મારો હાથ ચાલ્યો નહીં

કલકત્તામાં કોમી હિંસાનો દાવાનળ ફાટી નીકળ્યો હતો. બાપુ એક સળગતા લત્તામાં જઈને રહ્યા અને પોતે ઢાલ થઈને ઊભા. હિંસાના બનાવો એમની નજદીકમાં પણ બનવા પામ્યા. પણ બાપુ પ્રાણાર્પણથી હિંસાની ઝાળો હોલવવા ઊભા છે એ જોઈ ધીમે ધીમે સૌને સાન આવી.

સાંજની પ્રાર્થના-સભામાં હજારો લોકો આવે. એક સાંજે પ્રાર્થના પછી સૌ વેરાતાં હતાં. એક નવયુવક નિર્મળબાબુ પાસે થઈ પસાર થતા બોલ્યો: જુઓ આ. ( એમ કહી એક પિસ્તોલ એણે બતાવી. ) આજે બાપુ પાસે બેઠેલા કોમી નેતાઓને મારવા માટે આ લાવ્યો હતો. પણ મારો હાથ ચાલ્યો નહિ. અમે કંઈ પણ કરીએ તો આ માણસ ( ગાંધી ) તરત ઉપવાસ ઉપર ઊતરી બેસે છે. અમારી બધી શક્તિ એણે ખલાસ કરી દીધી. ગઈ કાલ સુધી અમે વીર પુરુષો ( હીરોઝ )માં ખપતા હતા. આજે અમારી ગણના હિચકારા ખૂનીઓમાં- કાયરોમાં થાય છે. આ માણસ… આ માણસ…ગાંધી… એણે અમારી આ સ્થિતિ કરી મૂકી.

નવયુવકની આંખોમાં હતાશાને દબાવી માનવજાતિ માટેની આશા ઊપસવા કરી રહી હતી.


સંપાદક: મહેન્દ્ર મેઘાણી ( ગાંધી-ગંગા ) ભાગ ૨ ના સૌજન્યથી

સંપાદક: કોકિલા રાવળ

અમારા બાપુ રવિશંકર રાવળની યાદમાં…

Credit: BookPratha.com

પહેલી ઓગષ્ટ અમારા બાપુ રવિશંકર રાવળની યાદ આવતા તેમની જિંદગીના પ્રસંગો વિષે વાંચતી હતી અને તેમના ચિત્રો જોતી હતી ત્યારે તેમનુ એક રેખાચિત્ર મારા ધ્યાનમાં આવ્યું. રસ પડ્યો એટલે વાંચી ગઈ.

રવિશંકર રાવળની આત્મકથા (કલાના પાગરણ) માં વિગતપૂર્વક જે જે લોકો તેની જિદંગીમાં આવ્યા તેનુ બ્યાન પણ કરવામાં આવ્યુ છે. અહીં તો તેમના લગ્નનુ કેવી રીતે ઓચિંતાનુ નક્કી થયુ તે તથા તે જમાનાનો ચિતાર આલેખવામાં આવ્યો છે. — કોકિલા


અને હું ઝડપાયો…

એવામાં એક દિવસે મારા સસરાના કુટુંબી ખરા બપોરે સ્ટેશનેથી ઉતરી હાંફળા-ફાંફળા આવી પૂછવા લાગ્યા: “માણેકબા, વાત શું છે? કંકોત્રી મોકલાવ્યાને વખત થયો અને જવાબ કેમ નથી?” મારા બા પણ સડક થઇ ગયા: “કંકોત્રી કોના સરનામે મોકલી છે?”

“કેમ તે વળી રાવળજીના નામથી જ છે.” મારા પિતા ડીસ્ટ્રીક માં હતા એટલે એમના નામની ટપાલ એકઠી કરીને એક ખાનામાં મુકાતી. તે મંગાવી ફંફોળી, તો લાલ અક્ષરનું સાદી પોસ્ટનું કવર મળ્યુ અને ખોલ્યું તો મારા જ લગ્નની કંકોત્રી હતી! બાએ મહેમાનને ખુલાસો કર્યો: “ભાઈ,  એમના નામનું કવર હોય તે એ જ ફોડે; એટલે અમે શું જાણીએ કે કંકોત્રી છે? પણ હવે વધાવી લઈએ છીએ.”

Credit: Ravishankar M Raval

મહેમાન કહે: “પણ અમારો જીવ ઉડી ગયો હતો. અમે તો સાંભળ્યું હતું કે છોકરો હમણાં પરણવાની ના કહે છે. અમારે કન્યાને તેરમું વર્ષ જાય છે. વળી સાથેસાથે નાનીને ય પરણાવી દેવી છે. માટે હવે વેળાસર જાન લઇ આવી પહોંચો.

અમારા સમુદાયમાં લગ્નપ્રસંગે વરપક્ષને બહુ ચિંતા હોતી નથી. કન્યાપક્ષ ટેક રાખે કે જે વરપક્ષ કન્યા માટે જે કૈં વસ્ત્રાલંકાર લઈ આવે તે વધાવી લેવાં. પિતાશ્રીએ ડિસ્ટ્રીકટમાંથી આવી જાનમાં કુટુંબનાં અને સબંધીના મળી પંદર માણસોથી વધુ ન લઈ જવાં એમ જાહેર કર્યું. આપણે ગમે તેવી સારી સ્થિતિમાં હોઈએ પણ વેવાઇ પર અણઘટતો ભાર થવો ન જોઈએ એવો તેમનો સિદ્ધાંત હતો. (ઘણા પોતાની મોટાઈ બતાવવા મોટી જાનો વેવાઈને પાદર લઈ જતા અને કન્યાપક્ષને ઉતારા ભોજનની મૂંઝવણ કરાવતા.) એટલે હું મારા કોઈ મિત્ર ને સાથે લઈ શક્યો નહીં.

જાનને રસ્તામાં એક ટંક ભાતું ખવડાવવાનું હતું, એટલે કંદોઇ બોલાવી સુખડી કરાવી અને ખાસ નવાઈ કરવા કેળના પાણીમાં ગાંઠિયા કરાવ્યા. એ સમયમાં જેમાં પાણી વપરાય તેવી મીઠાઈ કે વસ્તુ બ્રાહ્મણો ભાતામાં કે ઘરમાં ન વાપરતા. આથી બ્રાહ્મણો સેવગાંઠીયા, બુંદી કે પુરીની દુકાનો ન કરી શકતા. કેળના પાણીની ચીજો ચાલુ થયા પછી શહેરના ખૂણે એકાદ બ્રાહ્મણે સેવ-ગાંઠિયા-પેંડાની દુકાન કરેલી. ત્યાં પાટિયું રહેતું કે “કેળના પાણીમાં બનાવેલા સેવગાંઠિયા મળશે.”

જાન નીકળવાને દિવસે જાનમાં જનારાની પેટીઓની રેંકડીમાં ભાતાના મોટા દાબડા વિદાય થયા. કાકા રેલવેની નોકરીમાં હતા, એટલે એક ડબો સુવાંગ ખાલી રાખવા દબાના બારણે રેલવેનોં નોકર ઉભો રાખ્યો હતો. મેં વરરાજાનો ઠાઠ સજ્યો હતો. ખબર મળતાં સ્ટેશન-બંગલામાંથી મસ્તરામ વગેરે મિત્રો વિદાય આપવા આવી પહોંચ્યા. મિત્રોના મનમાં પણ અજાણી મંડળીની જાનમાં જવાની કોઈ ઉત્સુકતા નહોતી. તેવો તો મિત્રના નવા જીવનની મશ્કરીઓ ઉડાવી મજા લેતા હતા. 

