ઘરશાળાનાં સ્મરણો ૧૯૪૮-૧૯૫૫

જ્યારે દક્ષિણામૂર્તિ અને ઘરશાળા જોડાયેલા હતા ત્યારની વાત છે. મેં કુમારમંદિરમાં બીજી શ્રેણીથી શરૂઆત કરી. પાંચમી શ્રેણીમાં આવી ત્યારે વાઘાવાડી રોડ ઉપરના ઘરશાળામાં આવી. ત્યારે ઘરશાળા એક માળની હતી. આજે તેના બે માળ થઈ ગયા છે.

Image credit: facebook.com/R-K-GharShala-Vinay-Mandir-Bhavnagar

ઘરશાળામાં  ભણવાની પ્રથા અનોખી હતી. ત્યારે ભાઈઓ અને બહેનોનો સાથે અભ્યાસ કરવાનો નવો પ્રયોગ હતો. સ્વામીનારાયણની જેમ એક વર્ગમા બે ભાગલા હતા. એક બાજુ બહેનો બેસે, અને બીજી બાજુ ભાઈઓ બેસે.

જો આખા વર્ષ દરમિયાન દર બે મહિને લેવાતી પરિક્ષાઓમાં તમને અ કે બ+ મળે તો બાર મહિને લેવાતી પરિક્ષામાં તમને મૂક્તિ મળતી. મને કાયમ મૂક્તિ મળી છે. ભણવાનુ બહુ સરળ હતુ. આજની જેવો ભણતરનો ભાર ન્હોતો. ત્યારે વિદ્યાર્થીઓને ટ્યુશનની જરૂરત નહોતી.

ઈત્તર પ્રવૃતિઓ ઘણી હતી. સંગીત, ચીત્રકામ, સુથારીકામ, ઉદ્યોગનો વર્ગ, ભરત-ગુથણ, અને રેંટિયો કાંતવાનો પણ વર્ગ હતો.

સવારના સૌથી પહેલા સંમેલનમાં સૌ એકઠાં થતા. આ પાછલા મકાનની લાંબી ઓંસરીમાં થતું. શરૂઆત બાબુભાઈ અંધારિયાના મીઠા સૂર અને હારમોનિયમથી થતી. થોડી રોજની જાહેરાતો પછી સૌ છૂટા પડી સૌ સૌના વર્ગમાં ગોઠવાઈ જતા.

છેલ્લો વર્ગ રમત ગમત માટેનો હતો. આ જયદેવસિંહભાઈ લેતા. તેઓ અમાારા બાલમંદિરના મકાનમાં જ રહેતા. અમે બધી બેનપણીઓ તેમના ઘેર ઘણીવાર જતા . તેમના પત્ની અમને સારો આવકાર આપતા. જયદેવસિંહનો સ્વભાવ આનંદી હતો. તેઓને અમારી મશ્કરી કરવાની મજા આવતી. હાઈસ્કુલમાં ગયા પછી જ્યોતિબેન પંડ્યા અમારો રમત ગમતનો વર્ગ લેતા.

શનિવારે સફેદ ગણવેશ પહેરવાનો હતો. બાકીના દિવસોમાં જે પહેરવુ હોય તે પહેરતા. તે જમાનામાં ડિઝાઈનરના કપડાં નહોતા. શનિવારે કવાયત થતી જે જયદેવસિંહભાઈ કરાવતા. ઉંચાઈસે એક કતારમાં મારો ત્રીજો નંબર આવતો.

અમે હુતુતુ, લંગડી, ઉભી ખો, બેઠી ખો, નારગેલ, રૂમાલ દાવ અને સંગીત ખુરશી રમતાં.

વર્ષમાં એકવાર રમત દીન આવતો. ત્યારે નવી રમતો રમાતી. જેવી કે રસ્સીખેંચ,ચમચીમાં લીમ્બુ રાખી ચાલવાનુ, પગમાં રસ્સી બાંધી કોથળામાં કુદતા કુદતા ચાલવાનુ, પાછળ હાથ બાંધી કુદકો મારીને ટીંગાળેલા જામફળને ખાવાનુ. ભાઈઓ સાથે હુતુતુની હરિફાઈ કરવાની,બાલકંનજી બારીની પણ શરુઆત ત્યારે થઈ!

આઠમીમાં આવ્યા પછી ભણવાની પધ્ધતિ બદલાઈ ગઈ. સ્વાધ્યાય પધ્ધતિ ઉમેરાઈ જેમાં બહાર ઓંસરીમાં ભાઈઓ-બહેનો સંપથી સાથે બેસી એકબીજાને મદદ કરતા. તેને બુનિયાદી વિભાગ કહેતા. 

વર્ષમાં એક વાર ભાઈઓ-બહેનો સાથે મળીને સ્વયંમપાક રાખતા જે પાછલી ઓંસરીમાં કે બાવર (bower)– જે લાંબો મોટો લાકડાનો માંડવો હતો; જેમાં મધુમાલતીના ફુલ ખુલતા અને ઝુલતા.  

વર્ષમાં એક દિવસ સ્વયંમ શિક્ષણનો દિવસ હતો. ત્યારે વિદ્યાર્થીઓ ક્લાસ લેતા અને શિક્ષક પાછલી બેંચમાં બેસતા. મેં નવમીમાં સંસ્કૃતનો ક્લાસ ભણાવ્યો હતો તેની યાદ છે. 

શાળાની વચોવચ મોટો હોલ હતો. ત્યાં શાળાના અધિપતિ બેસતા. અમને હરભાઈની કે એકે શિક્ષકની બીક ન લાગતી. હરભાઈને માથે મૂંડો હતો. અમે તેની માથે હાથ ફેરવતા. બીજા શિક્ષકો સાથે ધબાધબી કરતા અને મશ્કરી કરતાં. આમ બધાં સાથે કુટુંબી ભાવ હતો. આ હોલનાં દિવાલોમાં લાઈબ્રેરી તથા કલાકારોના ચિત્રો હતા. મને વાંચવાનો બહુ શોખ હતો. મેં આખી લાઈબ્રેરી ના પુસ્તકો વાંચી કાઢેલા.

