કિશોરની યાદમાં — ડિપાર્ચર લાઉન્જ

Kishor, November 1989

May 11 2013 — That’s the day Kishor departed. Kishor was dedicated to his family — his mother, his younger brothers, myself, our children and all of the Raval’s and Desai’s that make up our clan. He worked hard supporting us all, and loved having people around him. He especially relished discussing stories and movies, for hours, with friends. Kishor lived a full life, taking me along to travel the world. Sadly, medication slowed him down and brought on side effects that he struggled with for decades. Kishor will always be remembered as loving this world, much like his favorite song What a Wonderful World. He passed away peacefully, as in this short story of his… Departure Lounge. The story was originally published in “Ame Bhanvagarna 1”. With much love, Kokila


ડિપાર્ચર લાઉન્જ

‘અદ્ભુત, અદ્ભુત!’ શબ્દો મનમાં ફૂટી નીકળ્યા! 

ગઈ કાલે રાત્રે જ અસ્તિત્વ પર અબખો આવી જાય તેવો એક સણકો કરોડરજ્જુના મૂળથી બ્રહ્માન્ધ્ર સુધી વ્યાપી ગયો હતો. એ વખતે તો દાંત ભીંસીને પડ્યો રહ્યો હતો. છેલ્લા થોડા મહિનાઓથી જીવનની સરળતા જતી રહી હતી, સરવાણીઓ સુકાઈ ગઈ હતી. ન એક ચમચી આઇસક્રીમ ખવાય, ન આંખોમાં નૂર કે કંઈ વાંચી શકાય, ન ટી.વી. પર એક પણ મૂવી સ્થિર થઈ બેસીને જોઈ શકાય. કોઈ મન બહેલાવવા સારી જોક કહે ત્યારે હસવું તો જરૂર આવે પણ તરત જ પેટમાં દુખાવો ઊપડે. જોક કહેનાર અને હું બન્ને મુરઝાઈને બેસી પડીએ. એવી દશા થઈ હતી! 

અને અત્યારે ‘અદ્ભુત અદ્ભુત’ કહેવા લાગ્યો. 

પાંચેક વર્ષ પર ગુમાવેલા એક સ્વજન યાદ આવી ગયા. તેમના છેલ્લા દિવસોમાં દિનપ્રતિદિન ખોવાતો જતો તેમનો મન,

Image source: https://www.abc.net.au/news/2017-12-02/euthanasia-is-not-just-about-unbearable-pain/9214008

ભાષા અને દેહ પરનો કાબૂ યાદ આવતાં એક પળ કમકમાં આવી ગયાં. શરીરના ખુલ્લા નળો બંધ ન થાય, સ્વમાન સચવાય નહીં એટલી તેમની દુર્ગંધ સહી ન જાય અને જે સૌને હસતે મુખડે સહી લેવી પડતી. તેમનો તરફડાટ, શબ્દોમાં અને વર્તનમાં દેખાતો તિરસ્કાર એ ન’તો હતો બાજુમાં ઊભા રહેલા સંબંધી, કે ન’તો મિત્રો કે પરિચારકો પર. કેવળ તિરસ્કાર પોતાના અસ્તિત્વ પર જ હતો. આ બધું તે વખતે પરોક્ષ રીતે અનુભવ્યું તે આજે પ્રત્યક્ષ રીતે પ્રતીત થયું. આજે હવે આટલાં વર્ષે મારો વારો આવી લાગ્યો. સણકો ઊતરતાં મોં પર એક સ્મિત આવી ગયું. કેટલું અદ્ભુત કે મારે હવે એ દશામાંથી પસાર નહીં થવું પડે. તપેલી કે તેલ – કોણ કોના આધારે એની છણાવટ કરવાવાળા સૅનેટના, કાયદાઓમાં જ વસતા, રાચતા માનવીઓને હૈયે કરુણા વસી, ધર્મના ઝંડાઓ લઈ ફરતા ધર્મગુરુઓને સમજાણું કે ઈશ્વર દયાળુ છે, કરુણાકર છે, ખુદા રહીમ છે. એને કરુણા તરફ ક્યારેય શો વાંધો હોઈ શકે, ભલા! અને સૌને ગળે ઊતરી ગયું કે માનવીની છેલ્લી પળો તો ખાસ ખૂબ અનુકંપાથી સમજવી જોઈએ. ડો. કૅવોર્કીઅનની ફિલસૂફી કાયદામાં વણી લીધી અને સમય આવ્યે દીવો ઓલવી નાખવાનું આસાન કરી નાખેલું. આજે પોતાની બાજી સ્વસ્થતાથી સંકેલી લેવાનું કેટલું સરળ થઈ ગયું છે! એ વાતોથી રાહત અને એ રાહતમાંથી અનેરો અદ્ભુત આનંદ હૈયે કેવી શાતા આપતાં હતાં! 

જીવન માણી લીધું, સમય પાકી ગયો! ફોન કરી ડોક્ટરની એપોઇન્ટમૅન્ટ લીધી અને આજે અમે, હું અને મીરાં સજોડે એને મળવા ગયાં. આજે પ્રાસ્તાવિક વાતો બે મહિનાથી ચર્ચાતી હતી અને પાકી થઈ ચૂકી હતી. છેલ્લી ટિકિટ ફાડવાનું જ બાકી હતું. મારા દર્દની દાસ્તાન, કેસ હિસ્ટરી, તે ડોક્ટરના ચોપડે મોજૂદ જ હતી અને ડોક્ટર મારી તબિયતના ભરતી ઓટથી પૂરા વાકેફ હતા. 

એ કહે, “બોલો, બધું તૈયાર રાખ્યું છે. આજની તારીખ પાકી જ ને? રેકર્ડ તો ક્લીઅર છે. તમે હા કહો એટલે આપણે ચક્રો ગતિમાન કરીએ.” 

‘બસ, ઘણું જીવ્યા અને વધુ કંઈ જીવવાનો અભરખો નથી રહ્યો. એટલે જરૂરી વિધિ પૂરી કરી મારગે પડું એવું નક્કી કર્યું છે.” મારી સહી તો ડોક્ટરને ચોપડે પહેલેથી જ લઈ રાખી હતી, કદાચને સહી કરવા જેવી મારી સ્થિતિ ક્યારેક ન પણ હોય તે વખતે મુખત્યાર કરેલ માણસ મારા વતી પરવાનગી આપી શકે એ માટે. ડોક્ટરે તૈયાર રાખેલા કાગળો પર મીરાંની અને બે સાક્ષીઓની સહી લીધી. એક વ્હીલ ચૅરમાં દબદબાથી બેસાડી મને ડિપાર્ચર લાઉન્જ પર લઈ ગયા. 

ડિપાર્ચર લાઉન્જ એટલે એક નાનો શો રૂમ. મોટી બારીમાંથી બહારનો તડકો આવી રહ્યો હતો. જીવન જીવવાનું મન થાય એવો સોનેરી દિવસ હતો. ઝાડવાઓ પર નવી કૂંપળોની ગુલાબી છાંય હતી. પક્ષીઓ વિહંગણી ભાષામાં પ્રેમનાં કલબલ ગીતો ગાતાં હતાં. બારીમાં ગોઠવેલી ફ્લાવરબોક્સમાં લાલ-જાંબૂડી ટ્યૂલિપનો એક ગુચ્છ હસી રહ્યો હતો. બાજુમાં એક ટેબલ પર ગુલાબનો ગજરો ખુશ્બૂ ફેલાવતો હતો. 

નર્સ હાજર હતી, ડોક્ટર આવ્યા. એક ઇંજેક્શન તૈયાર કર્યું. મારી ઇચ્છા મુજબ જિન અને ટોનિક બનાવી તેમાં સપ્રમાણ દવા ભેળવી. હું પીડાથી કાયર થઈ ગયો હતો, પણ કોણ ન થાય? આપણે કંઈ બધાં જૅઇમ્સ બોન્ડ થોડા છીએ કે ગમે તે પીડાની કોઈ પણ પરાકાષ્ઠા સહી શકીએ? મને એક પ્રશ્ન થયો. ‘ડોક્ટર, પીડા થશે? – અને થાય તો મારે શું કરવું?” ડોક્ટરે ખભા ઉપર હાથ મૂક્યો ‘આ પહેલું પીણું તમને સુવડાવી દેશે અને પછી કોઈ દર્દ તમને નહીં સ્પર્શે. તે છતાં દર્દનો કંઈ અણસાર આવશે તો હું સંભાળી લઈશ. તમે કોઈ જાતની ચિંતા ન કરો.’ 

મીરાં સાથે આંખ મળી, તેની ભીની આંખોમાં હંમેશ જેવો પ્રેમ દેખાણો. ‘અમારી જરા પણ ચિંતા ન કરશો. મુક્ત મને વિદાય આપું છું. આપણે આ જીવનમાં મળ્યા તેનો મને પૂરો સંતોષ છે….’ મીરાં ઘરેથી એક સી.ડી. લાવી હતી. તેણે ત્યાં રાખેલા સી.ડી. પ્લેયરમાં સરકાવી. સી.ડી. પ્લેયરનું સ્ટાર્ટ બટન દબાણું. યેસૂદાસના અવાજથી રૂમ ગુંજી ઊઠ્યો. ‘નિસા ગમ પનિ સારે ગ … મિતવા…’ મીરાં આવી બાજુમાં બેઠી, મારો હાથ એની ઉષ્માથી ભરી દીધો અને મારા કાંડા પર એનો સુંવાળો હાથ મૂક્યો.

