કિશોરની યાદમાં — ડિપાર્ચર લાઉન્જ

Kishor, November 1989

May 11 2013 — That’s the day Kishor departed. Kishor was dedicated to his family — his mother, his younger brothers, myself, our children and all of the Raval’s and Desai’s that make up our clan. He worked hard supporting us all, and loved having people around him. He especially relished discussing stories and movies, for hours, with friends. Kishor lived a full life, taking me along to travel the world. Sadly, medication slowed him down and brought on side effects that he struggled with for decades. Kishor will always be remembered as loving this world, much like his favorite song What a Wonderful World. He passed away peacefully, as in this short story of his… Departure Lounge. The story was originally published in “Ame Bhanvagarna 1”. With much love, Kokila


ડિપાર્ચર લાઉન્જ

‘અદ્ભુત, અદ્ભુત!’ શબ્દો મનમાં ફૂટી નીકળ્યા! 

ગઈ કાલે રાત્રે જ અસ્તિત્વ પર અબખો આવી જાય તેવો એક સણકો કરોડરજ્જુના મૂળથી બ્રહ્માન્ધ્ર સુધી વ્યાપી ગયો હતો. એ વખતે તો દાંત ભીંસીને પડ્યો રહ્યો હતો. છેલ્લા થોડા મહિનાઓથી જીવનની સરળતા જતી રહી હતી, સરવાણીઓ સુકાઈ ગઈ હતી. ન એક ચમચી આઇસક્રીમ ખવાય, ન આંખોમાં નૂર કે કંઈ વાંચી શકાય, ન ટી.વી. પર એક પણ મૂવી સ્થિર થઈ બેસીને જોઈ શકાય. કોઈ મન બહેલાવવા સારી જોક કહે ત્યારે હસવું તો જરૂર આવે પણ તરત જ પેટમાં દુખાવો ઊપડે. જોક કહેનાર અને હું બન્ને મુરઝાઈને બેસી પડીએ. એવી દશા થઈ હતી! 

અને અત્યારે ‘અદ્ભુત અદ્ભુત’ કહેવા લાગ્યો. 

પાંચેક વર્ષ પર ગુમાવેલા એક સ્વજન યાદ આવી ગયા. તેમના છેલ્લા દિવસોમાં દિનપ્રતિદિન ખોવાતો જતો તેમનો મન,

Image source: https://www.abc.net.au/news/2017-12-02/euthanasia-is-not-just-about-unbearable-pain/9214008

ભાષા અને દેહ પરનો કાબૂ યાદ આવતાં એક પળ કમકમાં આવી ગયાં. શરીરના ખુલ્લા નળો બંધ ન થાય, સ્વમાન સચવાય નહીં એટલી તેમની દુર્ગંધ સહી ન જાય અને જે સૌને હસતે મુખડે સહી લેવી પડતી. તેમનો તરફડાટ, શબ્દોમાં અને વર્તનમાં દેખાતો તિરસ્કાર એ ન’તો હતો બાજુમાં ઊભા રહેલા સંબંધી, કે ન’તો મિત્રો કે પરિચારકો પર. કેવળ તિરસ્કાર પોતાના અસ્તિત્વ પર જ હતો. આ બધું તે વખતે પરોક્ષ રીતે અનુભવ્યું તે આજે પ્રત્યક્ષ રીતે પ્રતીત થયું. આજે હવે આટલાં વર્ષે મારો વારો આવી લાગ્યો. સણકો ઊતરતાં મોં પર એક સ્મિત આવી ગયું. કેટલું અદ્ભુત કે મારે હવે એ દશામાંથી પસાર નહીં થવું પડે. તપેલી કે તેલ – કોણ કોના આધારે એની છણાવટ કરવાવાળા સૅનેટના, કાયદાઓમાં જ વસતા, રાચતા માનવીઓને હૈયે કરુણા વસી, ધર્મના ઝંડાઓ લઈ ફરતા ધર્મગુરુઓને સમજાણું કે ઈશ્વર દયાળુ છે, કરુણાકર છે, ખુદા રહીમ છે. એને કરુણા તરફ ક્યારેય શો વાંધો હોઈ શકે, ભલા! અને સૌને ગળે ઊતરી ગયું કે માનવીની છેલ્લી પળો તો ખાસ ખૂબ અનુકંપાથી સમજવી જોઈએ. ડો. કૅવોર્કીઅનની ફિલસૂફી કાયદામાં વણી લીધી અને સમય આવ્યે દીવો ઓલવી નાખવાનું આસાન કરી નાખેલું. આજે પોતાની બાજી સ્વસ્થતાથી સંકેલી લેવાનું કેટલું સરળ થઈ ગયું છે! એ વાતોથી રાહત અને એ રાહતમાંથી અનેરો અદ્ભુત આનંદ હૈયે કેવી શાતા આપતાં હતાં! 

જીવન માણી લીધું, સમય પાકી ગયો! ફોન કરી ડોક્ટરની એપોઇન્ટમૅન્ટ લીધી અને આજે અમે, હું અને મીરાં સજોડે એને મળવા ગયાં. આજે પ્રાસ્તાવિક વાતો બે મહિનાથી ચર્ચાતી હતી અને પાકી થઈ ચૂકી હતી. છેલ્લી ટિકિટ ફાડવાનું જ બાકી હતું. મારા દર્દની દાસ્તાન, કેસ હિસ્ટરી, તે ડોક્ટરના ચોપડે મોજૂદ જ હતી અને ડોક્ટર મારી તબિયતના ભરતી ઓટથી પૂરા વાકેફ હતા. 

