેરાશ ૧૫૦૦ લોકો મૂવી જોવા માટે આવે છે અને તેમાંથી ૧૪૦૦ જેટલા લોકો પોપકોર્ન – soft drinkનું કોમ્બો ખરીદે છે. જેના લીધે અમારી દૈનિક આવક જ રૂપિયા ૩.૫૦ લાખ થઈ જાય છે. લાઈટ બીલ-સ્ટાફના પગાર મેન્ટેનન્સને બાદ કરવામાં આવે તો પણ હું પ્રતિ માસ રૂપિયા ૧.૫૦ લાખ કમાઈ લઉં છું. રહી વાત ફિલ્મ અને પોપકોર્નના કનેક્શનની કરવામાં આવે તો તે વિષે કોઈ સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ નથી. પરંતુ લેજન્ડ આલફ્રેડ હિચકોકની સસ્પેન્સ ફિલ્મો સાથે આ નાતો બન્યો હોવાનું પણ કહેવાય છે. જેનું કારણ એ છે કે લોકો રોમાંચ અનુભવે ત્યારે પોતાના નખ ચાવવાનું શરૂ કરી દેશે. આલફ્રેડ હિચકોકની ફિલ્મ દરમિયાન લોકો નખ ચાવવાને સ્થાને પોપકોર્ન ખાય તેવું ગતકડું અમેરિકામાં શરૂ કરાયું અને તે કારગત નીવડ્યું.

ગોવાની સફર

ગોવાની સફર

photo: Kokila Raval
photo: Kokila Raval

ગોવાના એરપોર્ટથી અમારી હોટેલ ઉપર પહોંચતા એક કલાક ટેક્સીમાં થયો. હોટેલ sea shell નોર્થ ગોવાના candolim ગામમાં આવેલું છે. હોટેલ અદ્યતન હતી. પહોંચતા વેંતજ welcome શરબત મળવાથી થાક ઉતરી ગયો. બે બેડરૂમ, બે બાથરૂમ, લીવીંગરૂમ અને બાલ્કનીની સગવડતા હતી. મુખ્ય રસ્તાથી હોટેલ પાછલા ભાગમાં હોવાથી બહુ શાંતિવાળી જગ્યા હતી. ચારેબાજુ નાળિયેરીના ઝાડ, બગીચામાં જાત જાતના ફૂલો હતા. બેડ અને બ્રેકફાસ્ટ સાથે હોવાથી અમે ત્યાં જ બંને કરી લેતા હતા. લંચ ડીનર ની સગવડતા પણ હતી પરંતુ અમે જુદી જુદી રેસ્ટોરંટમાં જમવા જતા હતા.

મુખ્ય માર્ગ ગલીમાંથી બહાર નીકળીએ કે તરત હતો. જે શોપીંગ અને રેસ્ટોરંટથી ભરચક હતો.વેપારી લોકો કાશમીરી અને ગુજરાતીઓ હતા. બે નાની સુપર માર્કેટ હોવાને લીધે બધી જ સુવિધાઓ હતી.

photo: Kokila Raval
photo: Kokila Raval

એક દિવસ અમે ટેક્સી કરી se cathedral જુનુ પોર્ટુગીઝ સમયનું ચર્ચ જોવા ગયા હતા. ત્યાં નજીકમાં born jesus basilica હોવાથી તેનો પણ લાભ લીધો. સાથે ભારતીય પુરાતત્ત્વ સર્વેગણ (archaeological survey) રૂ. ૧૦ના દરની ટિકિટ મા જોયું. ફોટા પાડવાની મનાઈ હોવાથી થોડો અફસોસ રહી ગયો.

દરિયા કિનારે ફાઉન્ટન ફોર્ટ હતું. એક દિવસ ત્યાં જમવા ગયા હતા. ગોવાનીઝ રીતથી બનાવેલું ભીંડાનું શાક ખાવાની મજા આવી ગઈ.