થોડાં શિક્ષકોના નામ યાદ છે — બા.પ્ર.ભટ્ટ (ગણિતના શિક્ષક) — કાંતિભાઈ દોશી (સંસ્કૃતના શિક્ષક) — મુકુંદભાઈ (વિજ્ઞાનના શિક્ષક) — મંચ્છાબેન ભટ્ટ (ગુજરાતીના શિક્ષક) — ત્યાર પછી હરભાઈના દીકરી ઈંદુબેન (ગુજરાતીના શિક્ષક) — ધરમશીભાઈ (ઈતિહાસ અને નૃત્યકળાના શિક્ષક) — પ્રફુલભાઈ ઝાલા (ઈંગલીશના શિક્ષક) જેણે અમને અંગ્રેજી વાર્તાઓનો રસાસ્વાદ કરાવ્યો. બધાં શિક્ષકોના અમે નામ પાડેલા. કાંતિભાઈ દોશીને અમે કાંદો કહેતા. કયુમભાઈ હંમેશા કાળા કપડાં પહેરતા એટલે તેનુ નામ કયુમ કાગડો રાખેલુ. પ્રતાપભાઈ પહેલવાન હતા એટલે તેને દાદા કહીને બોલાવતા.

હું મારી બીજી પ્રવૃતિમાં અમારા ક્લાસનુ નામનુ માસીક ચલાવતી. ત્યારે મારી કલ્પનાને પાંખો આવતી. હું તેમાં નીબંધો પણ લખતી. બીજા વિદ્યાર્થીઓ પણ તેમાં સહાય કરતાં. તેમાં વળી કોઈ ચિત્રો પણ કરી આપતા. મારાથી આગળ ભણતા બે ભાઈઓ સાથે નાગરિક પત્રિકાની પણ મંત્રી હતી. જે પત્રિકા અમે બહાર પાટિયા ઉપર મૂકતા. 

પહેલા વરસાદમાં અમને રજા મળતી. ભીંજાવાની અને માટીની સુગંધ લેવાની મજા આવતી. બોરની સીઝનમાં વિકટોરિયા પાર્કમાં લઈ જતા. ત્યાં અડાબીડ ચણી બોરના જંગલ હતા. આજે જે ચાલવાના રસ્તા થયા છે તે નહોતા. 

દરેક સત્રમાં અમને પર્યટનોમાં લઈ જતા. ખોડિયાર મંદિર, શીહોર, પાલીતાણાં, જુનાગઢ, ગોપનાથ, ગઢડા,  નાગધણિંબા, પ્રભાસપાટણ અને તુલસીશ્યામની ઘણી યાદો છે. પાલીતાણાનો આખો ડુંગરો ચડી ગયેલી. તેવીજ રીતે જુનાગઢમાં પણ બધી ટુંક ચડી ગયેલી. પગની પીંડીઓ બે ત્રણ દિવસ દુ:ખેલી તે પણ યાદ છે. ગોપનાથનો પથરાળો દરિયો,ગઢડામાં પાણીમાં ડુબી ગયેલી, નાગધણિંબાના ટેકરાઓ, પ્રભાસપાટણમાં ખળખળ વહેતી નદી, ત્યાં મોટામોટા પથ્થર ઉપર બેઠેલા, પીકનીક કરેલી. સૌથી વધારે યાદ તો તુલસીશ્યામની છે. તે પ્રવાસમાં અમે ચાર-પાંચ બહેનો જ પચાસેક ભાઈઓ અને શિક્ષકોની સાથે હતા. ગીરગઢડા સુધી ટ્રેનમાં અને ત્યાર પછી વીસેક ગાઉ ચાલ્યા હતાં. રસ્તામાં અમે બહેનો પાછળ રહી જતી હતી. સાથે ભાતા પોતા અને એક રાત રોકાવાનુ હતુ એટલે કપડાં પણ લીધેલા. અમારાથી આગળ ભણતાં વિદ્યાર્થી શરદભાઈ ચૌહાણ અમને સંભળાવ્યુ પણ હતું કે આ “આફતના પડિકા ક્યાં લીધા!” સાંજ પડતાં પહોંચવાનુ હતુ. રસ્તામાં એક ટુકડી ભુલી પડી ગઈ હતી. તેઓ જેટલા વટેમાર્ગુ મળતા તેને પૂછતા પૂછતા અમારી સાથે જોડાઈ ગયેલા. ત્યાં પહોંચ્યા ત્યારે સંધ્યા થઈ ગઈ હતી. ખીચડી શાક જમ્યા. રાતે સિંહના ડણકા સાંભળવાની બીકમાં બહુ સૂઈ નહોતા શક્યા. બીજે દિવસે પુરી, શાક, લાડુ, દાળ ભાતનું જમણ જમ્યા હતા. ત્યારે અમે ખાવાની શરત પણ મારેલી કે કોણ કેટલા લાડુ કે પુરી ખાઈ શકશે. બીજે દિવસે ભીમચાસ ગયેલાં. ભીમે પાટુ મારીને જમીનમાંથી પાણી કેવી રીતે કાઢ્યું હતુ તે જગ્યા જોઈ. આમ રંગે ચંગે પાછા ફર્યા.

આમ અમે મજા કરતા અને રમતા-રમતા ભણ્યા. માધવજીભાઈ પટેલ અમને અવાર-નવાર વાર્તાઓ કહેવા શાળામાં આવતા. ખાસ કરીને ભીમના ટોળાની વાતો કરીને અમને હસાવતા.

ઘરશાળામાં ભણેલા વિદ્યાર્થીઓ જીંદગીમાં ઘાણાં આગળ આવ્યા છે. ઘરશાળા આજે ઘણી બદલાઈ ગઈ છે. બહારના પાટિયા જોતા ઘણી પ્રવૃતિઓ વધી ગઈ છે. તેની ઉપર બીજો માળ પણ બંધાયો છે. મને લાગે છે કે બાળકોને તક મળતા ઘણા ખીલી શકે છે.