Credit: Ravishankar M Raval

ડબાંમા ખાલી જગ્યા જોઈ ગામડાના એક બાપુ હોકો લઈ અંદર બેસવા આવ્યા કે કાકાએ આગળ જવા કહ્યું. બાપુ જરા મિજાજ કરી દાખલ થવા આગળ વધ્યા, એટલે કાકાએ પણ મિજાજ ગુમાવી ધક્કો માર્યો. પાઘડી પડતી અટકાવવા બાપુએ એક હાથે પકડી રાખી પણ ચલમ હેઠે પડી ગઈ અને તેના ટુકડા થઈ ગયા. કાકા પોતાના પડમાં હતા, એટલે કકળતા બાપુ બીજે બેસવા ગયા. આ પ્રસંગે મોટા ભાઈના મિત્રો પણ બાપુને હસ્યા. મને તો તે બિચારાની દયા આવી કે ચલમ વગર તેનું શું થશે?

Credit: Ravishankar M Raval

જાન લાઠી સ્ટેશને ઉતરી ગઈ. ત્યાંની પોસ્ટ ઓફિસમાં બપોર ગુજારીને સાંજ પડતા થોડા ગાઉ ઉપર આવેલા વેવાઈનાં ગામને પાદર સંધ્યાકાળે ગૌધૂલી સમયે પહોંચવાનું હતું. સાથે આણેલું ભાતું સૌએ ખાધુ. પછી જૂની રીતે વેવાઇ તરફથી કણબી ખેડૂતો ગાડા લઈ આવ્યા હતા તેમાં જાન ઉપડી. રામ-લક્ષ્મણ નામના બે રજપૂત ભાઈઓ પોસ્ટમેન હતા તેમણે પોતાની બંદૂકો ભરી ધડાકા કર્યા અને ગોરજ સમયે આંસોદર ગામે જાનનુ સામૈયું થયું. બીજા સગાંઓને ત્યાં પણ તે જ મુહૂર્તે લગ્નો હતા, તે જાનો પણ આવી હતી. એ બધું સરઘસ ગામડાની બજારમાં થઈ પોત-પોતાને ઉતારે વહેંચાઇ ગયું. અમારો ઉતારો કે જાનવાસો (જાનીવસો) એક મોટા ચોગાનવાળા ડેલીબંધ વંડામાં ઊંચી ઓસરીવાળા મકાનમાં હતો.


લેખક: રવિશંકર રાવળ, ગુજારાતમાં કલાના પગરણ, પાનું ૧૧૬

સંપાદક: કોકિલા રાવળ

હાસ્યકાર જયંતિ પટેલની ચિર વિદાય

જયંતિભાઈ રંગલાના નામે લખતા અને નાટકો પણ ભજવતા હતા. અમેરિકામાં તેમની સાથે મને સમય ગાળવાની સારી તક મળી હતી. ન્યૂયોર્ક સ્ટેટમાં તેમના ‘આનંદ-આશ્રમ’ના નિવાસ સ્થાનની પણ અમે મૂલાકાત લીધેલી. ફિલાડેલફિયામાં આવ્યા હતા ત્યારે તેમનોં વધુ પરિચય થયો. તેમનો આનંદી સ્વભાવ હંમેશા યાદ રહેશે. 

-કોકિલા


તેમની કારકીર્દી:

જયંતિ કાલિદાસ પટેલનો જન્મ ૧૯૨૪ના મેની ૨૪મીએ અમદાવાદમાં થયો હતો. એમણે ૧૯૪૭માં મુંબઈ યનિવર્સિટીમાંથી બે.એ.ની ડીગ્રી પ્રાપ્ત કરી હતી. એમણે અમદાવાદમાં ‘રંગમંડળ’માં અને મુંબઈમાં ‘ઈન્ડિયન નેશનલ થિયેટર’માં તથા અન્ય સંસ્થાઓમાં અનેક ત્રિઅંકી તથા એકાંકી નાટકોમાં મુખ્ય નાયકની ભૂમિકા ભજવી હતી. એમણે ‘રંગલા’ના નામથી ઓલ ઈન્ડિયા રેડિયો પર ભવાઈના સ્વરૂપમાં આધુનિક નાટકો ભજવ્યા હતા તથા ‘અખંડાનંદ’માં હાસ્યનિબંધ લખ્યા હતા. ૧૯૬૭માં જે. એફ. કેનેડી સ્કોલરશીપ હેઠળ એમણે અમેરિકા, ફ્રાંસ, ઈંગલેન્ડ અને જર્મનીમાં રંગભૂમિ તથા કાર્ટુનકલાનો અભ્યાસ કર્યો હતો. ૧૯૭૮માં ‘ઓલ્ટર્નેટીવ થિયેટર સ્કોલરશીપ’ હેઠળ બાલ્ટિમોર યુનિવર્સિટીમાં પ્રશિષ્ટ રંગભૂમીનો અભ્યાસ કર્યો હતો. ૧૯૮૨માં એમણે મુંબઈ યુનિવર્સિટીમાં ‘નાટ્યયોગ’ શોધનિબંધ લખીને નાટકના વિષયમાં પી.એચ.ડી.ની ડીગ્રી પ્રાપ્ત કરી હતી. ૧૯૮૪થી તેઓ અમેરિકામાં ન્યૂયોર્ક સ્ટેટમાં ‘આનંદ આશ્રમ’માં ‘ઈનર બ્રોડવે’ નાટ્ય સંસ્થાનું સંચાલન કર્યુ અને નાટકો લખ્યા અને ભજવ્યા.

એમણે ૧૯૪૭માં શારદાબેન સાથે લગ્ન કર્યું હતું. એમને ત્રણ સંતાનો છે — વર્ષા, નિવેદિતા અને નીલેશ.  

‘ગાંધીજી,ચેપ્લિન અને હું’  જયંતિ પટેલના પુસ્તકમાંથી 

 સંપાદક : કોકિલા રાવળ.

કિશોરની યાદમાં — ડિપાર્ચર લાઉન્જ

Kishor, November 1989

May 11 2013 — That’s the day Kishor departed. Kishor was dedicated to his family — his mother, his younger brothers, myself, our children and all of the Raval’s and Desai’s that make up our clan. He worked hard supporting us all, and loved having people around him. He especially relished discussing stories and movies, for hours, with friends. Kishor lived a full life, taking me along to travel the world. Sadly, medication slowed him down and brought on side effects that he struggled with for decades. Kishor will always be remembered as loving this world, much like his favorite song What a Wonderful World. He passed away peacefully, as in this short story of his… Departure Lounge. The story was originally published in “Ame Bhanvagarna 1”. With much love, Kokila


ડિપાર્ચર લાઉન્જ

‘અદ્ભુત, અદ્ભુત!’ શબ્દો મનમાં ફૂટી નીકળ્યા! 