એ કહે, “બોલો, બધું તૈયાર રાખ્યું છે. આજની તારીખ પાકી જ ને? રેકર્ડ તો ક્લીઅર છે. તમે હા કહો એટલે આપણે ચક્રો ગતિમાન કરીએ.” 

‘બસ, ઘણું જીવ્યા અને વધુ કંઈ જીવવાનો અભરખો નથી રહ્યો. એટલે જરૂરી વિધિ પૂરી કરી મારગે પડું એવું નક્કી કર્યું છે.” મારી સહી તો ડોક્ટરને ચોપડે પહેલેથી જ લઈ રાખી હતી, કદાચને સહી કરવા જેવી મારી સ્થિતિ ક્યારેક ન પણ હોય તે વખતે મુખત્યાર કરેલ માણસ મારા વતી પરવાનગી આપી શકે એ માટે. ડોક્ટરે તૈયાર રાખેલા કાગળો પર મીરાંની અને બે સાક્ષીઓની સહી લીધી. એક વ્હીલ ચૅરમાં દબદબાથી બેસાડી મને ડિપાર્ચર લાઉન્જ પર લઈ ગયા. 

ડિપાર્ચર લાઉન્જ એટલે એક નાનો શો રૂમ. મોટી બારીમાંથી બહારનો તડકો આવી રહ્યો હતો. જીવન જીવવાનું મન થાય એવો સોનેરી દિવસ હતો. ઝાડવાઓ પર નવી કૂંપળોની ગુલાબી છાંય હતી. પક્ષીઓ વિહંગણી ભાષામાં પ્રેમનાં કલબલ ગીતો ગાતાં હતાં. બારીમાં ગોઠવેલી ફ્લાવરબોક્સમાં લાલ-જાંબૂડી ટ્યૂલિપનો એક ગુચ્છ હસી રહ્યો હતો. બાજુમાં એક ટેબલ પર ગુલાબનો ગજરો ખુશ્બૂ ફેલાવતો હતો. 

નર્સ હાજર હતી, ડોક્ટર આવ્યા. એક ઇંજેક્શન તૈયાર કર્યું. મારી ઇચ્છા મુજબ જિન અને ટોનિક બનાવી તેમાં સપ્રમાણ દવા ભેળવી. હું પીડાથી કાયર થઈ ગયો હતો, પણ કોણ ન થાય? આપણે કંઈ બધાં જૅઇમ્સ બોન્ડ થોડા છીએ કે ગમે તે પીડાની કોઈ પણ પરાકાષ્ઠા સહી શકીએ? મને એક પ્રશ્ન થયો. ‘ડોક્ટર, પીડા થશે? – અને થાય તો મારે શું કરવું?” ડોક્ટરે ખભા ઉપર હાથ મૂક્યો ‘આ પહેલું પીણું તમને સુવડાવી દેશે અને પછી કોઈ દર્દ તમને નહીં સ્પર્શે. તે છતાં દર્દનો કંઈ અણસાર આવશે તો હું સંભાળી લઈશ. તમે કોઈ જાતની ચિંતા ન કરો.’ 

મીરાં સાથે આંખ મળી, તેની ભીની આંખોમાં હંમેશ જેવો પ્રેમ દેખાણો. ‘અમારી જરા પણ ચિંતા ન કરશો. મુક્ત મને વિદાય આપું છું. આપણે આ જીવનમાં મળ્યા તેનો મને પૂરો સંતોષ છે….’ મીરાં ઘરેથી એક સી.ડી. લાવી હતી. તેણે ત્યાં રાખેલા સી.ડી. પ્લેયરમાં સરકાવી. સી.ડી. પ્લેયરનું સ્ટાર્ટ બટન દબાણું. યેસૂદાસના અવાજથી રૂમ ગુંજી ઊઠ્યો. ‘નિસા ગમ પનિ સારે ગ … મિતવા…’ મીરાં આવી બાજુમાં બેઠી, મારો હાથ એની ઉષ્માથી ભરી દીધો અને મારા કાંડા પર એનો સુંવાળો હાથ મૂક્યો.

ગ્લાસ મોંએ માંડ્યો અને એ સુમધુર પીણું બોટમ્સ અપ કરી ગયો. આંખો બંધ થઈ.. ધીમે ધીમે કોઈ વોલ્યુમ કન્ટ્રોલ ઓછું કરતું જતું હોય તેમ અવાજ શમવા માંડ્યો. પક્ષીના અવાજો, રસ્તા પરનો ટ્રાફિકનો અવાજ, દવાખાનાના બિપ-બિપ બિપકારાઓ, યેસૂદાસનો ઘૂંટાયેલો ઘેરો સૂર, એ બધું જાણે કે ટ્રેનના પ્લૅટફોર્મ પર વાગતું હોય અને ગાડી ધીરે ધીરે પ્લૅટફોર્મ છોડતાં એ અવાજો દૂર અને દૂર જતા જાય તેવો આભાસ થયો.  રવીન્દ્રબાબુના શબ્દો યાદ આવ્યા ‘તેમારો ઓશિમે, પ્રાનો મોનો લોયે, કોતો દૂરે આમિ ધાઈ …કોથાઓ મૃત્યુ, કોથાઓ દુ:ખ્ખો, કોથા બિચ્છેદો નાહિ…તારી વિશાળતામાં લીન થવા હું તન અને મનના લયથી નાચતો દોડ્યો દૂર દૂર, જ્યાં નથી મૃત્યુ, ન કોઈ દુ:ખ કે વિયોગ…’ 

‘અદ્ભુત, કેટલું અદ્ભુત!’ શબ્દો એ પળને વર્ણવવા મનમાં ઊઠ્યા. જીવડો લેખકનોને એટલે આ પળની મારી લાગણીઓ, મારી અનુભૂતિઓ, આ મંત્રમુગ્ધ અનુભવ, આ નીરવ શાંતિનું બ્યાન તો લોકો માટે લખાવાં જ જોઈએને! હું ન કરું તો કોણ કરશે? 