ઘરશાળામાં ભણવાથી મારામાં ઘણો આત્મવિશ્વાસ પેદા થયો છે. પુરૂષો સાથે વાત કરવાની શરમ છૂટી. વાણી સ્વાતંત્ર્યની શરૂઆત ઘરશાળામાં થઈ. અમેરિકામાં જઈને તેને વધારે દાદ મળી.


કોકિલા રાવળ, ઘરશાળાનાં સ્મરણો ૧૯૪૮-૧૯૫૫, kokila.raval22@gmail.com, July 2019

સ્વમાન જાગ્યું

દક્ષિણ આફ્રિકા ગયા પછી ડરબન થી પ્રિટોરિયા જવા માટે ગાંધીજી રેલ્વેની પહેલા વર્ગની ટિકિટ કઢાવી ગાડીમાં બેઠા. રાતના નવ વાગ્યે મેરિત્સબર્ગ સ્ટેશન આવ્યું. ત્યાં એક ગોરો ઉતારુ તે ડબામાં આવ્યો. ગાંધીજીને જોઈને એણે કોઈ અમલદારને બોલાવ્યો. અમલદારે ગાંધીજીને ત્રીજા વર્ગના ડબામાં જવાનું કહ્યું. ગાંધીજીની પાસે પહેલા વર્ગની ટિકિટ હતી એટલે એમણે ના પાડી. સિપાઈને બોલાવીને એલોકોએ ગાંધીજીને જબરદસ્તીથી નીચે ઉતરાવ્યા. તેમણે બીજા ડબામાં જવાની ના પાડી. ગાડી ઉપડી. ગાંધીજી પ્રતિક્ષાલયમાં બેઠા. ઠંડી ખૂબ હતી. કોટડીમાં દીવો નહોતો. એ અંધારામાં ને ટાઢમાં ગાંધીજીએ આખી રાત વિચાર કર્યો:

‘કાં તો મારે મારા હકોને સારુ લડવું અથવા પાછા જવું. નહીં તો જે અપમાનો થાય તે સહન કરવાં ને પ્રટોરિયા પહોંચવું. અને કેસ પૂરો કરીને દેશ જવું. કેસ પડતો મૂકીને ભાગવું એ તો નામર્દી ગણાય.મારા ઉપર દુ:ખ પડ્યું તે તો ઉપરચોટિયું દરદ હતું; ઊંડે રહેલા એક મહારોગનુુ તે લક્ષણ હતું. આ મહારોગ રંગદ્વેષ. એ ઊંડો રોગ નાબૂદ કરવાની શક્તિ હોય તો તે શક્તિનો ઉપયોગ કરવો. તેમ કરતાં જાત ઉપર દુ:ખ પડે તે બધાં સહન કરવાં. અને તેનો વિરોધ રંગદ્વેષ દૂર કરવા પૂરતો જ કરવો.’

સત્યાગ્રહનું આ બીજ હતું.

હિંદની આઝાદીનું આ પહેલું પ્રકરણ હતું.


લેખક: ફાધર વાલેસ (ગાંધીજી અને નવી પેઢી) ના સૌજન્યથી.

‘અમે ભાનવગરના ભાગ ૧’ ની બીજી આવૃતિ

૨૦૦૫ માં કિશોરે પોતાની ટૂંકી વાર્તાઓનો સંગ્રહ એક પુસ્તક રૂપે તૈયાર કર્યો — અને ’અમે ભાનવગરનાં’ અમદાવાદમાં છપાવી. પોતાના હાથે સાહિત્ય મિત્રોમાં વહેંચી. અઢીસો કોપી છપાવેલી. આજે ૧૩ વર્ષ પછી પણ તેની માગણી અવાર – નવાર આવે છે. એટલે અમે બીજી આવૃતિ છપાવવાનો વિચાર કર્યો. 

૨૦૧૪ માં અમે કિશોરની બાકીની વાર્તાઓ જે કમ્પયુટરમાં પડેલી તે ‘અમે ભાનવગરના – ભાગ ૨’ તરીકે અમેરિકામાં છપાવી. આ પુસ્તકની ૧૦૦ કોપી જ છપાવેલી, જે બધી ખલાસ થઈ ગઈ છે. ભવિષ્યમાં ફરી છપાવવાનો વિચાર છે.

સહર્ષ જણાવવાનુ કે નવા ઓપ સાથે ‘અમે ભાનવગરના – ભાગ ૧’ની બીજી આવૃતિ પ્રકાશિત ઓગસ્ટ ૨૦૧૮ માં કરવામાં આવી છે.

બન્ને પુસ્તકો ‘અમે ભાનવગરના ભાગ ૧ અને ૨’ ના રંગીન ચિત્રો કિશોરના પોતાના છે, અને અમેરિકામાં છપાવ્યાં છે.


લેખક: સ્વ. કિશોર રાવળ, પૃષ્ટસંખ્યા: ૧૨ + ૧૮૨, કિંમત: $15
સંપાદક: કોકિલા રાવળ, kokila.raval22@gmail.com

બાપુજી

બા સાજા થયા ત્યારે એનો એક જૂનો મનોરથ હતો ત્યારે એનો અમલ અમે કરી શક્યાં: વર્ષો પહેલાં અમે જ્યાં જીવ્યાં હતાં અને જ્યાં મારા બાપુજીએ એમના છેલ્લા દિવસો વિતાવ્યા હતા એ મુલકમાં જવાનો મનોરથ. બાપુજીના અવસાન પછી વર્ષો સુધી એ સ્થળની ફરીથી મુલાકાત લેવા તો દિલ ચાલ્યું નહોતું, અને પછી તો સંજોગોને લીધે, ને મારે માટે તો ભારત આવ્યાને લીધે, કદી એ જગ્યાએ અમે પાછાં જઈ શક્યાં નહોતાં. તો આ વખતે બા સાજાં થયાં ત્યારે એ, મોટાભાઈ અને હું ઉત્તર સ્પેનમાં આવેલ એ પ્રાંતમાં જવા મોટરમાં ઊપડ્યાં.