ગઈ કાલે રાત્રે જ અસ્તિત્વ પર અબખો આવી જાય તેવો એક સણકો કરોડરજ્જુના મૂળથી બ્રહ્માન્ધ્ર સુધી વ્યાપી ગયો હતો. એ વખતે તો દાંત ભીંસીને પડ્યો રહ્યો હતો. છેલ્લા થોડા મહિનાઓથી જીવનની સરળતા જતી રહી હતી, સરવાણીઓ સુકાઈ ગઈ હતી. ન એક ચમચી આઇસક્રીમ ખવાય, ન આંખોમાં નૂર કે કંઈ વાંચી શકાય, ન ટી.વી. પર એક પણ મૂવી સ્થિર થઈ બેસીને જોઈ શકાય. કોઈ મન બહેલાવવા સારી જોક કહે ત્યારે હસવું તો જરૂર આવે પણ તરત જ પેટમાં દુખાવો ઊપડે. જોક કહેનાર અને હું બન્ને મુરઝાઈને બેસી પડીએ. એવી દશા થઈ હતી! 

અને અત્યારે ‘અદ્ભુત અદ્ભુત’ કહેવા લાગ્યો. 

પાંચેક વર્ષ પર ગુમાવેલા એક સ્વજન યાદ આવી ગયા. તેમના છેલ્લા દિવસોમાં દિનપ્રતિદિન ખોવાતો જતો તેમનો મન,

Image source: https://www.abc.net.au/news/2017-12-02/euthanasia-is-not-just-about-unbearable-pain/9214008

ભાષા અને દેહ પરનો કાબૂ યાદ આવતાં એક પળ કમકમાં આવી ગયાં. શરીરના ખુલ્લા નળો બંધ ન થાય, સ્વમાન સચવાય નહીં એટલી તેમની દુર્ગંધ સહી ન જાય અને જે સૌને હસતે મુખડે સહી લેવી પડતી. તેમનો તરફડાટ, શબ્દોમાં અને વર્તનમાં દેખાતો તિરસ્કાર એ ન’તો હતો બાજુમાં ઊભા રહેલા સંબંધી, કે ન’તો મિત્રો કે પરિચારકો પર. કેવળ તિરસ્કાર પોતાના અસ્તિત્વ પર જ હતો. આ બધું તે વખતે પરોક્ષ રીતે અનુભવ્યું તે આજે પ્રત્યક્ષ રીતે પ્રતીત થયું. આજે હવે આટલાં વર્ષે મારો વારો આવી લાગ્યો. સણકો ઊતરતાં મોં પર એક સ્મિત આવી ગયું. કેટલું અદ્ભુત કે મારે હવે એ દશામાંથી પસાર નહીં થવું પડે. તપેલી કે તેલ – કોણ કોના આધારે એની છણાવટ કરવાવાળા સૅનેટના, કાયદાઓમાં જ વસતા, રાચતા માનવીઓને હૈયે કરુણા વસી, ધર્મના ઝંડાઓ લઈ ફરતા ધર્મગુરુઓને સમજાણું કે ઈશ્વર દયાળુ છે, કરુણાકર છે, ખુદા રહીમ છે. એને કરુણા તરફ ક્યારેય શો વાંધો હોઈ શકે, ભલા! અને સૌને ગળે ઊતરી ગયું કે માનવીની છેલ્લી પળો તો ખાસ ખૂબ અનુકંપાથી સમજવી જોઈએ. ડો. કૅવોર્કીઅનની ફિલસૂફી કાયદામાં વણી લીધી અને સમય આવ્યે દીવો ઓલવી નાખવાનું આસાન કરી નાખેલું. આજે પોતાની બાજી સ્વસ્થતાથી સંકેલી લેવાનું કેટલું સરળ થઈ ગયું છે! એ વાતોથી રાહત અને એ રાહતમાંથી અનેરો અદ્ભુત આનંદ હૈયે કેવી શાતા આપતાં હતાં! 

જીવન માણી લીધું, સમય પાકી ગયો! ફોન કરી ડોક્ટરની એપોઇન્ટમૅન્ટ લીધી અને આજે અમે, હું અને મીરાં સજોડે એને મળવા ગયાં. આજે પ્રાસ્તાવિક વાતો બે મહિનાથી ચર્ચાતી હતી અને પાકી થઈ ચૂકી હતી. છેલ્લી ટિકિટ ફાડવાનું જ બાકી હતું. મારા દર્દની દાસ્તાન, કેસ હિસ્ટરી, તે ડોક્ટરના ચોપડે મોજૂદ જ હતી અને ડોક્ટર મારી તબિયતના ભરતી ઓટથી પૂરા વાકેફ હતા. 

એ કહે, “બોલો, બધું તૈયાર રાખ્યું છે. આજની તારીખ પાકી જ ને? રેકર્ડ તો ક્લીઅર છે. તમે હા કહો એટલે આપણે ચક્રો ગતિમાન કરીએ.” 

‘બસ, ઘણું જીવ્યા અને વધુ કંઈ જીવવાનો અભરખો નથી રહ્યો. એટલે જરૂરી વિધિ પૂરી કરી મારગે પડું એવું નક્કી કર્યું છે.” મારી સહી તો ડોક્ટરને ચોપડે પહેલેથી જ લઈ રાખી હતી, કદાચને સહી કરવા જેવી મારી સ્થિતિ ક્યારેક ન પણ હોય તે વખતે મુખત્યાર કરેલ માણસ મારા વતી પરવાનગી આપી શકે એ માટે. ડોક્ટરે તૈયાર રાખેલા કાગળો પર મીરાંની અને બે સાક્ષીઓની સહી લીધી. એક વ્હીલ ચૅરમાં દબદબાથી બેસાડી મને ડિપાર્ચર લાઉન્જ પર લઈ ગયા. 

ડિપાર્ચર લાઉન્જ એટલે એક નાનો શો રૂમ. મોટી બારીમાંથી બહારનો તડકો આવી રહ્યો હતો. જીવન જીવવાનું મન થાય એવો સોનેરી દિવસ હતો. ઝાડવાઓ પર નવી કૂંપળોની ગુલાબી છાંય હતી. પક્ષીઓ વિહંગણી ભાષામાં પ્રેમનાં કલબલ ગીતો ગાતાં હતાં. બારીમાં ગોઠવેલી ફ્લાવરબોક્સમાં લાલ-જાંબૂડી ટ્યૂલિપનો એક ગુચ્છ હસી રહ્યો હતો. બાજુમાં એક ટેબલ પર ગુલાબનો ગજરો ખુશ્બૂ ફેલાવતો હતો. 

નર્સ હાજર હતી, ડોક્ટર આવ્યા. એક ઇંજેક્શન તૈયાર કર્યું. મારી ઇચ્છા મુજબ જિન અને ટોનિક બનાવી તેમાં સપ્રમાણ દવા ભેળવી. હું પીડાથી કાયર થઈ ગયો હતો, પણ કોણ ન થાય? આપણે કંઈ બધાં જૅઇમ્સ બોન્ડ થોડા છીએ કે ગમે તે પીડાની કોઈ પણ પરાકાષ્ઠા સહી શકીએ? મને એક પ્રશ્ન થયો. ‘ડોક્ટર, પીડા થશે? – અને થાય તો મારે શું કરવું?” ડોક્ટરે ખભા ઉપર હાથ મૂક્યો ‘આ પહેલું પીણું તમને સુવડાવી દેશે અને પછી કોઈ દર્દ તમને નહીં સ્પર્શે. તે છતાં દર્દનો કંઈ અણસાર આવશે તો હું સંભાળી લઈશ. તમે કોઈ જાતની ચિંતા ન કરો.’ 