હોટેલ sea shell ની પાછળ જ દરિયો હોવાથી સવાર સાંજ આકાશના રંગો માણવા જતા હતા. હોટેલના આંગણામાં ઓપન સ્વામીંગ પુલની પણ વ્યવસ્થા હતી. અહીં અમે ચારેક દિવસ રહ્યા.

photo: Kokila Raval
photo: Kokila Raval

ત્યાંથી અમે ટેક્સી કરી બે કલાકે south goa ગયા. અહીં અમે don sylva હોટેલમાં રહ્યા. નાળિયેરીના ઝાડથી ભરચક જગ્યામાં આશ્રમ જેવું વાતાવરણ હતું. બેઠા ઘાટના મકાનો ની હરોળ હતી. અહીં પણ જમવાની સગવડતા બફે સ્ટાઈલ હતી. અહીંથી હોટેલમાં મસાજ કરાવવાની સગવડતા હતી. ઓપન સ્વીમીંગપુલમાં લોકો ધુબાકા મારતા હતા. અમે પણ થોડો લહાવો લીધો. દરિયે ચાલવા જવાની મજા આવતી હતી. દરિયા આગળ પણ લાઉંજ ચેર ઉપર બેસી આહ્લાદક હવા ખાતા મસાજ કરાવવાની એક લહાણ છે. આ બીચ જરા ઓછો ભરચક હતો. ક્રિસમસ હેવાને કારણે મોટા ભાગના લોકો નોર્થ ગોવાના શહેરોમાં ગયા હતા.

એક દિવસ ટેક્ષી કરીને દૂધસાગર નામનો ધોધ જોવા ગયા હતા. ત્યાં ઠેઠ સુધી ટેક્ષી જઈ શક્તિ નથી એટલે જીપની ટેક્ષીમાં ટ્રાન્સફર થવાનું હોય, જે પાણી અને ખાડા ખબડા રસ્તા ઉપર ચાલી શકે. ત્યાં પહોંચ્યા પછી વાંદરા જોવા મળ્યાં. ધોધ જોવાનો એક બાજુ રહી ગયો. બધા મુસાફરો વાંદરાઓને કેળા અને શીંગ ખવડાવતા જાય અને ઝપાઝપ ફોટા પાડવામા મશગૂલ થઈ ગયા. ધોધ સુધી જવા માટે vest પહેરવાની હતી.

પાછા ફરતા spice gardenમા ગયા. ત્યાં જમવાની વ્યવસ્થા કરવામાં આવી હતી. જમ્યા બાદ ગાર્ડનની

photo: Kokila Raval
photo: Kokila Raval

પોણી કલાકની ટુર હતી. ટુર ગાઈડે બધાં તેજાના તજ, લવીંગ, એલચી, જાયફળ, મરી તથા હળદરના ગુણ સમજાવ્યા તથા તેની સુગંધ લેવરાવી. કાજુમાં થી ફેંની કેમ બને છે તે સમજાવ્યું અને જેને ચાખવો હતો તેને ચખાડ્યો. તાજા કાજુ પણ વેચવા મૂક્યા હતા. ટુરના અંતે અમારા વાંસા ઉપર સીટ્રોના નાખેલુ બરફવાળુ પાણી કડછી ભરીને રેડ્યું . બધાંના જુદા જુદા અવાજ વાળા reaction સાંભળવાની મજા આવી ગઈ. અમારી ખખડેલી કરોડરજ્જુ સીધી થઈ ગઈ! સાડા આઠમા સવારે નીકળેલા, સાંજે સાડા ચારે પાછા ફર્યા. રસ્તામાં કાજુના વન જોતા જોતા ચાની તલપ સાથે હોટેલ ઉપર પહોંચ્યા.