એ પ્રાંતમાં મારા બાપુજી મુખ્ય એંજિનિયર તરીકે એક વિશાળ બંધ બંધાવતા હતા ત્યારે એમને કેન્સર થતાં એમનું મૃત્યુ નીપજ્યું. આજે એ બંધ એમના નામથી ઓળખાય છે અને એમનું બાવલું પણ ત્યાં છે. બાંધકામ શરૂ થયું ત્યારથી બંધની બાજુમાં એમણે એક ઘર બંધાવ્યું હતું જેથી પોતે ત્યાં રહીને કામની બરાબર દેખરેખ રાખી શકે અને રજાઓના દિવસોમાં અમે પણ ત્યાં જઈને એમની સાથે રહી શકીએ. મોટાભાઈ અને હું ત્યારે તો નાના હતાં, અને એ રજાઓનું ઘર અમારું પ્રિય ઘર બની ગયું. ત્યાં અમે રમીએ,જંગલમાં ફરીએ, નદીમાં તરીએ,ઘોડા ઉપર બેસીને દૂર સુધી નીકળી જઈએ. ગામના લોકો અને બંધના મજુરો સૌ અમને એંજિનિયરના દીકરાઓ તરીકે ઓળખે અને બહુ પ્રેમ બતાવે. અને બા તો બાપુજીને મળતું માન અને અમને મળતો આનંદ જોઈને અત્યંત સુખ અનુભવતાં. અમારે માટે એ ખરેખર ધન્ય દિવસો હતા. આ વાતને અત્યારે ચાળીસ વર્ષ થયાં હતાં, પણ એનું સ્મરણ મનમાં તાજું ને તાજું હતું. એ સ્મરણ હવે અમને ત્રણેને એ જગ્યા તરફ લઈ જઈ રહ્યું હતું.

photo credit: https://en.wikipedia.org/wiki/Ortigosa_de_Cameros

જેમ એ જગ્યા નજીક આવી તેમ અમે જરા ગંભીર બન્યાં. મને ચિંતા હતી. જુના સ્મરણોનો ઉભરો થતાં બા કદાચ લાગણીવશ થાય અને ભાંગી પડે. પણ એ શાંત હતાં. રસ્તામાં એક વળાંક પછી બંધનો વિશાળ જળવિસ્તાર દેખાયો. અદભુત દ્રશ્ય હતું. અને એક બાજુએ, ટેકરી ઉપર બાપુજીનું બાવલું ઊભું હતું. અમે પ્રથમ ત્યાં ગયાં. એમની ભવ્ય મૂર્તિ, સૌમ્ય સ્મિત, પ્રેમાળ નજર ધાતુમાં અંકાયેલાં જોઈને એ પોતે અમારી સામે ઊભા હોય એવો ભાસ થયો. મારા દિલમાં ખૂબ શાંતિ, આત્મીયતા, પ્રસન્નતાની લાગણી હતી. બાનાં તો આંસુ હતાં પણ એ શોકનાં નહિ, કૃતાર્થતાનાં હતાં. અને મોટાભાઈની એવી તેજ યાદશક્તિ કે આસપાસ જોઈને હું પોતે ભૂલી ગયો હતો એવી એકએક જગા, ઘર, વ્યકતિ, સ્મરણ, પ્રસંગ યાદ દેવરાવે અને શું ક્યાં બન્યું હતું એની વાતો કરતા જાય.

અમે ત્યાં ઊભાં હતાં એટલામાં બંધના આજના મુખ્ય એંજિનિયર ત્યાં આવી ચડ્યા. અમને જોઈને પ્રથમ તો એમને સંકોચ થયો, પછી નજીક આવીને અને અમારી તરફ ધ્યાનથી જોઈને અમે કંઈક કહીએ તે પહેલાં એમણે મને અને મોટાભાઈને નામથી બોલાવ્યા, ને બાને નમન કર્યું. અમને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું. એમણે કહ્યું: “ચાળીસ વર્ષ પહેલાં આ બંધ બંધાતો હતો ત્યારે હું આ ગામમાં પંદર વર્ષનો છોકરો હતો. રજાઓમાં થોડા પૈસા કમાવા હું આપના બાપુજીની ઓફિસમાં કામ કરતો અને એમની સાથે ફરતો. એ રીતે હું આપ સૌને ઓળખું છું, અને અહીંયા તમને ઊભેલાં જોયાં એટલે તરત ઓળખી લીધાં. હવે હું પોતે એંજિનિયર બન્યો છું અને આ કામ સંભાળું છું. ચાલો, હું તમને બધું બતાવું.”

photo credit: cuestabaltanasfotografia.blogspot.com

અમે પ્રચંડ બંધની વચ્ચે ઊભાં રહ્યાં ત્યારે એમણે કહ્યું: “બંધનું આખું પૃષ્ટ ઉપરથી નીચે ધ્યાનથી જુઓ. એમાં એક પણ છિદ્ર કે તિરાડ તમને નહિ દેંખાય. આટલાં વર્ષો પછી સામાન્ય રીતે બંધમાં કોઈને કોઈ મશ્કેલી આવી ગઈ હોય, એટલું જ નહિ પણ તે સમયના બે- ત્રણ બંધ તો દેશમાં તૂટી પણ ગયા છે, જ્યારે આ તો અકબંધ છે. આપના બાપુજીની કામગીરી એંજિનિયરોમાં વખણાતી હતી,અને એમણે બનાવરાવેલાં બધાં બંધ,નહેર ધોરી માર્ગ, સડકો આજે પણ ઉત્તમ અને દુરસ્ત છે.” થોડે આગળ જતાં ગામનો એક વૃદ્ધ માણસ તડકો ખાતો બેઠો હતો એની પાસે જઈને અમારા મિત્રે પૂછ્યું: “આ બંધ કોણે બાંધ્યો હતો એ યાદ છે?” ત્યારે એ વૃદ્ધે તરત જવાબ આપ્યો: “કેમ ન હોય! મેં પોતે એમના હાથ નીચે મજૂર તરીકે કામ કરેલું. એના જેવો સજ્જન માણસ ને પ્રમાણિક માણસ મેં કદી જોયો નથી.”