મીરાં સાથે આંખ મળી, તેની ભીની આંખોમાં હંમેશ જેવો પ્રેમ દેખાણો. ‘અમારી જરા પણ ચિંતા ન કરશો. મુક્ત મને વિદાય આપું છું. આપણે આ જીવનમાં મળ્યા તેનો મને પૂરો સંતોષ છે….’ મીરાં ઘરેથી એક સી.ડી. લાવી હતી. તેણે ત્યાં રાખેલા સી.ડી. પ્લેયરમાં સરકાવી. સી.ડી. પ્લેયરનું સ્ટાર્ટ બટન દબાણું. યેસૂદાસના અવાજથી રૂમ ગુંજી ઊઠ્યો. ‘નિસા ગમ પનિ સારે ગ … મિતવા…’ મીરાં આવી બાજુમાં બેઠી, મારો હાથ એની ઉષ્માથી ભરી દીધો અને મારા કાંડા પર એનો સુંવાળો હાથ મૂક્યો.

ગ્લાસ મોંએ માંડ્યો અને એ સુમધુર પીણું બોટમ્સ અપ કરી ગયો. આંખો બંધ થઈ.. ધીમે ધીમે કોઈ વોલ્યુમ કન્ટ્રોલ ઓછું કરતું જતું હોય તેમ અવાજ શમવા માંડ્યો. પક્ષીના અવાજો, રસ્તા પરનો ટ્રાફિકનો અવાજ, દવાખાનાના બિપ-બિપ બિપકારાઓ, યેસૂદાસનો ઘૂંટાયેલો ઘેરો સૂર, એ બધું જાણે કે ટ્રેનના પ્લૅટફોર્મ પર વાગતું હોય અને ગાડી ધીરે ધીરે પ્લૅટફોર્મ છોડતાં એ અવાજો દૂર અને દૂર જતા જાય તેવો આભાસ થયો.  રવીન્દ્રબાબુના શબ્દો યાદ આવ્યા ‘તેમારો ઓશિમે, પ્રાનો મોનો લોયે, કોતો દૂરે આમિ ધાઈ …કોથાઓ મૃત્યુ, કોથાઓ દુ:ખ્ખો, કોથા બિચ્છેદો નાહિ…તારી વિશાળતામાં લીન થવા હું તન અને મનના લયથી નાચતો દોડ્યો દૂર દૂર, જ્યાં નથી મૃત્યુ, ન કોઈ દુ:ખ કે વિયોગ…’ 

‘અદ્ભુત, કેટલું અદ્ભુત!’ શબ્દો એ પળને વર્ણવવા મનમાં ઊઠ્યા. જીવડો લેખકનોને એટલે આ પળની મારી લાગણીઓ, મારી અનુભૂતિઓ, આ મંત્રમુગ્ધ અનુભવ, આ નીરવ શાંતિનું બ્યાન તો લોકો માટે લખાવાં જ જોઈએને! હું ન કરું તો કોણ કરશે? 

ફટાક મારી આંખો ખૂલી ગઈ. ઘોર અંધારું હતું. પથારીમાં બેઠો થઈ ગયો. બાજુના ટેબલ પરને લૅમ્પ ચાલુ કર્યો. મીરાં બાજુમાં જ ઘસઘસાટ ઊંઘતી હતી. હંમેશની ટેવ મુજબ ટેબલ પર તૈયાર રાખેલી નોટબુક લીધી, કાચના કાન તૂટેલા એક જૂના કપમાં રાખેલ પેન-પેન્સિલોમાંથી એક ઉપાડી અને હું લખવા માંડ્યો.

‘અદ્ભુત, અદ્ભુત!’ શબ્દો મનમાં ફૂટી નીકળ્યા!

ગઈ કાલે રાત્રે જ અસ્તિત્વ પર અબખો આવી જાય તેવો એક સણકો કરોડરજ્જુના મૂળથી બ્રહ્માન્ધ્ર સુધી વ્યાપી…


 

રાવળ પરિવારની ત્રણ પેઢીનો ગાંધીજી સાથેનો અહૈતૂક સંસર્ગ (ડો. કનક રાવળ)


પ્રથમ પેઢી (ગાંધીજી ૧૮૮૭ માં મેટ્રીક પાસ થયા)

આ વાત મારા દાદા રાવસાહેબ મહાશંકરે મને ૧૯૪૨ ની ક્રાંતિના સમયે ગર્વ સાથે કહીહતી. હું એમને બાપુજી કહેતો. ૧૮૮૭ માં ગાંધીજી રાજકોટની આલ્ફ્રેડ હાઈસ્કૂલમાંથીમેટ્રીક પાસ થયા, ત્યારે બાપુજી રાજકોટના તાર માસ્ટર હતા. ત્યારે મેટ્રીકનાપરિણામ મુંબઈ યુનિવર્સિટી તાર દ્વારા મોકલતી. આ સમાચાર દાદાજીએ હાથો હાથમોહનદાસને આશીર્વાદ સાથે આપેલા. ત્યારે કોઈને ક્યાં ખબર હતી કે આ મોહનદાસવિશ્વનો શાંતિ દૂત અને દેશનો રાષ્ટ્રપિતા થશે?

બીજી પેઢી (૧૯૧૯ માં ગાંધીજીનો સ્કેચ બનાવ્યો)

ઓકટોબર ૧૯૧૯ માં  મારા બાપુ કલાગુરૂ રવિશંકર રાવળે (મિત્રો અને શિષ્યગણનારવિભાઈ, ચિત્રકાર ર. મ. રા) ગાંધીજીની તસ્વીર બનાવી. આ તસ્વીર કેમ બની તેનોસચિત્ર અહેવાલ “ગુજરાતમાં કલાના પગરણ”માં આપેલો છે, જે હું અહીં સાભાર ટાંકુંછું.

“ગાંધીજીનો સ્કેચ કરવાનો અવસર એ તો મારા જીવનનો લહાવો હતો. હું અનેસ્વામી આનંદ ઘોડાગાડીમાં આશ્રમ પહોંચ્યા. ત્યાં નરહરિભાઈ પરીખ મળ્યા. સ્વામીઆનંદે કહ્યું, ‘સ્કેચ માટે ખેંચી લાવ્યો છું.’ તેમણે કહ્યું કે જાઓ, અંદર બાપુમહાદેવભાઈ દેસાઈને કૈંક લખાવી રહ્યા છે. સ્વામી મને અંદર લઈ ગયા અને બાપુનેકહ્યું કે રવિશંકર રાવળને સ્કેચ માટે લાવ્યો છું. મેં ખૂબ ભાવથી વંદન કર્યું, ત્યાં તેબોલ્યા,’આવો રવિશંકરભાઈ, તમારા વિષે મેં ઘણું સાંભળ્યું છે. પણ જુઓ, હું તમારામાટે ખાસ બેઠક નહીં આપી શકું. મારૂં કામ ચાલુ રહેશે. તમે તમારો લાગ શોધી લેજો.’ “

“મને મનમાં તો ધ્રુજારી છૂટી કે આવા મહાપુરૂષનો આબેહૂબ ખ્યાલ પકડવા આવીસ્થિતિમાં કેમ હાથ ચાલશે? છતાં હિંમત કરી એક ખૂણે બેસી ગયો, અને ગાંધીજીનીઆખી બેઠકનું ચિત્ર પેન્સીલથી કર્યું. તેઓ એક પગ વાળીને ખાટલા પર બેઠા હતા. તેના પર લખવાના કાગળોની પાટી હતી, ને બીજો પગ નીચે ચાખડીમાં ભરાવી રાખ્યોહ્તો. ચિત્ર પૂરૂં થયું ત્યારે હું ઊઠ્યો કે તરત તે બોલ્યા, ‘બસ, તમારૂં કામ થઈ રહ્યું હોયતો જાઓ.’ મહાદેવભાઈએ તિરછી નજરે ચિત્ર જોઈ મલકી લીધું. બહાર નરહરિભાઈકહે ‘તમને તક મળી એટલી લહાણ માનો. સહી–બહી મળવાની આશા તો શાની હોય? પણ એ ચિત્ર ‘વિસમી સદી’ માં કવિ નહાનાલાલના કાવ્ય ગુજરાતનો તપસ્વી સાથેપાનું ભરીને છપાયું.