ફટાક મારી આંખો ખૂલી ગઈ. ઘોર અંધારું હતું. પથારીમાં બેઠો થઈ ગયો. બાજુના ટેબલ પરને લૅમ્પ ચાલુ કર્યો. મીરાં બાજુમાં જ ઘસઘસાટ ઊંઘતી હતી. હંમેશની ટેવ મુજબ ટેબલ પર તૈયાર રાખેલી નોટબુક લીધી, કાચના કાન તૂટેલા એક જૂના કપમાં રાખેલ પેન-પેન્સિલોમાંથી એક ઉપાડી અને હું લખવા માંડ્યો.

‘અદ્ભુત, અદ્ભુત!’ શબ્દો મનમાં ફૂટી નીકળ્યા!

ગઈ કાલે રાત્રે જ અસ્તિત્વ પર અબખો આવી જાય તેવો એક સણકો કરોડરજ્જુના મૂળથી બ્રહ્માન્ધ્ર સુધી વ્યાપી…


 

ફૂલના રંગ

અમીત માધ્યમિક શાળામાં શિક્ષક હતો. કામિની પણ એની જ શાળામાં શિક્ષિકા તરીકે કામ કરતી હતી. રોજ મળવાનું થતું, વ્યવસાયની ઓળખાણ સામાન્ય ઔપચારિક્તા ઉપરથી ઢળતી ઢળતી ધીરે ધીરે અમીત પ્રતિ ઢળતી જતી હતી. અમીત યુવાન હતો. કામિની યુવાન હતી. યુવાનીના દિવસો, સાહસો કરી નાખવાના દિવસો, બાગી દિવસો, બેયની ચારે બાજુ ઘૂમરાતા હતા.

આવું કાંઈક હતું અને ત્યાંજ શાળાની દિવાલ પર કોઈએ લખી નાખ્યું ‘અમીત+કામિની’ = અમર પ્રેમ. કોઈની આવી તોફાની પ્રવૃતિ પછી શાળાના વિદ્યાર્થીઓમાં અને શિક્ષકોમાં ચર્ચાને ચગડોળે ચઢી.

અમીત આજ સુધી કામિનીને સહકાર્યકર તરીકે જ જોતો હતો. પણ હૈયાની ધરતીમાં ધીરે ધીરે કાંઈક વવાતું ગયું. અને ફાંકડો, ખુબસૂરત અમીત અણજાણ પણ – દિલના છૂપા ખૂણે – કામિનીને ચાહવા લાગ્યો. દરરોજ બનતા પ્રસંગોને એણે ઝીણવટથી જોવા માંડ્યા તો એને પ્રતિતી થવા માંડી કે સામી બાજુથી પણ સાનુકુળ અણસાર મળતા હતા. હવે તો જરૂર હતી માત્ર પ્રણયના એકરારની. પણ કોણ શરૂઆત કરે? દિવસો વીત્યા.

watercolor: Kishor Raval

શનિવારનો દિવસ હતો. અમીત શાળાએ જવા સવારના નીકળી પડ્યો.

ઘરઆંગણેના બગીચામાંથી એક ગુલાબી રંગનું ગુલાબનું ફૂલ ચૂંટ્યુ પાકા નિર્ણય સાથે કે આજે તો કામિનીને હાથો હાથ આ ફૂલ આપી હૈયાની વાત કહી જ દેવી. શાળા આવી પહોંચી. બધા શિક્ષકો પ્રાર્થના ખંડમાં હતા. પ્રાર્થના ચાલતી હતી. અમીતે ઘડિયાળ તરફ જોયું તો શિક્ષક ખંડમાં પોતે થોડો મોડો પડ્યો હતો.

કામિની પણ શિક્ષકખંડમાં હાજર હતી. પણ એની બાજુમાં ઊભા રહી આ કોણ કામિનીના વાળમાં ઘેરા લાલ રંગનું ગુલાબનું ફૂલ મૂકી રહ્યું હતું?

એ હતાં નિતીનકુમાર, સહ – શિક્ષક. કામિની અર્થભીનું શરમાતી હતી. હાથમાંનું ગુલાબ કોટના ખીસ્સામાં મૂકતાં અમીત શિક્ષકખંડના બારણેથી પાછો વળી ગયો.

લેખક: ડો. હરબન્સ પટેલ ( ચોકટનો ગુલામના સૌજન્ય થી )

સંપાદક : કોકિલા રાવળ

પીંકી

મકાન માલિક ભાડા માટે તકાદો કરીને બકતો બકતો ચાલ્યો ગયો પછી એણે થોડી વાર પથારીમાં પડ્યાં પડ્યાં અનિમેષ નેત્રે છત ભણી જોયા કર્યું. પછી આંખો મીંચી દીધી, પણ ત્યાં જ કરિયાણાવાળા રતિલાલ શેઠનો નોકર કિશન ઉઘરાણીનું કાગળિયું હાથમાં રમાડતો આવી પહોંચ્યો અને એને ઢંઢોળવા મંડ્યો.