લેખક: કોકિલા રાવળ

રવિશંકર રાવળની પૂણ્ય તીથિ

In loving memory of our Bapu, Ravishankar Raval ravishankarraval_1966

Born 1 August 1892
Bhavnagar, Gujarat, India

Died 9 December 1977
Ahmedabad, Gujarat, India

 

with one of his many portraits,
this one of poet Narsinh Mehta

 

 

portrait of Narsinh Mehta by Ravishankar M Raval
portrait of Narsinh Mehta by Ravishankar M Raval

જન્મની વિગત ૧૪૧૪, તળાજા
મૃત્યુની વિગત ૧૪૮૦, રહેઠાણ જૂનાગઢ, (ગુજરાત, ભારત)

હુલામણું નામ નરસૈયો
વ્યવસાય કવિ
વતન ભાવનગર
ધર્મ હિંદુ
જીવનસાથી માણેકબાઇ
સંતાન શામળદાસ, કુંવરબાઇ
માતા-પિતા કૃષ્ણદાસ (પુરુષોત્તમદાસ), દયાકુંવર

વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ જે પીડ પરાયી જાણે રે
નાગર નરસિંહ ને હારમાળા ના પાવન પર્વ એ કોટી કોટી વંદન આપ સર્વ ને હારમાળા જ્યંતી ની હાર્દિક શુભકામના.

Satish Mehta, Rajkot

ત્રિ-કિશોર

ગુત્રિ-કિશોર – નિબંધ

કિશોર, કિશોર, અને કિશોર – ત્રિ-કિશોર. મને ગમે છે આ કિશોર. મારા આંનદીપણાની પછવાડે એમનો ઘણો ફાળો રહેતો હોય છે. તન અને મનને મારા તંદુરસ્ત રાખવામાં પણ એ અગ્ર હરોળમાં. આખો દા’ડો મારા ભાગે, મોટા ભાગે, મારી સામે, મારી આજુ બાજુ એમનો પડાવ હોય!

એક કિશોર ની વાત કરવી છે. બીજા બેને કો’ક દી મોકો આપશું. ભણાવું કોલેજમાં એટલે સામે બેઠેલો વર્ગ કીશોર હોય. મને ટેવ વિચિત્ર છે -કામ કરતા કરતા સંગીત સાભળવાની તે ઘણી વખતે લખતી વખતે કિશોરદા મારા કાનમાં મધુરપ ભરતા રહે. વાંચતી વખતેય મોકો નહી છોડવાનો . વિચારમાં સરી પડવા ઝૂલા પર ઝુલુ ને ત્યારે કીશોરદા હળવે હળવે રસ્તા ખોલી દે. ડ્રાઈવ પર જઉ પણ ત્યારે સ્ટીયરિંગ પરના હાથને સળવળાવે, માથાને હલાવે ને મન ને ઝૂલાવે. ઊદાસીના માહોલમાં જિંદગીને બીજી તરફથી જોવા, ઉંડાણથી સમજ્વા કિશોરદા ખભે હાથ મૂકે.

પણ અહિ ત્રીજો કિશોર ઉપસી આવે છે – કિશોર રાવળ. મૂળ ભાવનગરી. રવિશંકર રાવળનાં ભત્રીજા, અમેરિકા સ્થિત કિશોર રાવળ. આ લખુ છુ ત્યારે એમનુ આપણી વચ્ચે થી ખસી જવું  એ બાબતનેય સાડા ત્રણ વરસ થઇ ગયા.

આજે એમની યાદે સવારથી કબજો લઇ લીધો. સામાન્યત હું એકાંગી કાર્યકર છું – મતલબ એક કામ હાથમાં લઉ તે પૂરું કરું ત્યા સુધી બીજામાં મન ખુચતું નથી. એથી હમણા સતત એટલે સતત ટ્રાન્સલેશન ચાલે છે. એથી કઈંક વિચારવાનું થાય, તો એ એના સંદર્ભ જ. મારી ફીએટીવિટી પણ એ તરફ જ વળે. એમાં હું પૂરેપુરો ખુચી જાઉ ત્યાં લગી કે ક્યારેક રાતના ઉઠીને કમ્પ્યુટર ચાલુ કરીને પણ સુધારા – વધારા કરી લેવાની નોબત આવે છે.