ગ્લાસ મોંએ માંડ્યો અને એ સુમધુર પીણું બોટમ્સ અપ કરી ગયો. આંખો બંધ થઈ.. ધીમે ધીમે કોઈ વોલ્યુમ કન્ટ્રોલ ઓછું કરતું જતું હોય તેમ અવાજ શમવા માંડ્યો. પક્ષીના અવાજો, રસ્તા પરનો ટ્રાફિકનો અવાજ, દવાખાનાના બિપ-બિપ બિપકારાઓ, યેસૂદાસનો ઘૂંટાયેલો ઘેરો સૂર, એ બધું જાણે કે ટ્રેનના પ્લૅટફોર્મ પર વાગતું હોય અને ગાડી ધીરે ધીરે પ્લૅટફોર્મ છોડતાં એ અવાજો દૂર અને દૂર જતા જાય તેવો આભાસ થયો.  રવીન્દ્રબાબુના શબ્દો યાદ આવ્યા ‘તેમારો ઓશિમે, પ્રાનો મોનો લોયે, કોતો દૂરે આમિ ધાઈ …કોથાઓ મૃત્યુ, કોથાઓ દુ:ખ્ખો, કોથા બિચ્છેદો નાહિ…તારી વિશાળતામાં લીન થવા હું તન અને મનના લયથી નાચતો દોડ્યો દૂર દૂર, જ્યાં નથી મૃત્યુ, ન કોઈ દુ:ખ કે વિયોગ…’ 

‘અદ્ભુત, કેટલું અદ્ભુત!’ શબ્દો એ પળને વર્ણવવા મનમાં ઊઠ્યા. જીવડો લેખકનોને એટલે આ પળની મારી લાગણીઓ, મારી અનુભૂતિઓ, આ મંત્રમુગ્ધ અનુભવ, આ નીરવ શાંતિનું બ્યાન તો લોકો માટે લખાવાં જ જોઈએને! હું ન કરું તો કોણ કરશે? 

ફટાક મારી આંખો ખૂલી ગઈ. ઘોર અંધારું હતું. પથારીમાં બેઠો થઈ ગયો. બાજુના ટેબલ પરને લૅમ્પ ચાલુ કર્યો. મીરાં બાજુમાં જ ઘસઘસાટ ઊંઘતી હતી. હંમેશની ટેવ મુજબ ટેબલ પર તૈયાર રાખેલી નોટબુક લીધી, કાચના કાન તૂટેલા એક જૂના કપમાં રાખેલ પેન-પેન્સિલોમાંથી એક ઉપાડી અને હું લખવા માંડ્યો.

‘અદ્ભુત, અદ્ભુત!’ શબ્દો મનમાં ફૂટી નીકળ્યા!

ગઈ કાલે રાત્રે જ અસ્તિત્વ પર અબખો આવી જાય તેવો એક સણકો કરોડરજ્જુના મૂળથી બ્રહ્માન્ધ્ર સુધી વ્યાપી…


 

રાવળ પરિવારની ત્રણ પેઢીનો ગાંધીજી સાથેનો અહૈતૂક સંસર્ગ (ડો. કનક રાવળ)


પ્રથમ પેઢી (ગાંધીજી ૧૮૮૭ માં મેટ્રીક પાસ થયા)

આ વાત મારા દાદા રાવસાહેબ મહાશંકરે મને ૧૯૪૨ ની ક્રાંતિના સમયે ગર્વ સાથે કહીહતી. હું એમને બાપુજી કહેતો. ૧૮૮૭ માં ગાંધીજી રાજકોટની આલ્ફ્રેડ હાઈસ્કૂલમાંથીમેટ્રીક પાસ થયા, ત્યારે બાપુજી રાજકોટના તાર માસ્ટર હતા. ત્યારે મેટ્રીકનાપરિણામ મુંબઈ યુનિવર્સિટી તાર દ્વારા મોકલતી. આ સમાચાર દાદાજીએ હાથો હાથમોહનદાસને આશીર્વાદ સાથે આપેલા. ત્યારે કોઈને ક્યાં ખબર હતી કે આ મોહનદાસવિશ્વનો શાંતિ દૂત અને દેશનો રાષ્ટ્રપિતા થશે?

બીજી પેઢી (૧૯૧૯ માં ગાંધીજીનો સ્કેચ બનાવ્યો)

ઓકટોબર ૧૯૧૯ માં  મારા બાપુ કલાગુરૂ રવિશંકર રાવળે (મિત્રો અને શિષ્યગણનારવિભાઈ, ચિત્રકાર ર. મ. રા) ગાંધીજીની તસ્વીર બનાવી. આ તસ્વીર કેમ બની તેનોસચિત્ર અહેવાલ “ગુજરાતમાં કલાના પગરણ”માં આપેલો છે, જે હું અહીં સાભાર ટાંકુંછું.

“ગાંધીજીનો સ્કેચ કરવાનો અવસર એ તો મારા જીવનનો લહાવો હતો. હું અનેસ્વામી આનંદ ઘોડાગાડીમાં આશ્રમ પહોંચ્યા. ત્યાં નરહરિભાઈ પરીખ મળ્યા. સ્વામીઆનંદે કહ્યું, ‘સ્કેચ માટે ખેંચી લાવ્યો છું.’ તેમણે કહ્યું કે જાઓ, અંદર બાપુમહાદેવભાઈ દેસાઈને કૈંક લખાવી રહ્યા છે. સ્વામી મને અંદર લઈ ગયા અને બાપુનેકહ્યું કે રવિશંકર રાવળને સ્કેચ માટે લાવ્યો છું. મેં ખૂબ ભાવથી વંદન કર્યું, ત્યાં તેબોલ્યા,’આવો રવિશંકરભાઈ, તમારા વિષે મેં ઘણું સાંભળ્યું છે. પણ જુઓ, હું તમારામાટે ખાસ બેઠક નહીં આપી શકું. મારૂં કામ ચાલુ રહેશે. તમે તમારો લાગ શોધી લેજો.’ “

“મને મનમાં તો ધ્રુજારી છૂટી કે આવા મહાપુરૂષનો આબેહૂબ ખ્યાલ પકડવા આવીસ્થિતિમાં કેમ હાથ ચાલશે? છતાં હિંમત કરી એક ખૂણે બેસી ગયો, અને ગાંધીજીનીઆખી બેઠકનું ચિત્ર પેન્સીલથી કર્યું. તેઓ એક પગ વાળીને ખાટલા પર બેઠા હતા. તેના પર લખવાના કાગળોની પાટી હતી, ને બીજો પગ નીચે ચાખડીમાં ભરાવી રાખ્યોહ્તો. ચિત્ર પૂરૂં થયું ત્યારે હું ઊઠ્યો કે તરત તે બોલ્યા, ‘બસ, તમારૂં કામ થઈ રહ્યું હોયતો જાઓ.’ મહાદેવભાઈએ તિરછી નજરે ચિત્ર જોઈ મલકી લીધું. બહાર નરહરિભાઈકહે ‘તમને તક મળી એટલી લહાણ માનો. સહી–બહી મળવાની આશા તો શાની હોય? પણ એ ચિત્ર ‘વિસમી સદી’ માં કવિ નહાનાલાલના કાવ્ય ગુજરાતનો તપસ્વી સાથેપાનું ભરીને છપાયું.

 

ત્રીજી પેઢી (કિશોર કનકને ૧૯૩૬ માં ગાંધીજીના આશીર્વાદ મળ્યા)

ત્રીજી પેઢી એટલે હું, કનક રવિશંકર રાવળ. ૧૯૩૬ માં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનુંઅધિવેશન અમદાવાદમાં હતું અને તેના પ્રમુખ સ્થાને ગાંધીજી હતા. ત્યારે મારા બાપુ, કલાગુરૂ રવિશંકર રાવળને કળા વારસાનું પ્રદર્શન ગોઠવવાની જવાબદારી આપવામાંઆવી હતી. ગાંધીજી એનું ઉદઘાટન કરવાના હતા. રવિભાઈ જાતે જ ગાંધીજીનેપ્રદર્શનમાં ફેરવે એવું નક્કી થયેલું. ત્યારે મારી ઉમ્મર છ વર્ષની હતી. બાપુ મને આવાપ્રસંગોએ સાથે લઈ જતા. હું બાપુની આંગળી પકડી ચાલતો હતો. ગાંધીજી જ્યારેપ્રદાર્શનના દ્વારે આવ્યા ત્યારે બાપુએ એમને વંદન કર્યું અને મને પણ વંદન કરવાકહ્યું. જેવું મેં ગાંધીજીને નમીને વંદન કર્યું કે તરત જ હસતે ચહેરે તેમણે મારા માથાઉપર હાથ મૂકીને આશીર્વાદ આપ્યા. આજે ૮૯ વર્ષની વયે સમજ પડે છે કે મારાજીવનનો આ એક અદભૂત પ્રસંગ હતો.

પ્રદર્શન જોયા પછી ગાંધીજીએ કહ્યું,

“રવિશંકર રાવળ જેવા અમદાવાદમાં બેઠા બેઠા પીંછી માર્યા કરે છે, પણ તેગામડામાં જઈ શું કરે છે? જો કે આજે તેમનું પ્રદાર્શન જોઈને મારી છાતી ઉછળીકારણકે પહેલા અહીં આવા ચિત્રો ન હતા. રવિશંકર રાવળના ચિત્રોમાં શબ્દોનું જ્ઞાનપુરતું હતું પણ સાચી કળા તો એ મૂંગા રહે અને હું સમજી શકું એવી હોવી જોઈએ. આજે મારી છાતી એમના ચિત્રો જોઈને ઉછળી… કળાને જિહવાની જરૂર નથી.”