મેં બાની સામે જોયું.એની આંખમાં આંસુ આવું નઆવું કરતાં હતાં. એ મને કહેતાં હતાં: “એ તારા બાપનો વારસો હતો. કામ કરો તે સારું કરો; બીજાઓ પ્રત્યે વર્તો તે સજ્જન તરીકે વર્તો અને પૂરી પ્રમાણિકતાથી વર્તો. શ્રેષ્ઠતા, કોમળતા ને પ્રમાણિકતા: એ રસ્તે તારે ચાલવાનું છે.” હું વિચારું છું કે મારા દિલમાં ખરેખર આ શ્રષ્ઠાનો આગ્રહ, લોકેને માટે કોમળ લાગણી, અને નીતિમત્તામાં શ્રદ્ધા છે એ ક્યાંથી આવ્યાં ત્યારે એ જ જવાબ મળે છે. હું દસ વર્ષનો હતો ત્યારે મારા પિતાશ્રી ગુજરી ગયા, પણ આટલા સમયમાં પણ મારે માટે એ કીમતી વારસો એમણે બાંધી આપ્યો હતો. સિમેંટના બંધ કરતાં એ વધારે ટકાઉ છે.


photo: Kokila Raval

લેખક: ફાધર વાલેસ
સંપાદન: સુરેશ દલાલ (હયાતીના હસ્તાક્ષર)

પત્ર (કુદરતને)

મારી વ્હાલી કુદરત,

તને અવારનવાર લાંબા ટૂંકા પત્રો તો લખતી જ રહી છું, પણ આજે તો ખાસ પત્ર લખવાનું મન થયું છે. મારાં જીવનની વિધવિધ પળોમાં મારી અનુભૂતિઓની અભિવ્યક્તિ કરતી વખતે મને એવી પ્રતીતિ થઈ છે કે તું, પ્રેમ અને ભગવાન ત્રણેય એકમેક સાથે મળેલા છો. જાણે સમકોણ ત્રિકોણની ત્રણ બાજુઓ! તમારા ત્રણેયનું મારા જીવનમાં એકસરખું સ્થાન છે. તમે સૌએ જુદાજુદા સ્વરૂપે આવીને મને ખુશી આપી છે, મારાં આંસુ લૂછ્યાં છે અને મને નિસ્વાર્થ પ્રેમની સતત અનુભૂતિ કરાવી છે. શ્રદ્ધા ભગવાન તરફ ખેંચે છે, પ્રેમ જીવન તરફ દોડાવે છે અને તું, વ્હાલી કુદરત, મને આખા બ્રહ્માંડમાં ફેરવે છે. તેં મને ખૂબ આનંદ આપ્યો છે, મારા દુ:ખમાં ભાગ લીધો છે અને મને જીવનનું સત્ય શીખવ્યું છે.

રડુ તો ઝાકળનાં બિંદુ ચાહું તો ઓછો પડે સિંધુ
પાંપણ નીચે રણ ને જળ, ક્યારેક તરસું, ક્યારેક વરસું
દરિયો ડૂબે એવું દિલ ને પહાડ ચડે એવા પગ, પછી તો જીવન ધન્ય ધન્ય!

તું, પ્રેમ અને ભગવાન મારા જીવનમાં કેવા એકતારથી વણાયેલા છો. એના કેટલાંય પ્રસંગો અને અનુભૂતિઓ આ લખતાં યાદ આવે છે. સડોનાના રંગબેરંગી પહાડો અને પત્થરોમાં અંકાયેલી ઈશવરની છબીની ઝાંખી થતાં કહેવાઈ ગયું હતું;

અવનવા ભાવોથી ભીંજાણી, રંગરંગમાં રંગોની પિચકારી વાગી
રાધા બનીને નંદનવનમાં ઘેલીઘેલી નાચી નાચી.

Bell rockમાંથી ઘંટનાદ સાથે ઉતરતી આરતી, Bride and Bridegroom rockમાંથી સંભળાતી સોગંદવાણી, coffee rockમાંથી અવિરત ઝરતી પૂજાની ધાર એકધારી, સડોનાની રાતી ધૂળથી મેં ફરી મારી સેંથ ભરી… ને એક પળમાં હું યુગયુગ જેટલું જીવી ગઈ.

watercolor: Kishor Raval

તારા આલ્પ્સને મળી ત્યારે તો જાણે હું ઘેલી ઘેલી થઈ ગઈ હતી! ઓવરપાસમાંથી પસાર થતાં ગાડી ઉભી રાખી હું આલ્પ્સને અડી અને થોડીક કાવ્યકણિકાઓથી એને ભેટવાની કોશિશ કરી. આજ સુધી તો હતો ઓસ્ટ્રિયા અને સ્વીઝરલેન્ડનો આલ્પ્સ, પણ કવિતા એને અડી તો થઈ ગયો એ મારો આલ્પ્સ!’ ને એવી રીતે નોર્વેના ‘ સોન્ફ્યોર્ડ’ ના પહાડો અને દરિયા વચ્ચેથી અમારી બોટ પસાર થતી હતી ત્યારે બોલાઈ ગયું;

દરિયો આજે તો એવો ગમ્યો કે થયું લાવને નદી થાઉં
અને દરિયાને પરણી જાઉં!

વળી જાપાનમાં ફૂજી પર્વત જોતાં થયું:

તું ભયંકર તોયે સુંદર, કર તાંડવ નાગરાજ
ભલે દર્શાવ રૌદ્ર પ્રતાપ અને હુંયે આખા જીવનનો નાચ
આજ કરી લઉં સાથોસાથ!

અમેરિકામાં પહેલી વાર બરફ વરસતો જોઈ થયું-

મનમાં મ્હાલે મતવાલો બરફ…
બરફના ‘ઠાકોરજી’ સામે પગે ટીંગાડી બર્ફિલા ઝાંઝર
બની અપસરા સાચું નાચું.’

અરે વ્હાલી કુદરત, તારો આનંદ માણતાં પ્રિયતમને ય કહેવાઈ ગયું’તું:

તારા ચમક્યા મારા પાનેતરે અને ચાંદલો જડાયો મારા જીવતરે!