મૂળ વાત હવે છે. હવે આવા માહોલમાં વાંચવાનુ ટાળતો. પણ ગઈકાલે ફિલાડેલ્ફીયા અમેરિકાથી એક કવર આવ્યું. સેન્ડરનુ નામ વાંચી ઘડીક મન હબક ખાઈ ગયું સેન્ડર – કિશોર રાવળ અલબત મને ખબર છે કે એમના પત્ની શ્રીમતી કોકિલાબેને એ રવાના કરેલુ છે એટલે પેલી લાગણી મને ઘેરી વળી. કોકિલાબેનને મનોમન વંદન થઈ ગયા. કિશોર રાવળને એમણે એમને એમ, આપણી વચ્ચે છે એ ખ્યાલ ને જીવત રાખ્યો છે.

મારા પિતાના અવસાન ને આઠ વસર થયા. બાપુજીનો ફોટો ઘરમાં ગમે તે બાજુએ જાઓ એમને અમે મળી શકીએ એમ રાખ્યો છે – હાર વિનાનો. મારા કરતા વધુ લાગણી એને નસીમ, મારી પત્ની તરફ થઈ ગઈ હતી અને એમણે પણ મારા બાપુજીને એમના પિતાના ખ્યાલે જ સાચવતા. બંનેની અમારી ઈચ્છા કે બાપુજીને હાર ન પહેરાવવો. એ ક્યાં ગયા છે! અમારી સામે જ, અમારી આજુ બાજુ, મારા અમારા ખ્યાલો, આદર્શ, અભિગમ, વર્તન-વ્યવહારમાં – જીવત – ઇન બ્લડ એન્ડ સ્પિરીટ.

કિશોર રાવળનુ પણ એમ જ કર્યું ને કોકિલાબેને? કિશોર રાવળ એવી વ્યક્તિ કે જે સ્વંયભૂ ચુંબક હતી. મને એનો પરિચય 2003/04 માં થયેલો  એ વાત પછી કરુ પણ આ ફીલોડેલ્ફીયાથી આવેલા કવરે, સેન્ડરના નામથી, કોકિલાબેનના હસ્તાક્ષરથી તાત્કાલિક વાંચવા મજબૂર કરી દીધો. ખોલી ને જોઉં તો મારા માટે આંખનાં મન નો ખરો ખજાનો ખુલ્યો. ગુર્જરી ડાયજેસ્ટનો એક અંક કિશોર રાવળને સમર્પિત હતો તે  અને બીજા ચાર અંકો ગુજરાતી લિટરરી અકાદમી ઓફ નોર્થ અમેરિકાના  “મુખપત્ર’ ‘દેશ-વિદેશના’!

ગુર્જરી ડાઈજેસ્ટ ત્રિમાસિક જુલાઈ 2013 ના અંકના રંગીન મુખપૃષ્ઠથી કિશોર ભાઈ સ્વયં પ્રકટ થયા. kishor-c1996બેકગ્રાઉન્ડમાં અમેરિકન ફોરેસ્ટની ગ્રીનરી છે. વૃક્ષની સાવ નમેલી એક ડાળી પર ને પગપર પગ રાખી બંને હાથ જોડેલા રાખી બેઠા છે. આછા બ્લુ લગભગ વ્હાઇટીશ – ટીશર્ટ, સફેદ માથું, કાળી ફેમવાળા ચશ્માંથી મને જાણે પૂછી રહ્યા છે “કેમ છે હરીશ?”  અને મારો જવાબ “ઓહ સર ફાઈન, સીઈગ યુ વેરી વેરી ફાઈન.” એમને ખબર હોવાનો એટલે મનમાં મુસ્કાન તે એમના ચહેરે અંકિત થયેલી દેખાય.

આખા અંકમાં મોટાભાગનું એમનુ લખાણ એમના દોરેલા ચીત્રો અને એમના મિત્રોએ એમને યાદ રાખ્યા તે સમાવેલુ છે. સામયિકમાંથી સહુથી પહેલા ફોટા જોઇ લેવાનું કામ કર્યું. વ્રુધ્ધ, ગૌરવાન્વીત, પ્રેમભર્યુ દંપતિ બે ફોટામા હાજર. ચાર ફોટોગ્રાફ એમના અને બે એમના મિત્રો. વિવિધ ભાવો ખડા કરી દીધા. અંદરોના લખાણોમાંથી  મારી સામે અજાણ રહિ ગયેલુ જગત પણ ખુલી આવ્યુ.