(સંપાદકીય સહાય માટે શ્રી પુરુષોત્તમભાઈ દાવડાના આભાર સાથે)

કનક રાવળ (એપ્રિલ ૧૬, ૨૦૧૯, પોર્ટલેંડ, ઓરીગોન)

ફિલાડેલફિયાના સમાચાર – ગુ્ર્જરી ડાયજેસટનાં કિશોર દેસાઇ

માનનિય કિશોરભાઈ દેસાઈ જે અહીં ગુ્ર્જરી ડાયજેસટ ૧૯૮૮ થી ચલાવે છે. તેમનો ૮૦મો surprise જન્મદિવસ ઉજવાયો. તેમને ત્રણ દીકરીઓ છે. બધી તૈયારી તેઓએ કરી હતી. નાસ્તો અને ભોજન અતી ઉત્તમ હતાં. પહેલા જમવા જેટલો નાસ્તો હતો.

ત્યાર પછી એકાદ કલાક માટે સૌએ અભિનંદન આપ્યાં. કુટુંબીઓ પહેલા બોલ્યા. દીકરીઓ અને પૌત્ર પૌત્રીઓએ ઘણી મજાક કરાવી. ભારતથી તેમના ભત્રીજા જોગાનુ જોગ હમણાં અહી આવ્યા છે. તેમણે બાપ દાદાથી ચાલ્યા આવતા ઘનીષ્ઠ સંબધોની વાતો કરી. તેમની પાસે ઘણી નવી વાતો જાણવા મળી. મોટા ભાગના લોકોને ખબર નહોતી કે કિશોરભાઈ અને હંસાબેનના પ્રેમ લગ્ન છે. બીજી વાત એ જાણવા મળી કે ભારતના સગા સંબધી તેમને સુશીલ તરીકે ઓળખે છે.

ટુંકમા તેમના સ્વભાવના સૌએ એકી સાદે ખૂબજ વખાણ કર્યાં. જે એકદમ તેના સુશીલ નામને શોભાવે છે.

૩૧ વર્ષથી શિષ્ટ અને સંસ્કારી સાહિત્યનું ત્રૈમાસિક ‘ગુર્જરી ‘ નામે ડાઈજેષ્ટ નુ સંપાદન કરે છે. ગુજરાતી ભાષાનું અહીંનુ આ પ્રથમ મેગેઝિન છે.


લેખક: કોકિલા રાવળ, ફિલાડેલ્ફીયા

જા, મેં પણ મીઠું છોડ્યું

બાની તબિયત ખૂબ કથળી હતી. માંડ બચ્યાં હતાં. રોગે ફરી ઊથલો માર્યો. બીજા ઉપચારો કામ ન આવ્યા, એટલે બાપુજીએ પોતાના નિસર્ગોપચારની વાત મૂકી. મીઠું અને કઠોળ છોડવા બાને વીનવ્યાં, ટેકામાં જાણકારોના લખાણો વંચાવ્યાં, સમજાવ્યાં; પણ બા માને નહીં.

બાથી કહેવાઈ ગયું, “કઠોળ અને મીઠું છોડવાનું તો તમને કોઈ કહે તો તમે પણ ન છોડો.”

સાંભળીને બાપુને દુ:ખ થયું. પણ મારો પ્રેમ ઠાલવવાનો આ પ્રસંગ છે, એમ સમજાતાં હર્ષ પણ થયો. બોલ્યા: “જા,મેં તો એક વર્ષને સારુ કઠોળ અને મીઠું બંને છોડ્યાં. તું છોડે કે ન છોડે એ નોખી વાત છે.”

બાને ભારે પશ્ચાત્તાપ થયો. તે બોલી ઊઠ્યાં: “મને માફ કરો. તમારો સ્વભાવ જાણતાં છતાં કહેતાં કહેવાઈ ગયું. હવે હું તો કઠોળ ને મીઠું નહીં ખાઉં. પણ તમે તો તમારું વેણ પાછું ખેંચી લો! આ તો મને બહુ સજા કહેવાય.”

બાપુ: “તું કઠોળ-મીઠું છોડશે તો બહુજ સારું. મારી ખાતરી છે કે તેથી તને ફાયદો જ થશે. પણ લેવાયેલી પ્રતિજ્ઞા મારાથી ફેરવાય નહીં. મને તો લાભ જ થવાનો. ને તે બે વસ્તુઓ છોડવાનો જે નિશ્ચય તેં કર્યો છે તેમાં કાયમ રહેવામાં તને મદદ મળશે.”

બા: “તમે તો બહુ હઠીલા છો. કોઈનું કહ્યું માનવું જ નહી.”

બા ખોબો આંસુ ઢાળી શાંત રહ્યાં. પણ પતિ-પત્ની વચ્ચેના આ પ્રસંગમાંથી બાપુને સત્યાગ્રહની ચાવી મળી. પ્રેમ દ્વારા કરેલા ત્યાગથી સામાના હૃદય સુધી પહોંચવું અને એના જીવનમાં કલ્યાણક પરિવર્તન સાધવામાં મદદરૂપ થવું, એ સત્યાગ્રહનો કીમિયો છે. તેથીસ્તો બાપુ આ પ્રસંગ વિશે કહે છે: “તેને મારી જિંદગીનાં મીઠાં સ્મરણોમાંનું એક માનું છું.”


લેખક: ઉમાશંકર જોશી ( મારા ગાંધીબાપુ )
સંપાદક: મહેન્દ્ર મેઘાણી ( લોકમિલાપ ટ્રસ્ટ )

હરનિશભાઈની સ્મરણાંજલી

હરનિશભાઈની સ્મરણાંજલી કરતાં તેની ‘સુપર-કંડક્ટર’ વાર્તા યાદ આવી. તે મારી મન ગમતી વાર્તા છે, જે ‘સુધન’માં મળશે.  તેમના ત્રણ પુસ્તકો પ્રકાશિત થયા છે: ‘સુધન’, ‘સુશીલા’ અને છેલ્લી ૨૦૧૮ની ‘તીરછી નજરે અમેરિકા’. આ જુનમાં સૌને પોતાનાં હાથથી ‘તીરછી…’ વહેંચી.

આ છેલ્લુ પુસ્તક હળવી શૈલીથી લખાયેલુ છે. આવતી કાલે, ન્યુ જર્સી ખાતે લિટરરી એકેડમી ઓફ નોર્થ અમેરિકાએ ‘હરનિશ સાથે એક સાંજ’ નામનો કાર્યક્રમ રાખ્યો છે. સૌ મિત્રો તેમની યાદમાં બે શબ્દ બોલશે. સ્મરણાંજલી હાસ્યાંજલીમાં પલ્ટી જશે કારણકે અમને સૌને તેના સંપર્કમાં રહીને અમારાં પોતાના અનુભવો છે. -કોકિલા રાવળ

Harnish Jani (1941 – 2018) photo credit: sureshbjani.wordpress.com

‘તીરછી નજરે અમેરિકા’માં કનુભાઈ સૂચકે પ્રતિભાવ લખેલો તે નોંધ-પાત્ર છેં…

‘ગુજરાત મિત્ર’ સુરતથી પ્રગટ થતું લોકપ્રિય સમાચાર પત્ર છે. દર બુધવારે તેની દર્પણ પૂર્તિમાં અમેરિકા નિવાસી ઉત્તમ હાસ્ય-લેખક શ્રી હરનિશ જાનીના ‘ફિર ભી દિલ હૈ હિંદુસ્તાની’ કટારમાં નિયમિત રીતે લેખ પ્રગટ થાય છે. મેં તેમની આ કટાર પ્રગટ થવાની શરૂ થઈ ત્યારથી નિયમિત રીતે વાંચી છે અને માણી છે.

લેખકનાં અગાઉ પ્રસિદ્ધ થયેલાં ‘સુશીલા’ અને ‘સુધન’ પુસ્તકો ‘ગુજરાત રાજ્ય સાહિત્ય અકાદમી’ અને ‘ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ’ દ્વારા પુરસ્કૃત થયાં છે. હાસ્ય-પ્રધાન લેખોના આ લેખકની કલમ અને વાણીમાં નિર્દંભ સરળ ભાષા, ખાસ વિશેષતા છે. રોજ-બરોજની જિંદગી સાથે ઘટતી સત્ય ઘટનાઓને તેઓ ડંખ વગરના કટાક્ષમાં રજૂ કરે છે. તેઓ ફરિયાદ નહીં વાસ્તવમાં ઊપજતા સહજ હાસ્યને રસળતી વાણીમાં વ્યક્ત કરે છે. તેઓ સમાજસુધારક નથી કે નથી ઉપદેશક. તેઓ તો વહેતી જિંદગીની પળોમાં આનંદથી વહી જતું એક માત્ર પાત્ર છે. ખરેખર તો એવું અનુભવાય છે કે હસતાં હસતાં તેઓ લખતા હશે કે લખતાં લખતાં તેઓ હસતા જતા હશે. અને લાગે કે તેઓ હસાવવા માટે નહીં આપણી સાથે હસવા માટે જ લખે છે. ગત અને સાંપ્રત ઘટનાઓને તટસ્થતાથી નિહાળે છે અને તેમાંથી પ્રાપ્ત થતા આનંદને એકલપંથીની જેમ માણવાને બદલે સહુની સાથે માણે છે.