અને વહાલાં બાળકો રૂપક રૈના માટેનું વ્હાલ પણ મેં તો તારલા/તારલીના જ આધારે કર્યું છે. અત્યારે મને શું યાદ આવે છે, કહું? રૂપક વખતે સગર્ભા બની ત્યારે ખરતા તારાને જોઈ મેં લખેલું ‘સિતારો’ કાવ્ય .

એક તારો આકાશથી ખર્યો
દશે દિશાએ ઝળહળ્યો
કેટકેટલો ખોળતાં ય ના મળ્યો દૈવ જાણે ક્યાં ખર્યો?
દિવસો ગણ્યા ને માસ ગણ્યા
ને અચાનક રૂદન નિનાદે
અબરખ શો સિતારો સળવળ્યો
મારો ખોળો ભર્યો !

જો ને વ્હાલીકુદરત, મારો તારા પ્રત્યેનો અગાધ પ્રેમ મને દરેક વખતે મારી લાગણી કે અનુભૂતિ વ્યક્ત કરવા તારી પાસે જ લાવે છે.  ‘સિતારો ‘ તો પ્રિય ચંદ્રેશભાઈને પણ ખૂબ ગમતું કાવ્ય! અહીં તારા વાદળાંઓને પણ કેમ ભૂલું? હવાઈ જહાજની બારી પાસે બેસી વાદળો સાથે ખૂબ રમી છું અને હજુ રમું છું, મારી આંખો અને કલમથી વાદળો ગરજે કે વરસે, મને તો તું અને ભગવાન જ એમાં દેખાય અને ત્યારે મારી રગરગમાં પરમાનંદ રેલાય.

અને મારા જન્મભૂમી પ્રત્યેના પક્ષપાતને તો તું સમજી જ શકશે. પહેલીવાર અમેરિકામાં પાનખર જોઈને હરખાઈ ગઈ હતી પણ પછી તો જન્મભૂમીના આંગણામાં આવકાર આપતાં ઉભેલા વૃક્ષોના લીલાં પાદડાંનો રંગ યાદ આવે ને મનને તો ચડે બસ એ જ લીલા રંગનો નશો. કન્યાકુમારીમાં જેમ ત્રણ સમુદ્રોનો સંગમ જોતા લાગ્યું હતું કે જાણે આ તો તારો, પ્રેમનો અને ઈશ્વરનો ત્રિવેણી સંગમ! તમે ત્રણે અકળ છો, અગમ્ય છો, અનેકાનેક સ્વરૂપ છો અને ખૂબ વ્હાલા છો. તમે બ્રહ્માંડમાં પ્રગટો છો ને પરમાનંદમાં પલટાઓ છો. હવે તો એટલું જ કહીશ કે-

હે કુદરત, તું જ્યાં હો ને જેવી હો
તેવી જ તું મને જોવી ગમે.
તને જોતા, માણતાં, તારી સાથે રમતા, જીવતાં
તારામાં જ ભળી જાઉં અને પછી
ઝરણામાં દેખાઉં, ધોધમાં સંભળાઉં, પર્વતે પછડાઉં ને ખીણમાં ખરડાઉં
નદીમાં ન્હાઉં ને દરિયામાં સમાઉં
બધું કુદરતી ને બધે બસ તું , તું ને હું!
તારી હંમેશની પ્રશંસક અને ચાહક શોભા.


લેખિકા: શોભા શાહ, સંપાદન: નંદિતા ઠાકોર ( અનુભૂતિના અક્ષર )

કલાનો પરિચય

ચિત્ર અને શિલ્પ જેવી મૂંગી કળા નેત્રો મારફત ચિત્તમાં સંચાર કરે છે. તેની વાત કે કદર શબ્દોમાં પૂરી કહેવાનું મુશ્કેલ જ રહેશે. સાહિત્યનું વાહન શબ્દ હોવાથી તે શબ્દસૃષ્ટિમાં પૂર્ણ વિકાસ કરી શકે છે.

ફલાદેશ – નિર્દેશ – રંગ અને રેખાનાં આંદોલનો સમજવા તેની ક્રિયાઓ અને પ્રતિક્રિયાઓની થોડી સાધના થવી જ જોઈએ. કલાના પરિચયથી કોઈ વસ્તુમાંથી સત્ ચિત્ આનંદ લેવાની શક્તિ તમને પ્રાપ્ત થશે.

 

  • તમારો આત્મવૈભવ વધી જશે.
  • તમને જીવનનું વિશાળ દર્શન થશે.
  • અનેક સ્થળે છુપાયેલું સૌંદર્ય દષ્ટિગત બનશે.
  • સંસારના ભંડકિયામાં કલાની બારી સુંદર ઉજ્જવળ પ્રકાશ આપે છે, જીવનને સહન કરવાની તાકાત આપે છે.
  • નજીવા લાગતા પદાર્થોને મૂલ્યવાન બનાવે છે.
  • માટીના લચકામાંથી બનેલી પ્રતિમા કે પાત્ર, ઘાટ, રંગ કે અલંકાર પામવાથી સુવર્ણ મ્હોરોનું મૂલ્ય પામે છે.
  • જમવાનો પાટલો અને દેવનું સિંહાસન એકજ પદાર્થનું બનેલા છતાં કલાએ તેમાં ભેદ બતાવ્યા છે.
  • દિલ્હી, આગ્રા, બનારસ, આબુ વગેરે નગરો કલાના પ્રતીકો સમાં છે માટેજ દેશપરદેશમાં કીર્તિ પામે છે.
  • કલાસજ્જીત ગૃહની ઈચ્છા કોને થતી નથી?
  • ઇચ્છા પાછળ રુચિના જ ભેદ છે, ઇચ્છા તો સૌને હોય છે અને ભેદ જાણવા હોય તો કલાનો પરિચય કરવો જોઈએ.
  • જગતમાં ચિરંજીવ ગણાતી વસ્તુઓમાં કલાકૃતિઓનું સ્થાન આગળ પડતું છે.
  • ભારતની કલા પ્રાચીન કલાકેનદ્રે અંજતા, સાંચી, ઈલોરા, નાલંદા ને બીજાં હજારો વર્ષોનું ગૌરવ ટકાવી રહ્યાં છે.
  • ગ્રીસ અને ઇટલી તેની પૂર્વકાળની કલાથી જ પંકાયાં છે.
  • કલા સ્વભૂમીના સંસ્કાર અને રાષ્ટ્રપ્રેમની પ્રતીક બને છે અને સ્વદેશનું મમત્વ સરજે છે.
  • વ્યકતિ અને સમાજ ઉભયને કલા શણગારે છે, સંસ્કારે છે, સજીવ રાખે છે.