 

ત્રીજી પેઢી (કિશોર કનકને ૧૯૩૬ માં ગાંધીજીના આશીર્વાદ મળ્યા)

ત્રીજી પેઢી એટલે હું, કનક રવિશંકર રાવળ. ૧૯૩૬ માં ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદનુંઅધિવેશન અમદાવાદમાં હતું અને તેના પ્રમુખ સ્થાને ગાંધીજી હતા. ત્યારે મારા બાપુ, કલાગુરૂ રવિશંકર રાવળને કળા વારસાનું પ્રદર્શન ગોઠવવાની જવાબદારી આપવામાંઆવી હતી. ગાંધીજી એનું ઉદઘાટન કરવાના હતા. રવિભાઈ જાતે જ ગાંધીજીનેપ્રદર્શનમાં ફેરવે એવું નક્કી થયેલું. ત્યારે મારી ઉમ્મર છ વર્ષની હતી. બાપુ મને આવાપ્રસંગોએ સાથે લઈ જતા. હું બાપુની આંગળી પકડી ચાલતો હતો. ગાંધીજી જ્યારેપ્રદાર્શનના દ્વારે આવ્યા ત્યારે બાપુએ એમને વંદન કર્યું અને મને પણ વંદન કરવાકહ્યું. જેવું મેં ગાંધીજીને નમીને વંદન કર્યું કે તરત જ હસતે ચહેરે તેમણે મારા માથાઉપર હાથ મૂકીને આશીર્વાદ આપ્યા. આજે ૮૯ વર્ષની વયે સમજ પડે છે કે મારાજીવનનો આ એક અદભૂત પ્રસંગ હતો.

પ્રદર્શન જોયા પછી ગાંધીજીએ કહ્યું,

“રવિશંકર રાવળ જેવા અમદાવાદમાં બેઠા બેઠા પીંછી માર્યા કરે છે, પણ તેગામડામાં જઈ શું કરે છે? જો કે આજે તેમનું પ્રદાર્શન જોઈને મારી છાતી ઉછળીકારણકે પહેલા અહીં આવા ચિત્રો ન હતા. રવિશંકર રાવળના ચિત્રોમાં શબ્દોનું જ્ઞાનપુરતું હતું પણ સાચી કળા તો એ મૂંગા રહે અને હું સમજી શકું એવી હોવી જોઈએ. આજે મારી છાતી એમના ચિત્રો જોઈને ઉછળી… કળાને જિહવાની જરૂર નથી.”

(સંપાદકીય સહાય માટે શ્રી પુરુષોત્તમભાઈ દાવડાના આભાર સાથે)

કનક રાવળ (એપ્રિલ ૧૬, ૨૦૧૯, પોર્ટલેંડ, ઓરીગોન)

ફિલાડેલફિયાના સમાચાર – ગુ્ર્જરી ડાયજેસટનાં કિશોર દેસાઇ

માનનિય કિશોરભાઈ દેસાઈ જે અહીં ગુ્ર્જરી ડાયજેસટ ૧૯૮૮ થી ચલાવે છે. તેમનો ૮૦મો surprise જન્મદિવસ ઉજવાયો. તેમને ત્રણ દીકરીઓ છે. બધી તૈયારી તેઓએ કરી હતી. નાસ્તો અને ભોજન અતી ઉત્તમ હતાં. પહેલા જમવા જેટલો નાસ્તો હતો.

ત્યાર પછી એકાદ કલાક માટે સૌએ અભિનંદન આપ્યાં. કુટુંબીઓ પહેલા બોલ્યા. દીકરીઓ અને પૌત્ર પૌત્રીઓએ ઘણી મજાક કરાવી. ભારતથી તેમના ભત્રીજા જોગાનુ જોગ હમણાં અહી આવ્યા છે. તેમણે બાપ દાદાથી ચાલ્યા આવતા ઘનીષ્ઠ સંબધોની વાતો કરી. તેમની પાસે ઘણી નવી વાતો જાણવા મળી. મોટા ભાગના લોકોને ખબર નહોતી કે કિશોરભાઈ અને હંસાબેનના પ્રેમ લગ્ન છે. બીજી વાત એ જાણવા મળી કે ભારતના સગા સંબધી તેમને સુશીલ તરીકે ઓળખે છે.

ટુંકમા તેમના સ્વભાવના સૌએ એકી સાદે ખૂબજ વખાણ કર્યાં. જે એકદમ તેના સુશીલ નામને શોભાવે છે.

૩૧ વર્ષથી શિષ્ટ અને સંસ્કારી સાહિત્યનું ત્રૈમાસિક ‘ગુર્જરી ‘ નામે ડાઈજેષ્ટ નુ સંપાદન કરે છે. ગુજરાતી ભાષાનું અહીંનુ આ પ્રથમ મેગેઝિન છે.


લેખક: કોકિલા રાવળ, ફિલાડેલ્ફીયા

જા, મેં પણ મીઠું છોડ્યું

બાની તબિયત ખૂબ કથળી હતી. માંડ બચ્યાં હતાં. રોગે ફરી ઊથલો માર્યો. બીજા ઉપચારો કામ ન આવ્યા, એટલે બાપુજીએ પોતાના નિસર્ગોપચારની વાત મૂકી. મીઠું અને કઠોળ છોડવા બાને વીનવ્યાં, ટેકામાં જાણકારોના લખાણો વંચાવ્યાં, સમજાવ્યાં; પણ બા માને નહીં.

બાથી કહેવાઈ ગયું, “કઠોળ અને મીઠું છોડવાનું તો તમને કોઈ કહે તો તમે પણ ન છોડો.”

સાંભળીને બાપુને દુ:ખ થયું. પણ મારો પ્રેમ ઠાલવવાનો આ પ્રસંગ છે, એમ સમજાતાં હર્ષ પણ થયો. બોલ્યા: “જા,મેં તો એક વર્ષને સારુ કઠોળ અને મીઠું બંને છોડ્યાં. તું છોડે કે ન છોડે એ નોખી વાત છે.”

બાને ભારે પશ્ચાત્તાપ થયો. તે બોલી ઊઠ્યાં: “મને માફ કરો. તમારો સ્વભાવ જાણતાં છતાં કહેતાં કહેવાઈ ગયું. હવે હું તો કઠોળ ને મીઠું નહીં ખાઉં. પણ તમે તો તમારું વેણ પાછું ખેંચી લો! આ તો મને બહુ સજા કહેવાય.”