Harnish Jani’s 3 books

કનુ સૂચક (કવિ – લેખક – આર્કિટેક્ટ), વિલે પાર્લા, મુંબઈ

અમારા બાપુના જન્મ દિવસે

અમારા બાપુના જન્મ દિવસે…
પહેલી ઓગષ્ટ, ૧૮૯૨
તેમનું મંતવ્ય:

“ગુજરાત મારી  ‘ગુણવંતી ગુજરાત’ છે. ગુજરાતે મને કદી દુભવ્યો નથી… ગુજરાતે મને પુરતા માન-સન્માન આપ્યા છે… તેમજ સહૃદયી મિત્રો અને જીવનમાં યશ અને પ્રતિષ્ઠા વધારનાર શ્રેષ્ઠ કલાકાર – વિદ્યાર્થીઓ પણ પ્રાપ્ત થયા છે… આજે ગરવી ગુજરાતે તેનું બિરુદ સાર્થક કરી બતાવ્યું છે. મારા હૃદયમાં મંત્ર રૂપે ગુજરાત જીવંત હતું. તે આજે સજીવ રૂપે પોતાના હૃદયમાં મને સમાવે છે. એથી બીજી જીવનની સાર્થકતા હું કલ્પી શકતો નથી.” 

–  ર. મ. રા.

કિશોરની યાદમાં…

ચિત્ર કરવામાં મશ્ગુલ કિશોર રાવળ, ૨૦૧૨

કિશોરના ગુજરી ગયાને પાંચ વર્ષ પુરા થયા. તેમની વાર્તાઓના સંગ્રહમાંથી એક હૃદય-સ્પર્શી વાર્તા.


સંઘરેલું સુખ

તમે પૂછશો કે સુખનાં તે કંઈ પડીકાં હોય! સાંભળો આ વાત.

વીસ બાવીસ વર્ષની રેવતીને હજુ પણ ઝાડ જોતાં જ કછોટો વાળી ઉપર ચડી જવાનું મન થઈ જાય. અને એ ઉમ્મરે તેને ‘મંગલમૂર્તિ’ બાલમંદિરમાં ‘માસ્તરાણી’ની નોકરી મળી ગઈ. ભણવે એક્કો હતી એટલે છોકરાં ભણાવવાનો કોઈ ડર નહોતો. તોફાન કરે એવા વિદ્યાર્થીઓને પણ પહોંચી વળવાની શ્રદ્ધા પણ પૂરી. મોટા માસ્તર મનુભાઈએ તેને પહેલે દિવસે બોલાવી થોડી સૂચનાઓ આપી અને છેલ્લે પોતાની ફિલ્સૂફી વ્યક્ત કરી..

“જો બેન, મને તો માસ્તરની જિંદગી એવી ફળી છે કે બીજે જનમ પણ મને માસ્તર જ બનાવે એમ ઇચ્છું. કુમળી વયના બાળકોને હાથમાં લઈ જૂદા જૂદા ઘાટ ઘડવામાં એવી તો મજા આવે છે. પીપરમીટ જેવા સૌ નોખા નોખા. અર્ધા ઘાટ ઘડાઈને આવે અને આપણે તેને ક્યારેક બદલવા પડે, ક્યારેક તેમને જ તેમના સ્વયંભૂ સ્વરૂપને વિકસાવતા શીખવાડીએ, ઘરની દીવાલોની બહારની દુનિયામાં શું શું ભર્યું છે તેનો તેમને આસ્વાદ કરાવીએ…

હું જન્મે બ્રાહ્મણ અને ગાંધીજીએ તો નાતજાતના ભેદો ભાંગવા અમને પ્રેરેલા. અને હું એવો સૂગાળવો નથી કે આની હારે પાટલો નો પડાય અને આના કરતાં આ ઉત્તમ એવું હું માની શકું. પણ આટલા વર્ષે મને એક સ્ફૂરણા થઈ આવી છે, એક પ્રકાશ થયો છે કે કદાચ એવું ન હોય કે બાપદાદાએ બ્રાહ્મણ વાણિયા કરી મૂક્યા તેની પાછળ એક ઉત્તમ ભાવના જ હશે! બ્રાહ્મણ એટલે જેને જ્ઞાન પ્રાપ્તિ અને જ્ઞાન પીરસવાનો ખૂબ જ થનગનાટ હોય. એ જમાનામાં જ્ઞાન એટલે વેદોચ્ચાર કરવાના, મંત્રો જપવાનાં, જયોતિષ, નક્ષત્રોનું ગણિત સમજવું, સંગીતની આરાધના કરવી, જીવનની સાત્વિકતા કેમ જળવાય તેનું મનોમંથન કરવું અને ઉકેલ કાઢવા. ફળ ફૂલ ખાઈને સાદાઈથી રહેવું અને સારાં શિષ્યો મળે એને બોધ દેવો તે પણ એક પૈસાની આશા રાખ્યા વગર.

અકિંચન રહેવું પણ પૈસા ખાતર જ્ઞાનનો વેપાર ન કરવો. કોઈ ડાંટી જાય તે સાખી ન લેવું. ધન માટે કોઈની કદમપોશી કરવી ન ગમે. સત્ય અને ન્યાયની જીવનભર શોધ કરતો રહે તે બ્રાહ્મણ. અને એ બ્રાહ્મણત્વ વારસામાં જ ઊતરતું રહે તે ભાવનાથી વાડા બાંધવામાં જ ભૂલ કરી બેઠા.

આજે તું આ શુભ કામ શરૂ કરે છે ત્યારે એ સાચા અર્થમાં તું બ્રાહ્મણ થા એવાં અશીર્વાદ આપું છું.

બિચારાં બાળકોનો હવાલો દિવસમાં છ કલાક માટે આપણને સોંપાય ત્યારે આપણે માબાપ છીએ એમ માનીને જ તેમને માર્ગદર્શન આપજે અને માબાપની દૃષ્ટિએ તેમને નિરખી તેમના વિકાસમાં મદદરૂપ થાજે.”

 રેવતીને મનમાં હસવું આવ્યું. અમે જ બાળકો જેવા છીએ તો અમને માની કે બાપની દૃષ્ટિ કેવી રીતે લાધે? પણ એણે સાંભળી લીધું. સોંપેલા વર્ગને સંભાળવા લાગી.

વર્ગનાં બાળકોને જોઈને પીપરમીટની સરખામણી એટલી ઉચિત લાગી કે મોં મરકી ગયું. લાંબો અબ્દુલ, ટૂંકો શ્યામુ, દોણી જેવો, મલાખી આંખોવાળો વાડીલાલ, તીણાં સાદવાળો અને લથબથ ઊંચાવાળની બાબરી પાડતો મધુ, રડમસ જયોતિ, મરકતી અને ગાલમાં ગલ પાડતી મંજરી, રામુ, દેવુ, જયવદન કે વાસંતી, જાડો એવો પ્રદ્યુમ્ન અને દાઢીમૂછ વગરના અઘોરી જેવો અનંત.

અનંત બધામાં જૂદો તરી આવતો. ઉમ્મર તો સાત આઠ વર્ષની પણ ન કપડાંમાં ઠેકાણા, ન વાળ સરખા ઓળેલા, શેષનાગ જેટલો મન પર બોજો અને વિષાદ, દુનિયાથી પર-તદ્દન જલકમવત્ એટલે કે મોં પર કદી સરખું પાણી છાંટ્યું હોય તેવું ન લાગે. સાવ લઘરવઘર અને શૂન્યમનસ્ક!

એક થેલામાં પાટી, પેન, એક નોટબૂક, પેન્સિલના બે બટકાં અને એક બે ભણવાની ચોપડીઓ ઠાંસીને લાવે. તેમાંથી જોઈએ ત્યારે કંઈ જડે નહિ અને શોધવાની જરૂર પડે ત્યારે થેલી ઊંધી કરી જમીન પર ઢગલો કરે. હર વખતે એમાંથી એક નાનું પાવડરનું ડબલું દડી આવે. એ જૂના ઠોબરા જેવા પાવડરના ડબ્બામાં કોણ જાણે શું ભરતો હતો તે એ જાણે. કોઈ દિ’ ખોલે નહિ અને કોઈને ખોલવા દે નહિ. બધાં તેને ‘અંતુ ડબલી, ખસી ગઈ ડગળી’ કહી ખીજવે. પણ ખીજાવાની પણ બાધા. તદ્દન લાપરવા.

રેવતી દિવસે દિવસે બધાં સાથે પરિચિત થતી ગઈ. મનુભાઈએ કહ્યું તે સાચું લાગ્યું અને છોકરાંઓમાં વહાલી થતી ગઈ. ન કોઈ રીતે ચસકે પેલો અંતુ. લેસન નિયમિત ન કરે, અને કરે ત્યારે વેઠ ઊતારે. અક્કલનો અધૂરો તો ન લાગ્યો પણ આટલી ઉમ્મરે ‘આ અસાર સંસારમાં સારરૂપ સંન્યાસ…’ એવું કંઈ જ્ઞાન મળી ગયું ન હોય! કશું કરવું જ નથી તેવી એક ભેંકાર મનોવૃત્તિ સ્પષ્ટપણે નજરે આવે.