લોચા વાળતી જીભે દયામણો ચ્હેરો કરી ‘આવતે અઠવાડિયે ચોક્કસ’ એમ કહી એને જેમતેમ કરી માંડ માંડ વિદાય કર્યો. પણ એય તે જતાં જતાં બબડાટ કરતો ગયો.

અંદરના ઓરડામાંથી લક્ષ્મીનું આછું ડુસ્કું સંભળાયું. એ બેઠો થયો ખૂણામાં લપાઈને શૂનમૂન ઊભેલી પાંચ વરસની પીંકી ભણી નજર ફેંકી એવી જ ઝડપથી પાછી ફેરવી લઈ પથારીમાંથી ઉઠી પાસે જ પડેલી આરામ ખુરસીમાં ફસડાઈ પડ્યો. ફરી પાછી એણે આંખો મીંચી દીધી.

બેચાર પળ વીતી ન વીતી ત્યાં તો હળવેકથી ફરી પાછું કોક એને ઢંઢોળતું હતું. જોયું તો પીંકી એના નાના નાના હાથો વડે પૈસા મૂકવાનું પાકીટ ધરીને ઊભી હતી ! ગયે મહિને પીંકીના જ્ન્મ દિવસે એણે પાંચ રૂપિયા પીંકીને ભેટ આપેલા. લક્ષ્મીએ તે મૂકી રાખવા માટે એને નાનું પાકીટ આપેલું. રોજ રાતે એ પાકીટ પીંકી, ઓશિકે મૂકી સૂઈ જતી. આજે એ પાકીટ પીંકી વગર કશું બોલ્યે ચાલ્યે પપ્પા સામે ધરી રહી હતી. એને બિચારીને ક્યા ખબર હતી કે ઘરમાં બચેલા એ છેલ્લા પાંચ રૂપિયાય પપ્પાએ એના ઓશિકેથી લઈ લીધા હતા ને પાકિટ તો ખાલી હતું!

પીંકીને એકદમ સોડમાં ખેંચી લઈ ચુંબનોથી નવરાવતી વખતે એની આંખોમાં પાણી છલકી આવ્યાં ત્યારે બારણાવચ્ચે ઊભેલી લક્ષ્મીય આંખ આડે પાલવનો છેડો અડાડી રહી.

લેખક: ડો. હરબન્સ પટેલ, ચોકટનો ગુલામ

પરદેશી પ્રીતમ

અમેરિકામાં એક નાગર કુટુંબ રહે. તેઓ તેના એકનાએક દીકરા સાથે રંગે ચંગે રહેતા હતાં. પૈસે ટકે સુખી હતા. દીકરો અશોક એન્જિનીયર થઈને નોકરીએ લાગી ગયો હતો. અશોકને ફરવાનો ભારે શોખ. શનિ-રવીમાં ઘરમાં ટકે જ નહીં. મા-બાપને તેને પરણાવવાના ઓરમાન હતા. ત્રીસેક વર્ષનો થયો હતો પણ પરણવાની ના જ પાડે. મા-બાપ સારા નાગરોના કુટુંબને શોધી છોકરીઓના ફોટા બતાવે.

થાકીને નેઓએ ભારતના સગાઓને પણ વીનંતિ કરી. ત્યાં ભાવનગરથી મામીનો ફોન આવ્યો. તેણે વાત વાતમાં કહ્યું કે: અમારી પાડોશમાં સંસ્કારી નાગર કુટંબ રહે જેની દીકરી અરૂણાં રૂપાળી છે. તેણે હમણાંજ શામળદાસ કોલેજમાં બી-એ નો અભ્યાસ પૂરો કર્યો છે. ઈંગલીશ પણ સારૂ જાણે છે. મા-બાપે દીકરા સાથે પ્લાન કર્યો કે થોડા દિવસ મામાને ઘેર રહી પછી બધા ગોવા ફરવા જશું.

અશોકનો કન્યા સાથે મેળાપ કરાવ્યો. જોતાવેંત અશોકને થયું કે this is it! સાદાઈથી લગ્ન કર્યા અને સાથે ગોવા પણ ફરવા લઈ ગયા. અરૂણાને વીઝા મળે પછી જવાનુ હતુ. મા-બાપ અશોક સાથે અમેરિકા પહોંચી ગયા.

દીકરો અંતે થાળે પડ્યો તેની ખુશાલીમાં સૌ ઓળખીતાઓને મીઠાઈ વહેંચી. અશોક યથાવત શની-રવી ફરવા નીકળી જતો. દસેક મહિનામાં વીઝા મળતાં અરૂણા આવી ગઈ. તેઓએ રીસેપ્શન ગોઠવ્યું.

અરૂણા સારી રીતે કુટુંબમાં ભળી ગઈ. સાસુ વહુને સારૂ ભળતુ. અશોકનુ શનિ-રવીમાં ફરવા જવાનુ અટક્યુ નહી. અરૂણાને સાથે ન લઈ જાય. મા-બાપને નવાઈ લાગી. તેઓએ અશોકને પૂછ્યુ કે અરૂણાને કેમ સાથે નથી લઈ જતો. તો જવાબ મળ્યો કે તમને નાગરાણી વહુ જોઈતી હતી તે મળી. મારે તો બીજી પટેલ ફ્રેન્ડ છે. તમે મને તેની સાથે લગ્ન કરવા ન દેત. હુ શનિ-રવીમાં તેની સાથે રહેવા અને ફરવા જાઉં છું.