પ્રિત ક્રિએશન નામે ૧૦૯૦ માં મંડળ રચેલું મારા વિધાર્થીઓનું. દર મંગળવારે મારા ઘરે બેઠક જમાવીએ. જાતજાતનું લખાણ, વંચાણ, ચર્ચાણ ગુજરાતી અંગ્રેજીમાં થાય. વાચ્યુ ન્યુઝ પેપરમા કે  કિશોરભાઇ ભાવનગર આવે છે. મનેય પરિચય નહોતો. એમને મળ્યો. મે કહ્યુ, “મારા વિધાર્થીઓ તમારી રાહ જુએ છે. આવશો?” બંને જણ આવ્યા. અમારા -એમના લખાણની વાંચનની આપ-લે થઈ. પછીનો ક્રમ સાહજિક બની ગયો એમના વેબ મેગેઝીન ‘કેસુડા’ માં મારી રચના ઓ પ્રકટ થઈ. મારા વિધાર્થીઓની પણ. સહુને એ પ્રિય થઈ ગયેલા.

બીજી વખતે ભાવનગર આવ્યા. ‘અમે ભાનવગરના’ લઈને વાંચી નાખ્યો ફટાફ્ટ. મારી સાથોસાથ મારા વિદ્યાર્થીઓ પણ એમના દીવાના થઈ ગયેલા. અમે સહુ ફરીથી એમને મળ્યા. અમારી સભામાં સંવાદ થયેલો “તમે અમારા આર. કે.”

“ મીન્સ?”

“નારાયણ”

“એટલે શું?”

“એકે કાલ્પનીક માલગુડી ઉભું કર્યું ને બીજાએ વાસ્તવિક ભાવનગર ઉભુ કર્યું એટલે.”

વાત આ છે વાર્તા કહેતા આવડે છે એમને. બરાબરી મલાવી – મલાવીને એવુ રસાયણ પેદા કરે સીધુ તમારા દિલો દીમાગામાં ફરી વળે અને વાર્તાને અંતે તાજા-માજા.  બહુ હાથવગુ એમને વાર્તાનુ કૌશલ્ય અને સહાયક સરંજામ. ચિત્રની વાત આવે, ઇતિહાસ આવે, ભાવનગરનો વર્તમાન અને ભૂતકાળ ભળે, રાજઘરાનાના વ્યકિતઓ, શાસક અમલદાર, સામાન્ય પ્રજાની વાત આવે. અને એ બધું લહેકા-ચહેકા સાથે ખુલે. તળજીવન અને એની પ્રજા ઉમેરાય. હસાવે ને રડાવે પણ ખરા. વિચારવા પ્રેરે ને ભૂલી જવા આંગળી ચીધે. કેટકેટલુ એના દિમાગમાં હશે. વિષય વૈવિધ્ય કેવું  ગજબનું! વાર્તા કલા શીખનારે એમના સંગ્રહમાંથી પસાર થવુ રહ્યુ.

દરેક જીવનમાં અમુક સમય એવા આવે કે મેઈન રૂટ ખોવાઈ જાય. મારુ એવુ થયુ. ખાસ્સા પાંચેક વરસ સુધી હુ કટ ઓફ  થઈ ગયો – લીટરેચર, બૃહદસમાજ, કિશોર અને આ દંપતિથી. પણ પુનઃ સ્થાપીત થયો ત્યારે માનવા ન જોઈએ તે સમાચાર હકીકત સ્વરૂપે સ્વીકારવા પડ્યા.