મહિનો પૂરો થતાં રેવતીનો પહેલો પગાર આવ્યો. અને પૈસા જઈને રેવતીએ બાપુના હાથમાં મૂક્યા. બાપુ કહે કે રેવતી, બેટા, આ પૈસા તારા જ છે અને તારી પાસે જ રાખ. આગ્રહ કરતાં પણ બાપુ ચસક્યા નહિ. રેવતી તેની બહેનપણી વંદના સાથે ઊપડી બજારે. એક કેસરી બોર્ડરની સફેદ સાડી લીધી, એક બે બ્લાઉઝ પીસ લઈ મંગળા દરજીને ત્યાં સીવવા આપ્યાં. ઘરનો એકનો એક દાંતિયો બે-ત્રણ દાંતે બોખો થઈ ગયેલો એટલે ઘર માટે પ્લાસ્ટિકનો ભૂરો એક દાંતિયો લીધો. એક રાણી કલરના કંકુની ડબલી લીધી. ત્યાં નજર ગઈ એક પાવડરની ડબી ઉપર. ઉપર લખેલું ‘ઈંગ્લિશ લવંડર ટાલ્કમ પાવડર.’ દુકાનવાળો કહેઃ “અસ્સલ ઇંગ્લિશ માલ છે, બહુ જ જૂની અને જાણીતી ચીજ છે. સુગંધ તો લઇ જૂઓ. આફ્રિન થઈ જશો.” ડબો ખોલી સૂંઘ્યો, નાક તો શું પણ મન પણ મઘમઘી ઊઠ્યું. ખેંચતાણ કરી ભાવ કર્યો અને લઈને ઘર ભણી ઉપડી. વચ્ચે જાનમહમ્મદની દુકાન આવી એટલે રેવતીએ બહેનપણીનો હાથ ખેંચ્યો અને બંને જઈ અંદર બેઠી. એક ચીકુના આઈસક્રીમની પ્લેટ મગાવી પહેલો પગાર ઊજવ્યો.

બીજે દિવસે ‘મંગલમૂર્તિ’ ઊપડતાં રેવતીએ છેલ્લે પેલો પાવડરનો ડબો ખોલી અંદરનાં પફથી મોં પર છાંટ્યો. ‘પગલાં ધરણી પર અને માથું સ્વર્ગે’ એટલે શું તેનો ખ્યાલ આવી ગયો. મોં પર આતમનો ઓજાસ પ્રસરાઈ ગયો.

આગલા દિવસે છોકરાંઓને ડિક્ટેશન આપ્યું હતું અને આજે બધાને તપાસીને આપવાના કાગળોની થપ્પી થેલીમાંથી કાઢી એક પછી એક નામ બોલતાં તેમને ટેબલ પાસે બોલાવી પરત કર્યા. કોણે કેટલું સાચું કર્યું અને કેટલી ભૂલો કરી તે વિષે સતત નિવેદન ચાલુ રાખ્યું. “વાસંતી, ખૂબ સરસ. આ વખતે એક જ ભૂલ પડી. અક્ષરો થોડા સુધારવાની જરૂર છે… અબ્દુલ, તું તો તું બોલે તેવું લખે છે. જો, ‘વરી વરીને મેં પાછર જોયું’ જો ભાઈ, હું બોલું એમ લખવાનું–તું બોલતો હોય તેમ નહિ…”

પેલા અંતુનો કાગળ હાથમાં લીધો.ઓગણીસ ભૂલો હતી.બધાંની જેમ જાહેરમાં કહેવા ગઈ પણ થોડી અચકાણી. અંતુ તો તેના ડેસ્ક પર માથું નાખી દૂર દૂર ક્ષિતિજ પર કંઈ જોઈ રહ્યો હતો, તેને કશી પરવા નહોતી. પળ એક થંભી ગઈ. પછી બોલીઃ “બસ વર્ગ સમાપ્ત. સૌને છૂટી. અનંત, તું જરા પાસે આવતો એક મિનિટ…” કેરમ રમતાં જોરૂકો માણસ એક ફટકે સ્ટ્રાઈકરથી બધી કૂકરીઓ વેરવિખેર કરી નાખે એમ તેમ સૌ વર્ગ ખાલી કરી ઊપડી ગયા. અનંત જરા માથું ઊંચું કરી ટીકી ટીકીને રેવતી સામે જોતો બેઠો.

“અહીં આવ તો, ભાઈ જરા” રેવતીએ અંતુને બોલાવ્યો. રેવતીને અકળામણ થઈ આવી કે હ્રસ્વ ઇ વાપરી ‘નથિ’ લખે તેને શું કહેવું! કયા શબ્દોમાં તેની સાન ઠેકાણે લાવવી! ધમકાવવાની કોઈ અસર ન થાય, મીઠાશથી વાત કરો તે પણ ન ગણકારે…

પેલો ઊભો થઈ પાસે આવ્યો. રેવતીએ કાગળ હાથમાં ઊંચક્યો. “જો જરા આ બાજુ આવ. આપણે જોઈએ કેટલી કેટલી ભૂલ પડી છે.” ખુરશી પર બેઠેલી રેવતીની બાજુમાં અંતુ આવીને ઊભો. મનમાં શબ્દો ગોઠવવા મથતી રેવતીને શબ્દો જડે તે પહેલાં કદી ન કલ્પી શકાય તેવું થયું. અંતુના મોં પર એક આશ્ચર્ય અને મીઠું મોહક સ્મિત પ્રગટ્યું. “તમે અસ્સલ મારી બા જેવા જ છો. તમારામાં તેના જેવી જ સુગંધ છે!”

રેવતી ચમકી ઊઠી. અંતુના ચહેરા પર કંઇ અકથ્ય વિસ્મય, અપૂર્વ આનંદ નિરખ્યો, કંઈ અભૂતપૂર્વ ચેતના દીઠી! અને પેલો કાગળ રેવતીના હાથમાંથી સરી ગયો. “તારી બાની સુગંધ? એ તો વળી કેવી? માનવીને વળી સુગંધ હોય?”

“હા, બહુજ સરસ હોય. જૂઓ મેં એક ડબામાં ભરી રાખી છે. બતાવું?” દોડીને તે પોતાની બેંચ પાસે ગયો. થેલી ઊંધી કરી ખાલી કરી. અંદરથી પેલો ડબો દડી પડ્યો અને એ લઈ અંતુ રેવતી પાસે પહોંચી ગયો. ટોચા પડેલો, અર્ધો રંગ ઊખડી ગયેલો એ ડબો જોતાં

watercolor: Kishor Raval

જ રેવતીને ‘ઈંગ્લિશ લવંડર ટાલ્કમ પાવડર’ની પોતાની ડબી નજર સામે ખડી થઈ.

અંતુએ ડબી ખોલી પોતાના નાક આગળ ધરી સૂંઘી અને પછી રેવતીના નાક આગળ ડબો ધર્યો. “મને મા યાદ આવે ત્યારે હું ડબી ખોલી સૂંઘી લઉં છું.” આંખો બંધ કરી એક ઊંડો શ્વાસ લીધો. “બસ, મારી બાની જ સુવાસ છે તમારામાં…”

રેવતીની આંખો સમજથી ભીની થઈ ગઈ, એ કોયડો કળાઈ ગયો. અંતુનું માથું લઈ છાતી સરસું ચાંપી દીધું.

કોણ કહે છે સુખને દાબડીમાં ભરી ન શકાય કે બથમાં ભીંસી ન શકાય?


આ વાર્તા “કેસુડા” મેગેઝીનમાં પ્રકાશિત સેપ્ટેંબર ૨૦૦૪, કિશોર રાવળ
પુસ્તક “અમે ભાનવગરનાં બાગ ૨” ૨૦૧૪, કોકિલા રાવળ

ગાંધીજીના વિચારો

  • સ્ૃષ્ટિ આપણી જરૂરિયો પૂરી પાડવા જેટલું દરરોજ ઉત્પન કરે છે અને જો દરેક જણ પોતાને જરૂર જોઈતું લે અને વધારે ન લે, તો આ દુનિયામાં ગરીબાઈ ન રહે અને આ દુનિયામાં કોઈ પણ માણસ ભૂખમરાથી ન મરે.
  • સત્ય હકાર છે, અહિંસા નકાર છે. સત્ય વસ્તુનું સાક્ષી છે, અહિંસા વસ્તુ છતાં તેનો નિષેધ કરે છે. સત્ય છે, અસત્ય નથી.
  • સત્યાગ્રહ એ શુધ્દ અહિંસક શસ્ત્ર છે.
  • ધર્મ એ માણસની વ્યક્તિગત વસ્તુ છે.
  • અનાથ દીનદુખિયાંની સેવા કરવી એ ધર્મ.

પુસ્તક: સત્યનો ચહેરો, ગાંધીજીની વિષ્વભરમાંથી પ્રકાશિત પોસ્ટલ સ્ટેમ્પ્સ અને અવતરણોની સ્મરણિકા

કલાનો પરિચય

ચિત્ર અને શિલ્પ જેવી મૂંગી કળા નેત્રો મારફત ચિત્તમાં સંચાર કરે છે. તેની વાત કે કદર શબ્દોમાં પૂરી કહેવાનું મુશ્કેલ જ રહેશે. સાહિત્યનું વાહન શબ્દ હોવાથી તે શબ્દસૃષ્ટિમાં પૂર્ણ વિકાસ કરી શકે છે.

ફલાદેશ – નિર્દેશ – રંગ અને રેખાનાં આંદોલનો સમજવા તેની ક્રિયાઓ અને પ્રતિક્રિયાઓની થોડી સાધના થવી જ જોઈએ. કલાના પરિચયથી કોઈ વસ્તુમાંથી સત્ ચિત્ આનંદ લેવાની શક્તિ તમને પ્રાપ્ત થશે.