લેખિકા: કોકિલા રાવળ, માર્ચ ૨૦૧૯

ચાર ચિનાર

હું નવો સવો કોલેજમાં અધ્યાપક તરીકે જોડાયો તે દિવસોની વાત છે. SYBA નાં વર્ગમાં ગુજરાતી શિખવતો હોઉં ત્યારે હંમેશાં એમ બનતું — તેજલ અમીન મારી સામુ ટીકી ટીકીને જોયા જ કરતી.

શરૂઆતમાં તો મને એમ લાગ્યું કે એ વિદ્યાર્થીની બહું ધ્યાનથી મારું વકતવ્ય સાંભળે છે. પણ બે ત્રણ દિવસ સતત એમ ચાલ્યું એટલે મને કઈંક બીજા જ વિચારો આવવા લાગ્યા. પછી તો વળી એવુંય બનવા લાગ્યું કે હું વર્ગમાં નોટ્સ લખાવતો હોઉં ત્યારે ય તેજલ તો મારી સામું જ જોયા કરતી હોય. બીજાં બધા વિદ્યાર્થીઓ લખવામાં મશગુલ હોય ત્યારે એ લખવાનું કોરે મૂકી મારી સામે ત્રાટક માંડી બેઠી હોય!

નવી નવી નોકરી… અને આવી સરસ નોકરી કોઈ એક કાચી ઉંમરની છોકરી મારી સામે ટીકી ટીકીને જોયા કરે એને જ કારણે ખોવી પડે એ માટે હું તૈયાર નહતો. વળી મારી આર્થિક સ્થિતિય કાંઈ એટલી બધી સારી નહોતી કે મને પરવડે. વળી હું પરણિત હતો અને બે બાળકો તથા પ્રેમાળ પત્નીનો મારો નાનકડો સુખી સંસાર હતો. કાચી ઉંમરની છોકરી પ્રતિ મને કોઈ આકર્ષણ કે પ્રેમાંકૂરો ફૂટી નીકળે એવી કશી ખાસ સંભાવના ન્હોતી. અને નૈતિક રીતેય — આજકાલ મોટાભાગના કિસ્સાઓમાં બને છે તેમ ભાવુક છોકરીઓની કુમળી લાગણીઓનો ગેર ફાયદો ઉઠાવવાનોય મારો ઈરાદો ન્હોતો. હું તો હતો સીધોસાદો આદમી.‘લફરા’ ની મને સૂગ હતી ત્યાં વળી આ તેજલ અમીન.

કોલેજ તરફથી કાશ્મીરની ‘ટૂર’માં મારે જોડાવું પડ્યુ. મને પાક્કો વ્હેમ હતો કે ‘ટૂર’માં જનારા અધ્યાપકોમાં મારું નામ જોઈને જ તેજલે પોતાનું નામ લખાવ્યું હતું. આ વ્હેમ ખાત્રીમાં ત્યારે પલટાવા માંડ્યો કે આખેયે પ્રવાસ દરમિયાન તેજલે — અને એની આંખોએ — મારો પીછો કર્યા કર્યો. હદ તો ત્યારે થઈ ગઈ કે જ્યારે એક સાંજે ચારેક વાગ્યે અમારા ઉતારા બહાર અલાયદી ઈઝી ચેર નાખી હું સિગાર ફૂંકી રહ્યો હતો. ત્યારે હળવા પગે તેજલ મારી નજીક આવી અને પછી હિંમતભેર મારી સમક્ષ પ્રસ્તાવ મૂક્યો: “સર, આજે સાંજે આપણે ચાર ચિનાર બાજુ ફરવા જઈશું?” પછી તો મને સ્હેજ ગભરામણ પણ છૂટી. જ્યાં સુધી આ વાત મારી અને એની વચ્ચે હતી ત્યાં સુધી તો ઠીક, પણ પછી જો બીજા કોઈના ધ્યાન પર આવે તો?

“કોણ, કોણ?” થીરકતા અવાજે મારાથી પૂછાઈ ગયું.

“આપણે બે” તેજલે ધીમેથી જવાબ આપ્યો.

મને થયું: આ નાદાન છોકરીનો ભ્રમ ભાંગવાની ક્ષણ આવી પહોંચી છે. એટલે મેં એને નીચે બેસવા કહ્યું. પછી મારા સુખી લગ્નજીવન, મારી પત્ની મારાં બાળકો, યુવાનીની લપસણી ધરતી પર એણે રાખવી જોઈતી સાવધાની વગેરેવગેરે કંઈ કેટલુંય એક ટૂંકા પ્રવચનમાં મે એને કહી સંભળાવ્યું. આખોય સમય એ નીચું મોં કરી ધરતી ખોતરતી રહી. મેં મારું વકતવ્ય પૂરું કર્યું. એટલે એણે કહ્યું: ‘સર મારે તો તમને એ જગ્યા બતાવવી હતી જ્યાં બે વર્ષ પહેલાં મારા એકના એક સગા મોટાભાઈનું મૃત્યું થયું હતુ, અને એ જણાવવું પણ હતું કે એ તદન તમારા જેવા માત્ર દેખાવમાં જ નહી બોલવે-ચાલવે, પહેરવે- ઓઢવે, હાઈટ બોડીમાં બધી રીતે તમારા જેવા જ હતા.’