બાપુ: “તું કઠોળ-મીઠું છોડશે તો બહુજ સારું. મારી ખાતરી છે કે તેથી તને ફાયદો જ થશે. પણ લેવાયેલી પ્રતિજ્ઞા મારાથી ફેરવાય નહીં. મને તો લાભ જ થવાનો. ને તે બે વસ્તુઓ છોડવાનો જે નિશ્ચય તેં કર્યો છે તેમાં કાયમ રહેવામાં તને મદદ મળશે.”

બા: “તમે તો બહુ હઠીલા છો. કોઈનું કહ્યું માનવું જ નહી.”

બા ખોબો આંસુ ઢાળી શાંત રહ્યાં. પણ પતિ-પત્ની વચ્ચેના આ પ્રસંગમાંથી બાપુને સત્યાગ્રહની ચાવી મળી. પ્રેમ દ્વારા કરેલા ત્યાગથી સામાના હૃદય સુધી પહોંચવું અને એના જીવનમાં કલ્યાણક પરિવર્તન સાધવામાં મદદરૂપ થવું, એ સત્યાગ્રહનો કીમિયો છે. તેથીસ્તો બાપુ આ પ્રસંગ વિશે કહે છે: “તેને મારી જિંદગીનાં મીઠાં સ્મરણોમાંનું એક માનું છું.”


લેખક: ઉમાશંકર જોશી ( મારા ગાંધીબાપુ )
સંપાદક: મહેન્દ્ર મેઘાણી ( લોકમિલાપ ટ્રસ્ટ )

હરનિશભાઈની સ્મરણાંજલી

હરનિશભાઈની સ્મરણાંજલી કરતાં તેની ‘સુપર-કંડક્ટર’ વાર્તા યાદ આવી. તે મારી મન ગમતી વાર્તા છે, જે ‘સુધન’માં મળશે.  તેમના ત્રણ પુસ્તકો પ્રકાશિત થયા છે: ‘સુધન’, ‘સુશીલા’ અને છેલ્લી ૨૦૧૮ની ‘તીરછી નજરે અમેરિકા’. આ જુનમાં સૌને પોતાનાં હાથથી ‘તીરછી…’ વહેંચી.

આ છેલ્લુ પુસ્તક હળવી શૈલીથી લખાયેલુ છે. આવતી કાલે, ન્યુ જર્સી ખાતે લિટરરી એકેડમી ઓફ નોર્થ અમેરિકાએ ‘હરનિશ સાથે એક સાંજ’ નામનો કાર્યક્રમ રાખ્યો છે. સૌ મિત્રો તેમની યાદમાં બે શબ્દ બોલશે. સ્મરણાંજલી હાસ્યાંજલીમાં પલ્ટી જશે કારણકે અમને સૌને તેના સંપર્કમાં રહીને અમારાં પોતાના અનુભવો છે. -કોકિલા રાવળ

Harnish Jani (1941 – 2018) photo credit: sureshbjani.wordpress.com

‘તીરછી નજરે અમેરિકા’માં કનુભાઈ સૂચકે પ્રતિભાવ લખેલો તે નોંધ-પાત્ર છેં…

‘ગુજરાત મિત્ર’ સુરતથી પ્રગટ થતું લોકપ્રિય સમાચાર પત્ર છે. દર બુધવારે તેની દર્પણ પૂર્તિમાં અમેરિકા નિવાસી ઉત્તમ હાસ્ય-લેખક શ્રી હરનિશ જાનીના ‘ફિર ભી દિલ હૈ હિંદુસ્તાની’ કટારમાં નિયમિત રીતે લેખ પ્રગટ થાય છે. મેં તેમની આ કટાર પ્રગટ થવાની શરૂ થઈ ત્યારથી નિયમિત રીતે વાંચી છે અને માણી છે.

લેખકનાં અગાઉ પ્રસિદ્ધ થયેલાં ‘સુશીલા’ અને ‘સુધન’ પુસ્તકો ‘ગુજરાત રાજ્ય સાહિત્ય અકાદમી’ અને ‘ગુજરાતી સાહિત્ય પરિષદ’ દ્વારા પુરસ્કૃત થયાં છે. હાસ્ય-પ્રધાન લેખોના આ લેખકની કલમ અને વાણીમાં નિર્દંભ સરળ ભાષા, ખાસ વિશેષતા છે. રોજ-બરોજની જિંદગી સાથે ઘટતી સત્ય ઘટનાઓને તેઓ ડંખ વગરના કટાક્ષમાં રજૂ કરે છે. તેઓ ફરિયાદ નહીં વાસ્તવમાં ઊપજતા સહજ હાસ્યને રસળતી વાણીમાં વ્યક્ત કરે છે. તેઓ સમાજસુધારક નથી કે નથી ઉપદેશક. તેઓ તો વહેતી જિંદગીની પળોમાં આનંદથી વહી જતું એક માત્ર પાત્ર છે. ખરેખર તો એવું અનુભવાય છે કે હસતાં હસતાં તેઓ લખતા હશે કે લખતાં લખતાં તેઓ હસતા જતા હશે. અને લાગે કે તેઓ હસાવવા માટે નહીં આપણી સાથે હસવા માટે જ લખે છે. ગત અને સાંપ્રત ઘટનાઓને તટસ્થતાથી નિહાળે છે અને તેમાંથી પ્રાપ્ત થતા આનંદને એકલપંથીની જેમ માણવાને બદલે સહુની સાથે માણે છે.


Harnish Jani’s 3 books

કનુ સૂચક (કવિ – લેખક – આર્કિટેક્ટ), વિલે પાર્લા, મુંબઈ

અમારા બાપુના જન્મ દિવસે

અમારા બાપુના જન્મ દિવસે…
પહેલી ઓગષ્ટ, ૧૮૯૨
તેમનું મંતવ્ય:

“ગુજરાત મારી  ‘ગુણવંતી ગુજરાત’ છે. ગુજરાતે મને કદી દુભવ્યો નથી… ગુજરાતે મને પુરતા માન-સન્માન આપ્યા છે… તેમજ સહૃદયી મિત્રો અને જીવનમાં યશ અને પ્રતિષ્ઠા વધારનાર શ્રેષ્ઠ કલાકાર – વિદ્યાર્થીઓ પણ પ્રાપ્ત થયા છે… આજે ગરવી ગુજરાતે તેનું બિરુદ સાર્થક કરી બતાવ્યું છે. મારા હૃદયમાં મંત્ર રૂપે ગુજરાત જીવંત હતું. તે આજે સજીવ રૂપે પોતાના હૃદયમાં મને સમાવે છે. એથી બીજી જીવનની સાર્થકતા હું કલ્પી શકતો નથી.” 

–  ર. મ. રા.

કિશોરની યાદમાં…

ચિત્ર કરવામાં મશ્ગુલ કિશોર રાવળ, ૨૦૧૨

કિશોરના ગુજરી ગયાને પાંચ વર્ષ પુરા થયા. તેમની વાર્તાઓના સંગ્રહમાંથી એક હૃદય-સ્પર્શી વાર્તા.


સંઘરેલું સુખ

તમે પૂછશો કે સુખનાં તે કંઈ પડીકાં હોય! સાંભળો આ વાત.