 

  • તમારો આત્મવૈભવ વધી જશે.
  • તમને જીવનનું વિશાળ દર્શન થશે.
  • અનેક સ્થળે છુપાયેલું સૌંદર્ય દષ્ટિગત બનશે.
  • સંસારના ભંડકિયામાં કલાની બારી સુંદર ઉજ્જવળ પ્રકાશ આપે છે, જીવનને સહન કરવાની તાકાત આપે છે.
  • નજીવા લાગતા પદાર્થોને મૂલ્યવાન બનાવે છે.
  • માટીના લચકામાંથી બનેલી પ્રતિમા કે પાત્ર, ઘાટ, રંગ કે અલંકાર પામવાથી સુવર્ણ મ્હોરોનું મૂલ્ય પામે છે.
  • જમવાનો પાટલો અને દેવનું સિંહાસન એકજ પદાર્થનું બનેલા છતાં કલાએ તેમાં ભેદ બતાવ્યા છે.
  • દિલ્હી, આગ્રા, બનારસ, આબુ વગેરે નગરો કલાના પ્રતીકો સમાં છે માટેજ દેશપરદેશમાં કીર્તિ પામે છે.
  • કલાસજ્જીત ગૃહની ઈચ્છા કોને થતી નથી?
  • ઇચ્છા પાછળ રુચિના જ ભેદ છે, ઇચ્છા તો સૌને હોય છે અને ભેદ જાણવા હોય તો કલાનો પરિચય કરવો જોઈએ.
  • જગતમાં ચિરંજીવ ગણાતી વસ્તુઓમાં કલાકૃતિઓનું સ્થાન આગળ પડતું છે.
  • ભારતની કલા પ્રાચીન કલાકેનદ્રે અંજતા, સાંચી, ઈલોરા, નાલંદા ને બીજાં હજારો વર્ષોનું ગૌરવ ટકાવી રહ્યાં છે.
  • ગ્રીસ અને ઇટલી તેની પૂર્વકાળની કલાથી જ પંકાયાં છે.
  • કલા સ્વભૂમીના સંસ્કાર અને રાષ્ટ્રપ્રેમની પ્રતીક બને છે અને સ્વદેશનું મમત્વ સરજે છે.
  • વ્યકતિ અને સમાજ ઉભયને કલા શણગારે છે, સંસ્કારે છે, સજીવ રાખે છે.

લેખક: સ્વ. રવિશંકર રાવળ, પુસ્તક: કલાચિંતન

ખબર છે: તારક મહેતા

તારક મહેતાના મારા  જેવા  સાથે  આપ સૌ આશક વાંચકોને માટે એક નવો દ્રષ્ટિકોણ

સતત પિસ્તાલીસ વર્ષથી આખી દુનિયાને ઉંધા ચશ્મા વડે એક જુદી જ દુનિયાનો નજારો કરાવે છે તારક મહેતા. ટપુડો, જેઠાલાલથી માંડીને શ્રીમતીજીનું પાત્ર લાખો વાચકોના દિલ પર રાજ કરે છે. ટપુડાના તોફાન અને માળાની દુનિયાની સેર કરાવતા તારક મહેતા માટે આમ તો સવિશેષ પરિચયની જરૂર જ નથી. ‘દુનિયાને ઉંધા ચશ્મા’ નાટકના ટાઈટલને ચિત્રલેખાના તત્કાલીન તંત્રી હરકિસન મહેતાએ કૉલમનું નામ આપ્યું અને તારક મહેતાએ કૉલમ શરૂ કરી. ટપુડાને ભવનાથના મેળામાં લઈ જવાનો હોય કે પછી બીજી કોઈ જગ્યાએ એની સાથે અને એની આસપાસ ફરતા પાત્રોનું લેખન એટલું જીવંત લાગે કે, જાણે આ બધું જ આપણી આંખ સામે ભજવાતું ન હોય! ‘ચિત્રલેખા’ સાપ્તાહિકમાં પ્રસિદ્ધ થતી તારકભાઈની કૉલમ દુનિયાને ઉંધા ચશ્મા આજે આખા દેશમાં પ્રચલિત બની ગઈ છે. એ જ શ્રેણી પરથી તૈયાર થયેલી સબ ટીવીની સિરિયલ ‘તારક મહેતા કા ઉલટા ચશ્મા’ માટે રોજ સાંજે સાડા આઠનો સમય આખા દેશમાં ફેલાયેલા લાખો ચાહકોએ બુક કરી નાખ્યો છે. સિરીયલનું પાત્રાલેખન કૉલમમાં આવતાં તમામ પાત્રો જેવું નથી. મુખ્ય પાત્રો સિવાય અનેક નવા પાત્રો સિરીયલમાં નજરે ચડે છે. જે તારક મહેતાની કૉલમનો અસલી ફેન છે તેને સિરીયલ થોડી લાઉડ લાગે છે. અલબત્ત તારકભાઈના શ્રીમતીજીનું પણ કંઈક આવું  જ માનવું છે.

જીવનસાથીની કલમનું ગૌરવ અને ગરિમા જેમના ચહેરા ઉપર તરવરે છે એવાં ઈન્દુબેન તારક મહેતા આજે વાત માંડે છે દુનિયાને ઉંધા ચશ્માની. લાગણીથી તરબતર એવાં ઈન્દુબેન સાથે બહુ જ લાંબી મુલાકાત થઈ. આમ તો ઈન્દુબેન સાથે મારો પરિચય એકવીસ વર્ષથી છે. તારકભાઈને અંગત રીતે જાણતા તમામ લોકોને ખબર છે કે, તારકભાઈ પ્રેમસભર લહેકા સાથે ઈન્દુબેનને હંમેશાં ‘જાડી’ કહીને જ સંબોધે છે. આ યુગલ વચ્ચે ચૌદ વર્ષનો ઉંમરનો તફાવત છે. તારકભાઈને હજુ ડિસેમ્બર મહિનામાં 87 વર્ષ પૂરાં થયાં અને ઈન્દુબેનને 73 વર્ષ. ઉંમરનો તફાવત એમના તાલમેલમાં ક્યાંય નજરે ન દેખાય. ઈન્દુબેન સાથેની મુલાકાત ચાલતી હતી ત્યાં જ તારકભાઈને સાંજના તડકામાં ચક્કર મરાવવા માટે એમની કેર ટેકર લઈ ગઈ. બત્રીસી નહોતી પહેરી પણ તારકભાઈના ચહેરા પરનું હાસ્ય નિર્મળ અને ચમકતાં પારદર્શક હીરા જેવું હતું.

ઈન્દુબેન તારકભાઈને કદીય નામથી નથી બોલાવતાં. એ મ્હેતા કહીને જ સંબોધે છે. ઈન્દુબેને સહેજ ટકોર પણ કરી કે, ‘સિરીયલમાં તારક મહેતાના પાત્રની પત્ની એમને નામથી બોલાવે છે પણ હું મ્હેતાને કોઈ દિવસ એમના નામથી નથી બોલાવતી.’

તારક મહેતાના નેવું પુસ્તકો છે પણ એમનું લેખન વર્ષો અગાઉ નાટ્યક્ષેત્રે શરૂ થયું હતું. 1981 સુધી તારકભાઈએ નાટકો લખ્યા. મજાની વાત એ છે કે, તારકભાઈના તમામ અચીવમેન્ટસ વિશેની તારીખ અને સાલ ઈન્દુબેનને જાણે ગઈકાલની ઘટના હોય એ રીતે યાદ છે.

મુંબઈમાં 27 વર્ષ સુધી સેન્ટ્રલ ગવર્નમેન્ટના ફિલ્મ્સ ડિવિઝનમાં કોમેન્ટ્રી રાઈટર તરીકે તારકભાઈ નોકરી કરતા હતાં. દિવસના ભાગે નોકરી અને રાત્રે તેમનું લેખનકાર્ય ચાલે. મુંબઈની ભાટિયા હૉસ્પિટલ નજીક એમનું રહેવાનું. પાડોશ પણ કેવો, આઠમા માળે જ્યોતિન્દ્ર દવે, ત્રીજા માળે હરીન્દ્ર દવે રહે. સ્નેહલ મજમુદાર અને ટીકુ તલસાણિયા પણ પાડોશી. જેઠાલાલનું પાત્ર આ જ એપાર્ટમેન્ટમાં ધબકે. એક બેડરૂમ, હોલ, કિચનના ફલેટમાં જ દુનિયાને ઉંધા ચશ્મા નાટક અને બાદમાં કૉલમનું સર્જન થતું રહ્યું. છેલ્લા બાવીસ વર્ષથી ટપુડાના સર્જક અમદાવાદ આવીને વસ્યા છે.

આ યુગલની લવસ્ટોરી પણ દિલધડક છે. તારકભાઈના પહેલાં લગ્ન ઈલાબહેન સાથે થયાં હતાં. ઈલાબહેન સાથે ડિવોર્સ થયાં એ પછી ઈન્દુબેન સાથે એમને પરિચય થયો. ઈન્દુબેન પોતાની નોકરી માટે મુંબઈ ઈન્ટરવ્યૂ આપવા ગયેલાં. એમનાં પપ્પાના મિત્રની દીકરી એટલે નાટ્ય જગતની જાણીતી અભિનેત્રી મીનળ પટેલ. બેંકમાં નોકરી કરતાં મીનળ પટેલ સાથે ઈન્ટરવ્યૂ આપ્યાની સાંજે જ એક નાટકના રિહર્સલમાં જવાનું થયું. ત્યાં તારક મહેતા સાથે ઔપચારિક મુલાકાત થઈ. એ પછી તારકભાઈએ મીનળબહેન અને બીજાં કોમન ફ્રેન્ડઝને ઈન્દુબેન વિશે પૂછપરછ કરી પણ માહિતી મળી નહીં.