લેખક: ડો. હરબન્સ પટેલ
પુસ્તક: ચોકટનો ગુલામ

રોલ નંબર અગિયાર – વિશાળ

‘યસ સર..’ દરવાજે ઊભેલા એક મોટી ઉંમરના છોકરાએ જવાબ આપ્યો.

‘અરે વિશાલ..? તુ? કેમ અત્યારે?’ હું તેને ઓળખી ગયો. મારો જૂનો વિદ્યાર્થી, હા, એ વખતે એનો નંબર પણ અગિયાર જ હતો. મેં પૂછ્યું, ‘બોલ ને. કેમ આ બાજુ?’

‘બસ મારા મોટા ભાઈના બાબાને મૂકવા આવ્યો હતો. અહિથી નિકળ્યો ને તમે મારો રોલ નંબર બોલ્યા એટલે થયું કે હાજરી પૂરાવતો જાઉં!’ કહેતા એ હસી પડ્યો.

‘સારુ ભાઈ, ભણવાનું બરાબર ચાલે છે ને? હવે તો પતંગમાં બહુ જીવ નથી રહેતો ને?’ મેં હસતા હસતાં પૂછ્યું.

એની આંખો પહોળી થઈ ને કાન પકડીને બોલ્યો, ‘અરે હોય કંઈ? હવે તો પતંગમાં જરાય નહિ હો, હું એ દિવસ ભૂલ્યો નથી.’

મને ખબર હતી એ દિવસ તે ભૂલી નહિ શકે. મને પણ એ દિવસ બરાબર યાદ હતો. હું ત્યારે પણ આમ જ હાજરી પૂરતો હતો, ‘રોલ નંબર અગિયાર..?’

કોઈ બોલ્યું નહિ. મેં જોયું તો સતત છેલ્લા ચાર દિવસથી એ ગેરહાજર રહેલો. એટલે મેં તપાસ કરી તો બીજા વિદ્યાર્થીઓએ કહ્યું કે એ તો પતંગ ઉડાડતો હોય છે. મને ખ્યાલ આવ્યો કે પતંગના દિવસોમાં એ નિશાળ પણ ભૂલી જાય છે.

એ દિવસે હું બાળકોને કામ આપીને નિકળી ગયો. વિશાળના ઘેર પહોંચ્યો ત્યારે એ ઘરે નહોતો. ઘરકામ કરી રહેલા એના મમ્મી કહે, ‘ક્યારનો પતંગ ઉડાડે છે, કોઈનું માનતો નથી, નીચે ઉતરતો જ નથી. તમે સમજાવો હવે તો.’

મેં પૂછ્યું, ‘કોની અગાસી ઉપર છે?’ વિશાલના મમ્મી કહે, ‘અગાસી કોને છે, એ તો આ ઉપર છાપરે ચડ્યો છે.’ એમણે છાપરા તરફ ઈશારો કર્યો. હું ખખડધજ છાપરા ને જોતો રહ્યો.

‘ક્યાંથી જવાશે?’ મેં પૂછ્યું.

‘ઈવડો ઈ તો આ ટાંકી ઉપરથી હડેડાટ ઠેકડો મારે… પણ તમે…’

‘તમે એનું દફતર તૈયાર કરો.’ કહી હું ઉપર ચડવા તૈયાર થયો.

હું હિંમત કરીને ટાંકી પરથી બાથરુમના પતરા ઉપર ને એની ઉપરથી ખોરડા ઉપર ચડી ગયો. ખોરડું ઊંચા ઢાળવાળું અને એટલું લાંબું હતું કે વિશાલ મને ક્યાંય દૂર દેખાયો. પણ ધીમી ચાલે નળિયા ખખડાવતો હું જાળવીને એની પાસે પહોંચ્યો તોયે એને ખબર ન રહી એટલો એ પતંગ ઉડાડવામાં વ્યસ્ત હતો.

એટલી વારમાં તો ફળિયામાં બીજા પાડોશીઓ પણ ભેગા થઈ જોવા લાગ્યા કે આ માસ્તર પતંગ લૂટવા ચડ્યા કે શું! પણ વિશાલ તો એના પતંગના આકાશમાં જ ખોવાયેલો અને મશગુલ! આસપાસની પરિસ્થિતિ સાથે એને કશી લેવાદેવા નહોતી. એ એકલો હોવા છતા બરાડા પાડતો હતો. હુ એની સાવ લગોલગ ઊભો રહ્યો પણ એને એની ખબર જ નહિ.

વિશાલના પતંગનો પેચ કોઈ સાથે લાગ્યો હતો ને બરાબર એ જ વખતે દોરો નળિયામાં ફસાયો. એ ખરેખરો અકળાયો. એ એટલો વ્યાકુળ બનવા લાગ્યો કે મને થયું કે મારે જલ્દી એની મદદ કરવી જ પડશે. પરિણામે હું એને નિશાળે લઈ જવા આવ્યો છું એ વાત ઘડીભર વિસરાઈ ગઈ. મેં તરત જ ઝડપથી ફીરકી પકડી લીધી ને દોરો સરખો કરી આપ્યો. ફીરકીમાંથી છૂટો દોર પતંગ તરફ અનુકૂળ થઈ દોડવા લાગ્યો. મારી સમયસૂચકતાને કારણે એની મજા જળવાઈ રહી. બીજી જ મિનિટે એણે એ પૅચ કાપ્યો ને રાડો પાડતો કૂદવા લાગ્યો. નળિયા ખૂંદતો કૂદતો એ મારી બાજુ ફર્યો કે તરત જ મે હાથ લાંબો કર્યો, એણે મને ખુશી માં ને ખુશીમાં તાળી આપી દીધા પછી મારા ચહેરા સામે જોયું ને હાથમાંથી દોરો મૂકાઈ ગયો, કૂદકા મારવામાં તૂટેલા નળિયામાં એક પગ ફસાઈ ગયો, સાજોસમો ઉડી રહેલો પતંગ કપાઈ ગયો. એના છોભીલા ચહેરાને જોયા પછી ન મને કશું કહેવાની જરૂર લાગી, ન એને કશુ સમજવામાં વાર લાગી.