વળી કોકિલાબેન સામે આવ્યા. ગધસભામાંની બેઠકમાં મારા હાથમાં ‘અમે ભાનવગરના -2’ મૂકયુ અને જોઈ જવા કહ્યુ. પુન: મુદ્રણ કરવાનું હોઈ ક્ષતિઓ જોઈ જવા ભલામણ કરી. સાંજે બીજે દિવસે અમારા ઘરે અમે ફરીથી મળ્યા ત્યારે બધુ વિસરાઈ ગયેલુ ઉભરી આવ્યુ. તંતુ  સંધાયો પણ કિશોરભાઈની સદેહ ગેરહાજરી ખટકી. કિશોર રાવળ નથી એ હજુય હું સ્વીકારી શકતો નથી. બંનેને સજોડે જોયા કાયમ. કોકિલાબેન બેઠા બેઠા જમતા હતા અમારી સાથે ત્યારે એમ જ. લાગ્યું કે તે સામેની ખુરશીએ એમની બાજુમાં છે. ખુરશી એટલા સારુ ખાલી છે કે હેન્ડઝ વોશ કરવા ગયા છે! પણ આ માણસ આટલે દુર જાય એ કેમ ગળે ઉતરે?

એ નમુનેદાર રહયા હતા. હર કોઈ ને એ આદર્શ પુરો પાડી શકે. પ્રેમમાં ઉમરની શી વિસાત! તો ભલા નૃત્ય કલા સારુ ઉમરની શી વિસાત!  ચિત્રો દોરવા એ પરંપરાગત મળેલો કૌટુંબિક વારસો પણ બીજુંય કેટલું ઉમેરાયુ! સંપાદક બની મેગેઝીન સંભાળ્યું, વેબ મેગેઝીન શરૂ કર્યુ. કેવી નોવેલ્ટી! રસાળ બરફના રંગીન ગોળા જેવા કેસુડાના દરેક અંકો. ગુજરાતી ફોન્ટમાં મુશ્કેલી પડતી તો એના ઉકેલ શોધી આપ્યા. સંપાદક તરીકે વણદીઠેલા વ્યક્તિઓ સામે મૂકી આપ્યા. રસોઈ કળા પણ શીખી. વાંચન અજબ ગજબ! વિશ્વસાહિત્ય ખંખોળી નાખ્યું.  ઉધમ હરદમ અને છતાય સ્ફૂર્તિ તરવરે એમનામાં. એટલેજ સ્તો એમને નજરમાં રાખુ  ને, હું ખુદ કિશોર થવા કોશિશ કરતો રહેલો. બધાના દિલમાં અવકાશ છોડતા ગયા એક તરફ ને બીજા ખુણામાં એમણે આપેલો ખજાનો જીવનભર ફંફોસતા રહીએ તેટલુ આપતા પણ ગયા.

ખટકો મને એક કાયમનો રહ્યો. એ આવેલા ત્યારે અમે અમારો લઘુકથા સંગ્રહ ‘અમે’ તૈયાર કરતા હતા. નસીમની અને મારી એમ કુલ પચાસ લઘુકથા આપી. બીજે દિવસે દરેક લઘુકથા વિશે નાની નાની ટીપ્પણી ઓ લખી આપી. કઠણાઈ એવી થઈ કે પ્રીન્ટ વખતે એ હાથવગી થઈ નહી.  મોડેથી મળી આવી પરતું તેમનો એકેય અક્ષર અમારાં સંગ્રહમાં પ્રકટ કરી શક્યા નહિ. હવે જયારે જયારે પેન્સિલથી લખેલી નોધ હાથમાં આવે કે એક સણકો ઉપડે મનમાં.

કિશોરભાઈ એવું ન કરાય. હું લખું તે તમારી ચોપડીમાં ન આવે તમે લખો એ મારી ચોપડીમાં ન આવે. ખેર, કોઈ વેળા એ હિસાબ કરીશું. પણ ત્યાં સુધી મારા મનમાં બીજા કિશોરને ઉતારું “ચલતે ચલતે મેરે એ ગીત…”

જાઓ, કિશોરભાઈ પણ અમે નહિ કહીએ અલવિદા તમને!


લેખક: હરીશ મહુવાકર, ભાવનગર, harishmahuvakar@gmail.com