ઈન્દુબેન મુંબઈમાં પેઈંગ ગેસ્ટ તરીકે રહેતાં. મુંબઈ પોર્ટ ટ્રસ્ટમાં નોકરી કરતાં. પેઈંગ ગેસ્ટ તરીકે રાખતાં અમ્માને નાટકોનો ભારે શોખ. ફરી ઈન્દુબેનનો પરિચય તારકભાઈ સાથે થયો. એક દિવસ તારકભાઈએ એમને ઘરે જમવા માટે નિમંત્રણ આપ્યું. વાતવાતમાં કહી પણ દીધું કે, મને તમારી સાથે જીવન વીતાવવામાં રસ છે. શું આપણે આગળ વિચારી શકીએ?

ઈન્દુબેન કહે છે, ‘એમ તરત જ તો કેવી રીતે હા પાડી શકાય? એમનાં છૂટાછેડા થયાને વરસ ન થાય ત્યાં સુધી તો અમે લગ્ન પણ ન કરી શકીએ. મેં વિચારવાનો સમય માગ્યો અને પછી પરિવારમાં વાત કરી. થોડાં દિવસો બાદ તારકભાઈની અને ઈલાબહેનની દીકરી ઈશાની હોસ્ટેલમાંથી વેકેશન ગાળવા માટે મુંબઈ આવી. એ સમયે તારકભાઈએ ઈન્દુબેનને રસોઈ બનાવવા માટે ઘરે આવવા કહ્યું. પેઈંગ ગેસ્ટ તરીકે રહેતાં ઈન્દુબેન સવારે રસોઈ કરવા જાય, દોડમદોડ કરતા ઓફિસે પહોંચે અને ઓફિસેથી છૂટીને ફરી સાંજે જમવાનું બનાવવા જાય. ઈન્દુમાસી તરીકે સંબોધન કરતાં ઈશાની મહેતા એ સમયે લગભગ બારેક વર્ષના હતાં. એમણે પપ્પાને કહ્યું, મારી ઈચ્છા છે કે, તમે ઈન્દુમાસી સાથે સેટ થઈ જાવ. તારકભાઈએ ઈન્દુબેનને પ્રપોઝ તો કરેલું પણ ઈન્દુબેને વિચારવામાં બે અઠવાડિયા જેટલો સમય લીધો. એ પછી એમણે હા પાડી. ઈન્દુબેનના પરિવારજનોમાંથી આ સંબંધને મૂકસંમતિ મળી ગઈ હતી. છૂટાછેડા પછી એક વર્ષ સુધી લગ્ન ન કરી શકાય એ કાયદો હોવાથી એ સમયે સિત્તેરની સાલમાં ઈન્દુબેને બહુ જ બોલ્ડ કહી શકાય એવું પગલું ભર્યું હતું. લિવ ઈન રીલેશનશીપ શબ્દ તો હમણાં આવ્યો. ઈન્દુબેન એ દિવસોમાં તારકભાઈ સાથે લગ્ન કર્યાં વગર રહેવા લાગ્યાં.

ઈન્દુબેન એ દિવસોની યાદમાં ખોવાઈ ગયાં. એ કહે છે, ‘મારાં સસરા જનુભાઈએ મને હાથમાં કડકડતી એક એક રુપિયાની એવી અગિયાર નોટ શુકનપેટે આપી. જે નોટ હજુ મેં સાચવીને રાખી છે. આ નોટ આપીને મારે માથે હાથ મૂક્યો અને કહ્યું કે, તમે આ ઘરની વહુ નહીં દીકરી છો. જે દિવસે તારકે તમારું દિલ દુભાવ્યું એ દિવસે એ ઘરમાં નહીં હોય પણ તમે તો હશો જ. મારાં સસરાના ગુસ્સા વિશે બધાં બહુ કહેતા પણ મને કદીય ઉંચા અવાજે એમણે કંઈ જ કહ્યું નથી. મ્હેતાનું લખવાનું શરૂ થઈ ચૂકેલું. સસરા મ્હેતાના લખાણ વિશે કંઈ ન બોલતા પણ એટલું કહેતા કે, લખેલું જીવાશે.’

ઈન્દુબેન કહે છે, ‘ લખવાનું મ્હેતા માટે શિરમોર રહ્યું છે. મોટાભાગે એમનું લખવાનું રાત્રે જ શરૂ થાય. કોઈ વખત જમીને લખે તો કોઈ વખત અડધી રાત્રે જમે. એક બેઠકે ન લખે. વિચારો સતત ચાલતા રહે. દરેક લેખ ટુકડે ટુકડે લખાય. લેખની સૌથી પહેલી વાચક હું.

શરૂઆતમાં હું એમનું લખેલું વાંચું તો મારાં ચહેરા ઉપર હાસ્યની એક પણ લકીર સુદ્ધાં ન દેખાય.’ એટલે મ્હેતા મને કહે, ‘તું તો શરદબાબુની નાયિકા જેવી છો. ગંભીર…. તને મારું લખેલું વાંચીને હસવું નથી આવતું?’

હું એમને પ્રત્યુત્તર આપતી કે, ‘આ મારા રસનું વાંચન નથી. હું તો ધર્મવીર ભારતીની વાચક. ‘એક ચદ્દર મૈલી સી’ અને ‘ગુનાહો કા દેવતા’ જેવી કૃતિઓની વાચક છું. વળી, મારાં પિયરમાં હિન્દી ભાષાના મેગેઝિન અને પુસ્તકો વધુ આવતાં. આથી આ લેખની શૈલી માટે મારે મારી જાતને કેળવવી પડશે. જોકે હું બહુ થોડાં જ સમયમાં મ્હેતાના લેખોની અને હ્યુમરની ફેન થઈ ગયેલી.’

લગ્ન થયાં એ સમયે જ મ્હેતાએ મને કહ્યું કે, મને તું મારી સાથે હંમેશાં જોઈએ. આથી તું નોકરી મૂકી દે. આઈએનટીના નાટકો હોય કે ક્યાંય પણ કોઈ પણ નિમંત્રણ હોય બધાંને ખબર હોય કે તારક મહેતા એકલા નહીં આવે. ઈન્દુબેન એમની સાથે જ હશે. આ સાથ હજુ સુધી અકબંધ રહ્યો છે.

સાથ પણ કેવો, લેખ માટે કોઈ વખત માહિતી જોઈએ તો તારકભાઈ ઈન્દુબેનને એ જગ્યાએ મોકલે. ખારમાં કોઈ ડૉક્ટરને ત્યાં વેઈટ લોસ માટે અને યોગ કરવા માટે કેટલીક હિરોઈન આવતી હતી. રીના રોય, રેખા, સંધ્યા જેવી હિરોઈન ત્યાં આવીને શું કરે છે? કેવી મહેનત કરે છે એની માહિતી એકઠી કરવા માટે ઈન્દુબેન એ સ્લીમિંગ સેન્ટરમાં જોડાયા હતાં. આ અને આવી કેટલીય વખત ઈન્દુબેન તારકભાઈ માટે એમના રિપોર્ટર બન્યા છે.

ચિત્રલેખા ગ્રૂપના જ મેગેઝિન બીજ અને જી માટે પણ એમણે ખૂબ લખ્યું. ‘દુનિયાને ઉંધા ચશ્મા’ કૉલમ પોપ્યુલર થવા માંડી એ પછી એમને બીજી જગ્યાઓએ પણ ઓફર મળવા લાગી. ‘સુધા’ મેગેઝિનમાં મારાં નામ સાથે કૉલમ પ્રકાશિત થતી. મહિલાઓના મેગેઝીનમાં તારક મહેતાની કૉલમ અસ્થાને લાગે એટલે જ એમણે મારાં નામે લખવું શરૂ કર્યું.

થોડી વાંચવી ગમે તેવી વાતો પણ ઈન્દુબેને શેર કરી છે. ભગવાનમાં માનવા ન માનવાની વાત કરીને તેમણે જિંદગીની એ નાજુક પળો વિશે વાત કરી. મ્હેતા ભગવાનની પૂજા અર્ચનામાં બહુ ભરોસો ન રાખે. પણ મને આશાપુરા માતા ઉપર બહુ શ્રદ્ધા. 2007ની સાલ પછી અસંખ્યવાર હું માતાના મઢ આશાપુરા માતા પાસે શીશ ઝૂકાવવા અચૂક જાઉં છું. વાત એમ બની કે, ‘દુનિયાને ઉંધા ચશ્મા’નો એક લેખ વાંચીને કેટલાક લોકોનું દિલ દુભાયું. એક વાચક મને નામ યાદ નથી એ વારંવાર ફોન કરીને મને કહે, તું માતાના મઢ જા તો અમે તમને બંનેને માફી આપીએ. બહુ જ ટેન્સ્ડ વાતાવરણ હતું. હું તો બે અંગત બહેનપણીઓ સાથે ગાડી લઈને ઉપડી માતાના મઢ દર્શન કરવા. કોણ જાણે કેમ અમને એક પણ હોટેલમાં કોઈ ભાડેથી રુમ ન આપે. એક હોટેલના માલિકને હકીકત ખબર હતી. એ અને એના પિતા બંને મ્હેતાના ફેન. મને એમણે મદદ કરી. વળી, આ બાપ દીકરો એ વિરોધ કરનારાઓની કમ્યુનિટીના જ હતાં. પણ એમણે અમને મદદ કરી. એમણે ઉતારો આપ્યો એ જગ્યાએથી માતાના મઢ જઈને દર્શન કરીને પરત આવવામાં પાંચ –છ કલાકનો સમય લાગે એમ હતો. અમને જરૂર કરતા વધુ સમય લાગ્યો અને અમારો ફોન કેમેય લાગે નહીં. છેવટે સંપર્ક થયો ત્યારે એ લોકોને હાશ થઈ.