મેં એને હાથ પકડીને નીચે ઉતાર્યો. તેની મમ્મીના હાથમાં એનું દફતર તૈયાર જ હતું. મેં તેનો હાથ પકડીને કહ્યું, ‘ચાલ હવે નિશાળે, હું તને લેવા જ આવ્યો છું.’

એને બહુ સંકોચ થયો. આજે પણ એ વાત યાદ કરતા શરમના એવા ભાવ ઉપસી જ આવ્યા, જેવા એ સમયે મેં એના ચહેરા પર જોયા હતા. પણ ત્યારે એકઠું થયેલું આખુંય ફળિયું અમારા જોડાયેલા હાથોમાં સમાયેલી દોસ્તીની અદેખાઈ પણ કરી જ રહ્યું હશે.. આજે પણ!

આજના અગિયાર નંબરની ગેરહાજરી ટેબ્લેટમાં મૂકાઈ ગઈ. કદાચ એને પણ કોઈ છાપરેથી ઉતારવા મારે જવું જ પડશે.


લેખક: અજય ઓઝા, ભાવનગર ગદ્યસભા
આની સિરિઝ કેનેડાનાં ગુજારાત ટાઇમ્સમાં શરુ થઇ છે.

રોલ નંબર દસ – રાધિકા

‘યસ સર.’ દસ નંબર બોલી..

એનું નામ રાધિકા, અલ્હડ પણ એવી જ, નામ પ્રમાણે ગુણ. આટલી નાની ઉંમરમાં એ આટલી ઠરેલ હશે એ તો હજી મને થોડા દિવસ પહેલા જ ખ્યાલ આવ્યો. ગયા અઠવાડિયે હું વર્ગમાં ગ્રામપંચાયતનો પાઠ ભણાવી રહ્યો હતો ત્યારે એનું ધ્યાન ક્યાંક બીજે જ હતું. હુ ગુસ્સે થયો એટલે સૌથી પહેલા ઊભી કરી એને જ સવાલ પૂછ્યો, ‘ચાલ બોલ જોઉં, ગ્રામપંચાયતની જવાબદારીઓ સમજાવ મને.’

એ અવાચક મૌન. ન કંઈ બોલે, ન કંઈ ચાલે. મને ખબર હતી, એણે પાઠમાં ધ્યાન જ નહોતું આપ્યું તો ક્યાંથી આવડે? મેં કહ્યું, ‘કાલે તારે ગ્રામપંચાયતની જવાબદારીઓ પાંચ વાર લખીને પાકી કરી લેવાની.’

એણે ડોકું ધૂણાવ્યું. પણ મને ભરોસો નહોતો. બીજે દિવસે તો એ આવી જ નહિ. બધાનું લેશન તપાસતો હતો ત્યારે યાદ આવ્યું કે એણે લેશન કર્યું જ ન હોય એટલે ક્યાંથી આવે. છોકરાવને પૂછ્યું કે એને ઘરેથી બોલાવી આવો, પણ છોકરાવ કહે કે એ તો એના મમ્મી-પપ્પા સાથે મંદિરના મેળામાં પહોંચી ગઈ છે. હું ધૂંધવાયો, એને મેળામાંથી પકડી લાવવાનો મનસૂબો ઘડી કાઢ્યો.

રીસેસ પડતાં જ હું નીકળી પડ્યો મંદિર તરફ. ત્યાં જઈ જોયું તો મોટો મેળો ભરાયો હતો. સૂરજ બરાબર માથે તપી રહ્યો હતો. આટલી બધી ભીડમાં એને કેમ શોધવી? છોકરાઓએ કહેલું કે એના મમ્મી-પપ્પા ત્યા ફૂગ્ગા વેચવા જાય છે, એટલે ફૂગ્ગાઓ શોધતાં મને બહુ વાર ન લાગી. મેં દૂરથી જોયું કે એક જગ્યાએ ઊભા રહી એ લોકો ફૂગ્ગા વેચતા હતા. રાધિકાની મમ્મી ફૂગ્ગામાં હવા ભરી રહી હતી અને એના પપ્પા બાળકોને વેચી રહ્યાં હતા. તેની આસપાસ પણ ભીડ હતી, બન્ને જણા વેપારમાં એટલા વ્યસ્ત હતા કે મારા અવાજનો જવાબ દેવાનો એને સમય નહોતો.

મેં આસપાસ જોયું તો નજીકમાં જ ખોળામાં પોતાના નાના ભઈલાને સૂવરાવતી રાધિકા બેઠી હતી. આજુબાજુમાં ક્યાંય છાંયો નહોતો એટલે આટલા સખત તડકામાં એ આમ પોતાના ભાઈને ખોળામાં લઈ બેસેલી. ભઈલો જરા જરા વારે તડકાને કારણે રડતો હતો. એટલે રાધિકા પોતાના વાળથી એને છાયો કરી આપતી હતી.