વીસ બાવીસ વર્ષની રેવતીને હજુ પણ ઝાડ જોતાં જ કછોટો વાળી ઉપર ચડી જવાનું મન થઈ જાય. અને એ ઉમ્મરે તેને ‘મંગલમૂર્તિ’ બાલમંદિરમાં ‘માસ્તરાણી’ની નોકરી મળી ગઈ. ભણવે એક્કો હતી એટલે છોકરાં ભણાવવાનો કોઈ ડર નહોતો. તોફાન કરે એવા વિદ્યાર્થીઓને પણ પહોંચી વળવાની શ્રદ્ધા પણ પૂરી. મોટા માસ્તર મનુભાઈએ તેને પહેલે દિવસે બોલાવી થોડી સૂચનાઓ આપી અને છેલ્લે પોતાની ફિલ્સૂફી વ્યક્ત કરી..

“જો બેન, મને તો માસ્તરની જિંદગી એવી ફળી છે કે બીજે જનમ પણ મને માસ્તર જ બનાવે એમ ઇચ્છું. કુમળી વયના બાળકોને હાથમાં લઈ જૂદા જૂદા ઘાટ ઘડવામાં એવી તો મજા આવે છે. પીપરમીટ જેવા સૌ નોખા નોખા. અર્ધા ઘાટ ઘડાઈને આવે અને આપણે તેને ક્યારેક બદલવા પડે, ક્યારેક તેમને જ તેમના સ્વયંભૂ સ્વરૂપને વિકસાવતા શીખવાડીએ, ઘરની દીવાલોની બહારની દુનિયામાં શું શું ભર્યું છે તેનો તેમને આસ્વાદ કરાવીએ…

હું જન્મે બ્રાહ્મણ અને ગાંધીજીએ તો નાતજાતના ભેદો ભાંગવા અમને પ્રેરેલા. અને હું એવો સૂગાળવો નથી કે આની હારે પાટલો નો પડાય અને આના કરતાં આ ઉત્તમ એવું હું માની શકું. પણ આટલા વર્ષે મને એક સ્ફૂરણા થઈ આવી છે, એક પ્રકાશ થયો છે કે કદાચ એવું ન હોય કે બાપદાદાએ બ્રાહ્મણ વાણિયા કરી મૂક્યા તેની પાછળ એક ઉત્તમ ભાવના જ હશે! બ્રાહ્મણ એટલે જેને જ્ઞાન પ્રાપ્તિ અને જ્ઞાન પીરસવાનો ખૂબ જ થનગનાટ હોય. એ જમાનામાં જ્ઞાન એટલે વેદોચ્ચાર કરવાના, મંત્રો જપવાનાં, જયોતિષ, નક્ષત્રોનું ગણિત સમજવું, સંગીતની આરાધના કરવી, જીવનની સાત્વિકતા કેમ જળવાય તેનું મનોમંથન કરવું અને ઉકેલ કાઢવા. ફળ ફૂલ ખાઈને સાદાઈથી રહેવું અને સારાં શિષ્યો મળે એને બોધ દેવો તે પણ એક પૈસાની આશા રાખ્યા વગર.

અકિંચન રહેવું પણ પૈસા ખાતર જ્ઞાનનો વેપાર ન કરવો. કોઈ ડાંટી જાય તે સાખી ન લેવું. ધન માટે કોઈની કદમપોશી કરવી ન ગમે. સત્ય અને ન્યાયની જીવનભર શોધ કરતો રહે તે બ્રાહ્મણ. અને એ બ્રાહ્મણત્વ વારસામાં જ ઊતરતું રહે તે ભાવનાથી વાડા બાંધવામાં જ ભૂલ કરી બેઠા.

આજે તું આ શુભ કામ શરૂ કરે છે ત્યારે એ સાચા અર્થમાં તું બ્રાહ્મણ થા એવાં અશીર્વાદ આપું છું.

બિચારાં બાળકોનો હવાલો દિવસમાં છ કલાક માટે આપણને સોંપાય ત્યારે આપણે માબાપ છીએ એમ માનીને જ તેમને માર્ગદર્શન આપજે અને માબાપની દૃષ્ટિએ તેમને નિરખી તેમના વિકાસમાં મદદરૂપ થાજે.”

 રેવતીને મનમાં હસવું આવ્યું. અમે જ બાળકો જેવા છીએ તો અમને માની કે બાપની દૃષ્ટિ કેવી રીતે લાધે? પણ એણે સાંભળી લીધું. સોંપેલા વર્ગને સંભાળવા લાગી.

વર્ગનાં બાળકોને જોઈને પીપરમીટની સરખામણી એટલી ઉચિત લાગી કે મોં મરકી ગયું. લાંબો અબ્દુલ, ટૂંકો શ્યામુ, દોણી જેવો, મલાખી આંખોવાળો વાડીલાલ, તીણાં સાદવાળો અને લથબથ ઊંચાવાળની બાબરી પાડતો મધુ, રડમસ જયોતિ, મરકતી અને ગાલમાં ગલ પાડતી મંજરી, રામુ, દેવુ, જયવદન કે વાસંતી, જાડો એવો પ્રદ્યુમ્ન અને દાઢીમૂછ વગરના અઘોરી જેવો અનંત.

અનંત બધામાં જૂદો તરી આવતો. ઉમ્મર તો સાત આઠ વર્ષની પણ ન કપડાંમાં ઠેકાણા, ન વાળ સરખા ઓળેલા, શેષનાગ જેટલો મન પર બોજો અને વિષાદ, દુનિયાથી પર-તદ્દન જલકમવત્ એટલે કે મોં પર કદી સરખું પાણી છાંટ્યું હોય તેવું ન લાગે. સાવ લઘરવઘર અને શૂન્યમનસ્ક!

એક થેલામાં પાટી, પેન, એક નોટબૂક, પેન્સિલના બે બટકાં અને એક બે ભણવાની ચોપડીઓ ઠાંસીને લાવે. તેમાંથી જોઈએ ત્યારે કંઈ જડે નહિ અને શોધવાની જરૂર પડે ત્યારે થેલી ઊંધી કરી જમીન પર ઢગલો કરે. હર વખતે એમાંથી એક નાનું પાવડરનું ડબલું દડી આવે. એ જૂના ઠોબરા જેવા પાવડરના ડબ્બામાં કોણ જાણે શું ભરતો હતો તે એ જાણે. કોઈ દિ’ ખોલે નહિ અને કોઈને ખોલવા દે નહિ. બધાં તેને ‘અંતુ ડબલી, ખસી ગઈ ડગળી’ કહી ખીજવે. પણ ખીજાવાની પણ બાધા. તદ્દન લાપરવા.

રેવતી દિવસે દિવસે બધાં સાથે પરિચિત થતી ગઈ. મનુભાઈએ કહ્યું તે સાચું લાગ્યું અને છોકરાંઓમાં વહાલી થતી ગઈ. ન કોઈ રીતે ચસકે પેલો અંતુ. લેસન નિયમિત ન કરે, અને કરે ત્યારે વેઠ ઊતારે. અક્કલનો અધૂરો તો ન લાગ્યો પણ આટલી ઉમ્મરે ‘આ અસાર સંસારમાં સારરૂપ સંન્યાસ…’ એવું કંઈ જ્ઞાન મળી ગયું ન હોય! કશું કરવું જ નથી તેવી એક ભેંકાર મનોવૃત્તિ સ્પષ્ટપણે નજરે આવે.