લેખક: સ્વ. રવિશંકર રાવળ, પુસ્તક: કલાચિંતન

મારૂં ગામ: ડુંગરની કેડ્ય પર

મારા ઘરની પાછળ ચાર ખેતરવા છેટે ડુંગર છે. નાનકડો પણ ઘાટીલો છે, માના ઊરોજ જેવો. ટેકરીથી ઊંચો ને થોડો વિસ્તરેલો… ઉપર જઈએ એમ વધુ સોહામણો લાગે છે… એની ટોચેથી ચારે બાજુના ગામડાં તથા ટેકરીઓ વચ્ચેના સીમવગડો વધારે રણિયામણાં લાગ્યાં છે. ઓતરાદી તરફ પૂર્વથી પશ્ચિમ વહી જતી મહીસાગર નદી બારેમાસ પાણીથી સભર હોવાથી નોખી તથા નરવી આબોહવા રચી આપે છે. પેલો ડુંગર કહ્યો તેનું નામ છે કોથળિયો ડુંગર….

લાખો વણઝારો ધનની ‘કોથળિયો’ દાટી ગયા હતા માટે કોથળિયો ડંગર… ડુંગર ઉપર એ ધન ખોદી કાઢવા માણસોએ ખોદેલા કૂવા જેવડા ખાડા હતા. અમે પણ શૈશવમાં એ ધન જોવા ખાડાઓમાં ઊંડે ઉતરતા હતા… હવે એ કૂવા-ખાડા ખાસ્સા પૂરાઈ ગયા છે. અત્યારે તો ડંગર માથે સાગ તથા ખાખરાની ઝાડી છે. બેસતા કારતકમાં હજી બધું લીલુંછમ છે, પણ ત્યારે વ્હેતું ઝરણું હવે તો વરસાદની સાથે અલોપ થઈ જાય છે. ‘કાળદેવતાએ બધું બદલી નાખ્યું.’ એમ આપણે કહીએ છીએ, પણ હકીકતે તો માણસજાતે લોભવશ ને સ્વાર્થ સારુ બધું લૂંટી લીધું… ઝાડવા કાપ્યાં, ને માટી પથ્થરો પણ ખોદી કાઢ્યાં…. વિલાયતી દવા-ખાતરોથી ખેતરોને ય ચૂસી લીધાં… પશુ પંખી જંતુઓ નીય ચિંતા ન કરી! માણસ આજે ધરતીને વેરાન કરીને ઉજ્જડ જીવન જીવે છે… બલકે જીવવા ફાંફાં મારે છે.

આ કોથળિયા ડુંગરની ઉગમણી તળેટીમાં અમારાં કાકાબાપાનાં ભાઈઓનાં ખેતરો હારબદ્ધ શોભે છે. વળી, ખેતરના પડતરમા અમારા નવા ઘરોની લાઈન સોહી રહી છે. આંબા, લીમડાના ઝાડો તથા વાડામાં પપૈયાં અને બધી જાતનાં શાકભાજી ઋતુ પ્રમાણે વવાતાં ઉછરતાં ખવાતાં રહે છે. રજાઓમાં તથા પ્રસંગ-પર્વે બધાં ભેગાં થાય છે ને અસલનો જીવનરાગ તથા પ્રકૃતિનો લય અમને તરબતર ભીંજવી દે છે. અમારાં ઘર આમ પર્યટન સ્થળ જેવા લાગે છે, બારેમાસ! એ ઘરોના વાડામાં બેઠો છું. ટેકરીની કૂખમાં ગામ ઊભું છે, નવા વર્ષના દિવસો છે. હજી કારતક બેઠાને ચાર દિવસ થયા છે. લોકો હજી ‘સાલ મુબારક’ અને ‘જયશ્રી કૃષ્ણ’ના મૂડમાં દોદી રહ્યા છે. પણ હું તો પ્રકૃતિમાં ખોવાઈ ગયો છું. ખુશનુમા સવાર ફરફરે છે અને ગામ સીમને માથે ભૂરું સ્વચ્છ આકાશ કૃપા વરસાવી રહ્યું છે. ઓટલા પર ખાટલામાં હેમન્તનો તડકો પણ મારી સામે આવીને બેઠો છે. એનો ચહેરો તેજ તેજ છે. પાસે-ચોપાસે પડછાયા-છાયા ચીતરીને તડકાએ પોતાનાં રૂપો વધારી ઉજાગર કરી દીધાં છે. હવા શીતળતાનો સ્પર્શ કરાવવા સાથે સ્ફૂર્તી જગવે છે. હવે રાગ અને આગ બંને સેવવાની ઋતુ બેસી જશે.