માતાના મઢ જઈને મેં તો માના દરબારમાં મારો ખોળો પાથર્યો. માની મૂર્તિ સામે જોઈને કહ્યું, મા પાસે તો દીકરી માગી શકેને? હું તો તારી પાસે ખોળો પાથરીને કહું છું કે એ માણસે કદીય કોઈનું ખરાબ નથી ઈછ્યું. એની કસોટી ન કર મા. તારી આ દીકરીને ખાલી હાથે ન જવા દે… કંઈક તો જો મારી શ્રદ્ધા સામે….’

ઈન્દુબેન કહે છે, એ મૂર્તિના પ્રભાવ સામે મારી આંખોમાંથી ક્યારે અશ્રુધારા વહી નીકળી એનો મને અંદાજ ન રહ્યો. મારાં અસ્તિત્વમાં એક હળવાશ ફેલાઈ ગઈ. માતાજીના મઢે મેં થોડી ભેંટ આપવાનું નક્કી કર્યું. રૂપિયા આપ્યાં એ સમયે કેશિયરે પાવતી આપવાનો આગ્રહ કર્યો. મેં ના પાડી પણ એણે કહ્યું, માતાને જે ચઢાવો ચડે એ નામજોગ હોય તમારે નામ તો લખાવવું જ પડશે. મેં લખાવ્યું ઈન્દુ તારક મહેતા. એણે બે તાળાના ચશ્મા નાક પરથી સહેજ નીચે ઉતારીને મારી સામે જોયું. મેં વળતો જવાબ આપ્યો, હા એ જ નામ છે… જેમનું તમે વાંચ્યુ છેને એ જ, હા એ જ નામ છે, હું તેમની પત્ની છું. માતાજીએ મારામાં એક હિંમત ભરી દીધી હતી.

એક વખત તારક મહેતા સિરીયલના આસિત મોદી અને એમના પત્ની સાથે વાત થયેલી. આશાપુરા માતાના મઢ ઉપરની મારી શ્રદ્ધા વિશે વાત કરી તો એમણે તરત જ કહ્યું કે, ચાલો આપણે સૌ જઈએ. મ્હેતાને સાથે આવવા માટે મનાવવાનું કામ આસિતભાઈએ કર્યું. અમે બધાં સાથે ગયાં. એ પછી આસિતભાઈને પણ આશાપુરા માતા ઉપર શ્રદ્ધા બેઠી. માતાના મઢ ઉપર તો તસવીરો લેવાની પણ મનાઈ. આસિતભાઈએ ત્યાં તારક મહેતા કા ઉલટા ચશ્માના શૂટિંગ માટે દરખાસ્ત મૂકી. માતાજીની ઈચ્છા હશે તો એ ટ્રસ્ટીઓની મિટીંગમાં આસિતભાઈની પ્રપોઝલ મંજૂર થશે.

આપણને સૌને યાદ જ છે, આશાપુરા માતાના મઢમાં તારક મહેતા  કા ઉલટા ચશ્માની ટીમ શૂટિંગ માટે ગયેલી. એ પછી અમે ત્યાંના રાજા માટે આશાપુરા માતાનું મંદિર છે ત્યાં ગયેલાં. એ મંદિરે મ્હેતા અમારી સાથે દર્શન કરવા આવેલાં. ત્યારે મેં માતાજીને મનોમન પ્રાર્થના કરી કે, તું અમારી ઉપર એવા આર્શીવાદ વરસાવ કે, એક દિવસ હું મ્હેતાના નામની ધજા તને ચડાવું. એ પછી તારક મહેતા સિરીયલ એક પછી એક કિર્તીમાન સર કરવા લાગી.

ઈન્દુબેન કહે છે, થોડાં સમય પછી માઘી નવરાત્રિમાં મને માતાજી સપનામાં આવ્યાં. મને પૂછ્યું, મારી ધજા ક્યાં છે. પહેલી વખત મને એમ કે મનમાં વિચારો બહુ ચાલે છે એટલે મા સપનામાં આવ્યાં હશે. પણ બીજે દિવસે, ત્રીજે દિવસે આ સિલસિલો ચાલુ રહ્યો. પછી તો મેં માતાના મઢ ફોન કર્યો કે, મને મા સપનામાં આવે છે અને પૂછે છે, મારી ધજા ક્યાં છે? મારે ધજા ચડાવવી છે. ટ્રસ્ટીઓએ કહ્યું કે, નવરાત્રિમાં તો ધજા અમારી જ ચડે. એમાંય આ તો જીર્ણોદ્ધાર પછીની નવરાત્રિ છે એમાં કોઈ ભક્તોને ધજા ચડાવવાની છૂટ નથી હોતી. હું તો નિરાશ થઈ ગઈ. આ બાજુ મા મને સપનામાં આવે. એ પછી એક દિવસ ત્યાંથી ફોન આવ્યો કે, એક કામ કરો પહેલા નોરતેથી સાત દિવસ સુધી તમારી ધજા અમે ચડાવી શકીએ. આઠમના અમારી ધજા ચડશે. તાબડતોબ અમે બે ગાડી કરીને આશાપુરા માતાના મઢ ગયા અને ધજા ચડાવી.

આ વાતચીત ચાલુ હતી ત્યાં જ તારક મહેતા એપાર્ટમેન્ટના પટાંગણમાં ફ્રેશ થઈને આવી ગયા. સાથોસાથ શંકર પણ આવ્યો. શંકર આજકાલ નાદુરસ્ત રહેતા તારકભાઈની સાર સંભાળ લે છે. ઘરકામ પણ કરે. એને પૂછ્યું, તું કોને ત્યાં કામ કરે છે એની ખબર છે? ઝાડું એક સાઈડ મૂકીને ઊભડક પગે બેસીને એણે કહ્યું, ‘હા ખબર છેને, આ સિરીયલ આવે છેને એ સાએબ છે. મારા દીકરાના લગનમાં સાએબ આવેલાંને મારો તો વટ્ટ પડી ગયો. અમે સપાટ (ફલેટ) ટીવી લીધું છે સાએબની સિરીયલ જોવા માટે.’ આટલી વાત કરીને એક ગૌરવસભર લાગણી સાથે એ પોતાના કામે વળગી ગયો.

આ વાત ચાલુ હતી ત્યાં જ તારકભાઈના દીકરી ઈશાનીબેન આવ્યાં. એમને પૂછ્યું કે, તારકભાઈની એવી કઈ વાત જે તમને યાદ છે? એમણે કહ્યું કે, ‘33 વર્ષથી તો અમેરિકા રહું છું અને નાની હતી ત્યારે હોસ્ટેલમાં રહીને ભણતી હતી આથી એમની ક્રિએટીવિટી વિશે ખાસ કંઈ યાદ નથી. એમના લેખો વાંચતી રહું છું. હા, અમે મુંબઈ રહેતા ત્યારે હું લગભગ આઠેક વર્ષની હોઈશ. પપ્પા રાત્રે જ લખવા બેસે. આખી રાત લાઈટ ચાલુ રહે. મારી રોજ રાતની એક જ કચકચ અને ફરિયાદ હોય… લાઈટ બંધ કરો… લાઈટ બંધ કરો. મારા માટે સૌથી ગૌરવની પળ હતી પપ્પાને પદ્મશ્રી મળ્યો એ. એમની એંસીમી વર્ષગાંઠે તત્કાલીન મુખ્યમંત્રી નરેન્દ્ર મોદીની હાજરીમાં 81 બુક્સનું વિમોચન અને સન્માન થયું એ મારા માટે યાદગાર ક્ષણો છે. મારાં ટ્વિન્સ બાળકો સાથે વર્ષો પહેલાં અમે સ્ટેચ્યુ ઓફ લિબર્ટી જોવા ગયેલાં. ત્યાં કોઈ ગુજરાતી પરિવાર મળ્યો. એમની સાથે ઓળખાણ થઈ અને એમને ખબર પડી કે, હું તારક મહેતાની દીકરી છું. તો એ લોકો એટલાં એક્સાઈટ થઈ ગયેલાં કે અમેરિકાના શાંત વાતાવરણમાં ઉત્સાહની કિલકારીઓ વહાવી દીધી. મારી સાથે તસવીરો પાડવા માંડયા. મારાં બાળકો આવીને મને કહે છે, મમ્મી, તું સ્ટ્રેન્જર્સ સાથે ફોટા પડાવે છે. ત્યારે મેં એમને કહ્યું કે, એ દાદુના વાચક છે. કોઈ અજાણ્યા લોકો નથી.’

ઈન્દુબેન હસતાંહસતાં કહે છે, ‘મને તો ફુલ લાઈટ હોય તો પણ ઊંઘ આવી જાય.’ છેલ્લે એ તારકભાઈ વિશે એટલું જ કહે છે, ‘મળી ત્યારથી મને મ્હેતાની નિખાલસતા સૌથી સ્પર્શી છે. એ એમની જિંદગીમાં કદીય કોઈનું ખરાબ નથી બોલ્યાં. કદી કોઈની ઈર્ષ્યા નથી કરી. એમનાં જ ફિલ્ડના અનેક લોકો જ્યારે જ્યારે સારું લખે કે બોલે   ત્યારે મ્હેતા એમના દિલથી વખાણ કરે અને અપ્રિશિયેટ કરે. મ્હેતા જેવો ઉમદા માણસ મળવો મુશ્કેલ છે.’


સાભાર સ્વિકાર  “ખબર છે”: નજરે લાવનાર ડો.આર.પી. શાહ, મોકલનાર કનક રાવળ