મહિનો પૂરો થતાં રેવતીનો પહેલો પગાર આવ્યો. અને પૈસા જઈને રેવતીએ બાપુના હાથમાં મૂક્યા. બાપુ કહે કે રેવતી, બેટા, આ પૈસા તારા જ છે અને તારી પાસે જ રાખ. આગ્રહ કરતાં પણ બાપુ ચસક્યા નહિ. રેવતી તેની બહેનપણી વંદના સાથે ઊપડી બજારે. એક કેસરી બોર્ડરની સફેદ સાડી લીધી, એક બે બ્લાઉઝ પીસ લઈ મંગળા દરજીને ત્યાં સીવવા આપ્યાં. ઘરનો એકનો એક દાંતિયો બે-ત્રણ દાંતે બોખો થઈ ગયેલો એટલે ઘર માટે પ્લાસ્ટિકનો ભૂરો એક દાંતિયો લીધો. એક રાણી કલરના કંકુની ડબલી લીધી. ત્યાં નજર ગઈ એક પાવડરની ડબી ઉપર. ઉપર લખેલું ‘ઈંગ્લિશ લવંડર ટાલ્કમ પાવડર.’ દુકાનવાળો કહેઃ “અસ્સલ ઇંગ્લિશ માલ છે, બહુ જ જૂની અને જાણીતી ચીજ છે. સુગંધ તો લઇ જૂઓ. આફ્રિન થઈ જશો.” ડબો ખોલી સૂંઘ્યો, નાક તો શું પણ મન પણ મઘમઘી ઊઠ્યું. ખેંચતાણ કરી ભાવ કર્યો અને લઈને ઘર ભણી ઉપડી. વચ્ચે જાનમહમ્મદની દુકાન આવી એટલે રેવતીએ બહેનપણીનો હાથ ખેંચ્યો અને બંને જઈ અંદર બેઠી. એક ચીકુના આઈસક્રીમની પ્લેટ મગાવી પહેલો પગાર ઊજવ્યો.

બીજે દિવસે ‘મંગલમૂર્તિ’ ઊપડતાં રેવતીએ છેલ્લે પેલો પાવડરનો ડબો ખોલી અંદરનાં પફથી મોં પર છાંટ્યો. ‘પગલાં ધરણી પર અને માથું સ્વર્ગે’ એટલે શું તેનો ખ્યાલ આવી ગયો. મોં પર આતમનો ઓજાસ પ્રસરાઈ ગયો.

આગલા દિવસે છોકરાંઓને ડિક્ટેશન આપ્યું હતું અને આજે બધાને તપાસીને આપવાના કાગળોની થપ્પી થેલીમાંથી કાઢી એક પછી એક નામ બોલતાં તેમને ટેબલ પાસે બોલાવી પરત કર્યા. કોણે કેટલું સાચું કર્યું અને કેટલી ભૂલો કરી તે વિષે સતત નિવેદન ચાલુ રાખ્યું. “વાસંતી, ખૂબ સરસ. આ વખતે એક જ ભૂલ પડી. અક્ષરો થોડા સુધારવાની જરૂર છે… અબ્દુલ, તું તો તું બોલે તેવું લખે છે. જો, ‘વરી વરીને મેં પાછર જોયું’ જો ભાઈ, હું બોલું એમ લખવાનું–તું બોલતો હોય તેમ નહિ…”

પેલા અંતુનો કાગળ હાથમાં લીધો.ઓગણીસ ભૂલો હતી.બધાંની જેમ જાહેરમાં કહેવા ગઈ પણ થોડી અચકાણી. અંતુ તો તેના ડેસ્ક પર માથું નાખી દૂર દૂર ક્ષિતિજ પર કંઈ જોઈ રહ્યો હતો, તેને કશી પરવા નહોતી. પળ એક થંભી ગઈ. પછી બોલીઃ “બસ વર્ગ સમાપ્ત. સૌને છૂટી. અનંત, તું જરા પાસે આવતો એક મિનિટ…” કેરમ રમતાં જોરૂકો માણસ એક ફટકે સ્ટ્રાઈકરથી બધી કૂકરીઓ વેરવિખેર કરી નાખે એમ તેમ સૌ વર્ગ ખાલી કરી ઊપડી ગયા. અનંત જરા માથું ઊંચું કરી ટીકી ટીકીને રેવતી સામે જોતો બેઠો.

“અહીં આવ તો, ભાઈ જરા” રેવતીએ અંતુને બોલાવ્યો. રેવતીને અકળામણ થઈ આવી કે હ્રસ્વ ઇ વાપરી ‘નથિ’ લખે તેને શું કહેવું! કયા શબ્દોમાં તેની સાન ઠેકાણે લાવવી! ધમકાવવાની કોઈ અસર ન થાય, મીઠાશથી વાત કરો તે પણ ન ગણકારે…

પેલો ઊભો થઈ પાસે આવ્યો. રેવતીએ કાગળ હાથમાં ઊંચક્યો. “જો જરા આ બાજુ આવ. આપણે જોઈએ કેટલી કેટલી ભૂલ પડી છે.” ખુરશી પર બેઠેલી રેવતીની બાજુમાં અંતુ આવીને ઊભો. મનમાં શબ્દો ગોઠવવા મથતી રેવતીને શબ્દો જડે તે પહેલાં કદી ન કલ્પી શકાય તેવું થયું. અંતુના મોં પર એક આશ્ચર્ય અને મીઠું મોહક સ્મિત પ્રગટ્યું. “તમે અસ્સલ મારી બા જેવા જ છો. તમારામાં તેના જેવી જ સુગંધ છે!”

રેવતી ચમકી ઊઠી. અંતુના ચહેરા પર કંઇ અકથ્ય વિસ્મય, અપૂર્વ આનંદ નિરખ્યો, કંઈ અભૂતપૂર્વ ચેતના દીઠી! અને પેલો કાગળ રેવતીના હાથમાંથી સરી ગયો. “તારી બાની સુગંધ? એ તો વળી કેવી? માનવીને વળી સુગંધ હોય?”

“હા, બહુજ સરસ હોય. જૂઓ મેં એક ડબામાં ભરી રાખી છે. બતાવું?” દોડીને તે પોતાની બેંચ પાસે ગયો. થેલી ઊંધી કરી ખાલી કરી. અંદરથી પેલો ડબો દડી પડ્યો અને એ લઈ અંતુ રેવતી પાસે પહોંચી ગયો. ટોચા પડેલો, અર્ધો રંગ ઊખડી ગયેલો એ ડબો જોતાં

watercolor: Kishor Raval

જ રેવતીને ‘ઈંગ્લિશ લવંડર ટાલ્કમ પાવડર’ની પોતાની ડબી નજર સામે ખડી થઈ.

અંતુએ ડબી ખોલી પોતાના નાક આગળ ધરી સૂંઘી અને પછી રેવતીના નાક આગળ ડબો ધર્યો. “મને મા યાદ આવે ત્યારે હું ડબી ખોલી સૂંઘી લઉં છું.” આંખો બંધ કરી એક ઊંડો શ્વાસ લીધો. “બસ, મારી બાની જ સુવાસ છે તમારામાં…”

રેવતીની આંખો સમજથી ભીની થઈ ગઈ, એ કોયડો કળાઈ ગયો. અંતુનું માથું લઈ છાતી સરસું ચાંપી દીધું.

કોણ કહે છે સુખને દાબડીમાં ભરી ન શકાય કે બથમાં ભીંસી ન શકાય?


આ વાર્તા “કેસુડા” મેગેઝીનમાં પ્રકાશિત સેપ્ટેંબર ૨૦૦૪, કિશોર રાવળ
પુસ્તક “અમે ભાનવગરનાં બાગ ૨” ૨૦૧૪, કોકિલા રાવળ