દૂર દૂર સુધી ક્યારીઓમાં ડાંગર સોનાવરણી સોહાય છે. વધુ વરસાદે હજી સીમ ભીની ભીની છે. પાકવા આવેલી ડાંગરની મુઠ્ઠીફાટ કન્ટીઓ લચી પડેલી જોઉં છું… હરિતપીળી ક્યારીમાં તડકો પાલવ શો લહેરાય છે. ડાંગરની, પાકવા આવેલા ધાનની, વઢાતા ઘાસની અને હજી વ્હેતાં મટિયાળાં પાણીની સુગંધો છાતીની ધમણને મહેકથી ભરી દે છે… ક્યાંક ડાંગર કપાય છે. લાલ-લીલી ઓઢણીઓ હલચલ કરે છે ને ખેતરમાં ઉલ્લાસ ઊભરાઈ આવે છે. અળસિયા ખાવા બગલાઓ ઊતરી આવ્યા છે અને ખેતરમાં ભાતીગળ મુદ્રામાં ગોઠવાઈને ચાલે છે. પંક્તિ રચતી અને વંકાતી ગતીમાં સરતી કુંજડીઓની હાર આભમાં ઊડી જતી જોઉં છું… ઓ જાય, ડુંગરની પેલી પાર… વગડાની તળાવડીએ જઈને ઊતરશે કુંજડીઓ. દૂરની સ્તનાકાર ટેકરીઓ પર આકાશ ઝૂકી આવ્યું છે. પેલી વળાંક લઈને વ્હેતી મહીસાગરનાં પાણી પણ ઓટલેથી ય દેખાય છે. જાણે દિશા દરપણ ધરીને ઊભી છે ને સૃષ્ટિ એમાં પોતાનો નવો ચહેરો જૂવે છે. સીમવગડો હજી સોબત કરવાં જેવાં નર્યા ને નકરાં છે… ગામમાં મારા ઘરની પછીત સુધી સીમ અને વગડો બેઉ આવીને ઊભાં રહે છે. ખરેખર તો મને લેવા, બોલાવવા આવ્યાં છે… ને હું જાઉં છું…

ક્યા ચિત્રકારે વૃક્ષોને સુંદર આકોરોમાં વધતાં વિકસતાં શીખવ્યું હશે?! આ સામેનો લીમડો વર્તુળ જેવો જ અને ઘટાદાર છે. પાસેનાં સાગ વનો પણ છટાદાર ઊભા છે. આજે સવારથી જ અહીં કાગડાઓ બબ્બે ત્રણ-ત્રણના જૂથમાં ઊડી આવ્યા છે. જરા ચિંતાભર્યું અને ક્રંદન કરતા હોય એવું કેમ બોલે છે? આજે આ કાગડાઓ જાણે બીજા કોઈ મૃત કાગડાની કાણે આવ્યા હશે?! ત્યારે દાદા કહેતા હતા કે મૃત કાગડો શોધીને બતાવતા અને પછી એને અગ્નિદાહ દઈને શાંતિ પામતા. હા, દાદાને મેં પશુપંખીઓને સમજતા અને ચાહતા ભેરુ રૂપે પણ જોયા હતા. વારંવારે એ વગડે વહી જતાં! હું કાગડાઓના અવાજોની ઉદાસીમાં ભીંજાતો ચૂપ બેઠો છું!

આથમવા જતા સૂરજે કોથળિયા ડુંગરને કેસરી રંગથી રંગી નાખ્યો છે… સીમકન્યા મોટી થાળીમાં ગુલાલ લઈને ઊરાડતી જાય છે. ઋતુ ભૂલ્યા હોય એમ બેચાર મોર ટહુકી ઊઠ્યા છે. ખરેલા પીંછાવાળા બાંડા મોરલા હવે પીછાં ઉગાડશે. રાતના રંગો સાથે એમાં સીમના રંગો ભેળવશે. ઘાસમાં રમતો પવન હવે પાછો તરુવરોની ડાળે ડાળે જંપી જશે. ત્યારની જેમ હવે ગાયો ભેંસોના ધણ નથી રહ્યાં. બધું તબેલામાં બંધાઈ ગયું છે. હા, હજી થોડી ગાયો ચરીને પાછી આવતી દેખાય છે… થોડાં બકરાં ય છે. રસ્તાની ધારે ધારે પાણી ભર્યા ચરણોમાં પોયણાં ખીલ્યાં છે. ઘરે ઘરે ઈલેક્ટ્રિક દીવાઓવાળાં ઝબુકિયાં પ્રગટી ઊઠ્યાં છે… અંધારું વર્તાય છે ખરું, પણ કાળી રાત હવે રહી નથી, પશ્ચિમાકાશે ચોથપાંચમના ચન્દ્રનું ચાંદરણું ફિક્કી સક્કરટેટીની પીળી ચીરી જેવું દેખાય છે. સૃષ્ટિમાં કશીક પીડાની ફડક પેસી ગયેલી અનુભવું છું. હા, ઢળતી રાત સ્વસ્થ નથી… જાણે બધાના ચહેરા પર કશીક અજાણી વ્યથાની પાતળી છાયા પડી ગઈ ન હોય!! ક્યાંક એકબે આગિયા ઊડે છે. ને કંસારીનો ચિકચિક અવાજ છાતીમાં ઘસરકા પાડે છે, જાણે! ધીમે ધીમે ભેદી રાતે ગામને પોતાની આગોશમાં લઈ લીધું હતું!

લેખક: મણિલાલ હ. પટેલ

પુસ્તક: તોરણમાળ

બાળકોનું ચિપકો આંદોલન

લાર્જેસ્ટ ટ્રી હગનો રેકોર્ડ હવે ભારતને નામે થઈ ગયો છે. જામનગરના મીઠાપુરમાં ટાટા કેમીકલ્સમાં આવેલી ડી.એ.વી. પબ્લિક સ્કૂલ (દ્વારકા) ના ૧૩૧૬ બાળકોએ ઝાડને આલિંગન આપીને ભારતના નામે આ રેકોર્ડ કરી દીધો છે. અગાઉ, આ રેકોર્ડ કોરિયાના નામે હતો. સ્કુલના બાળકો ઉપરાંત શિક્ષક અને સ્ટાફ કર્મી સહિત ૧૪૫૦થી વધુ લોકોએ આ વિક્રમી આયોજનમાં ભાગ લીધો હતો. સ્કુલના પ્રિન્સિપાલ આર. કે. શર્માએ જણાવ્યું કે, લાર્જેસ્ટ ટ્રી હગને ગિનિસ બુક ઓફ વલ્ર્ડ રેકોર્ડ તરફથી માન્યતા મળી ગઈ છે. કુદરતી સ્ત્રોત અને સુંદરતાને બચાવવા માટે વિદ્યાર્થીઓએ પોતાની સંવેદનશીલતાનો પરિચય આપ્યો હતો.

દિવ્યભાસ્કર
ગુજરાત અમદાવાદ, શનિવાર, ૧૧ માર્ચ, ૨૦૧૭ (પાનુ ૭)