દૂરથી હું બધુ નિહાળી રહ્યો. ધીરે ધીરે તેના ભઈલા પર તડકો વધી રહ્યો હતો એટલે રાધિકા એને પોતાના હાથથી છાયો આપવા માંડી. પછી પણ એને સંતોષ ન થતા એ પોતાની ફાટેલી ઓઢણીથી એના પર છાયો કર્યો. તો પણ ભઈલો શાંત નહોતો પડતો એટલે એ મુંઝાણી ને એના મા-બાપ તરફ દયામણે ચહેરે જોવા લાગી. એ થાકેલી જણાતી હતી, કદાચ એને પણ ભૂખ લાગી હોય.

એના મા-બાપ તો ફૂગ્ગાના વેપારમાં એટલા વ્યસ્ત હતા કે એ વખતે એ આવી કોઈ વાત પર ધ્યાન આપી શકે એવું મને લાગ્યું નહિ. રાધિકાને પણ એ સમજાયું કે વેપાર પર તો રોજીરોટી છે એટલે એમને બોલાવવાનું માંડી વાળી તેણે ભઈલાને પોતાના ખોળામાં જ ઊંધો સૂવડાવ્યો અને એને સહેજ પણ તડકો ન લાગે એમ પોતે આખી તેના પર નમીને બેઠી. પછી એટલા વહાલથી એને થપથપાવવા લાગી કે થોડી જ વારમાં શાંત પડીને મારી નજર સામે જ એ સૂઈ ગયો.

હું એ દૃશ્ય જોઈ ઘણું સમજી ગયો. એટલે એને શાળાએ લઈ જવાનું માંડી વાળી એને આપવા માટે એક વેફરનું પેકેટ લઈને એની પાસે ગયો.

મને જોઈ એ ઓઝપાઈ, ‘સર.. તમે..? મેળામાં?’

હું કંઈ બોલી શક્યો નહિ. વેફરનું પેકેટ એના તરફ લંબાવતા કહ્યું, ‘લે, તનેય ભૂખ લાગી હશે, લાવ હું ખોલી આપું.’

અચાનક એણે ઈશારાથી ના પડતા ધીમા અવાજે કહ્યું, ‘હમણા રહેવા દો સર, પ્લાસ્ટિકના અવાજથી ભઈલું જાગી જશે તો.., હું પછી ખાઈ લઈશ.’

મને એની કાળજી પર લાગણી થઈ આવી. હું તેને જોઈ જ રહ્યો. એ બોલી, ‘આજે લેશન થયું નથી સર, કાલે ગ્રામપંચાયતની જવાબદારીઓ લખીને પાકી કરીને લેતી જ આવીશ.’

મેં કહ્યું, ‘રહેવા દે હવે, તારે એ શીખવાની ક્યાં જરૂર છે! જવાબદારી કોને કહેવાય એ તો હું તારી પાસેથી શીખીને જાઉં છું!’

એ કદાચ કંઈ જ સમજી નહોતી કે એણે મને એવું તે શું સમજાવ્યું! પણ હું વેફરનું પેકેટ એની પાસે મૂકીને ભઈલો જાગી ન જાય એમ ચુપચાપ દબાતા પગલે મારા વર્ગના રાહ જોઈ રહેલા બાળકોને જવાબદારી કોને કહેવાય એ શીખવવા પાછો ફર્યો.


લેખક: અજય ઓઝા, ભાવનગર ગદ્યસભા
આની સિરિઝ કેનેડાનાં ગુજારાત ટાઇમ્સમાં શરુ થઇ છે.

રોલ નંબર દસ? નવ!

અજાણ્યા માણસને સ્વાભાવિક જ થાય કે હું રોલ નંબર નવ તો ભૂલી જ ગયો, માસ્તરને જ એકડા બરાબર આવડતા નથી. પણ મને કે મારા વર્ગના બાળકોને એ આશ્ચર્ય થાય નહિ. કેમ કે આઠ પછી કાયમ દસ નંબર જ બોલવાનું રહેતું. નવ નંબર તો વિક્રમનો હતો. અને એનો નંબર બોલું કે ન બોલું એ ક્યાં સાંભળવાનો હતો! લાલજીસાહેબના ક્લાસમાં હતો ત્યારે બધા એને મૂંગલો કહી ને બોલાવતા. પણ એ જન્મથી જ બહેરો-મૂંગો નહોતો. કેટલેક અંશે અધકચરા અવાજો કાઢી થોડું ઘણું બોલી પણ શકતો. હા, એ વાત જૂદી હતી કે તેનું બોલેલું કોઈ સમજી શકતું નહોતું. પણ બધા એને આમ મૂંગલો કહે એ મારાથી સહન થયું નહિ ને લાલજીસાહેબને વિનંતી કરી મેં એને મારા ક્લાસમાં લઈ લીધો. નામ મને નોંધાવતી વખતે એમણે કહેલું, ‘શું ફેર પડશે ભાઈ? મારી પાહેં ભણે કે તમારી પાહેં! હે? એને તો બોલવું ય નથી ને હાંભળવુંય નથી. હાવ મૂંગલો છે.. મૂંગલો.’

‘વાંધો નહિ તમતમારે, રજીસ્ટરમાં નોંધાયેલું એનું સાચું નામ એના કાને સંભળાવી શકું તોયે ઘણું છે મારા માટે!’ મેં કહ્યું ને લાલજીસાહેબ મોટેથી હસવા લાગેલા. ને પછી કટાક્ષમાં બોલ્યા, ‘બહુ હારું લ્યો તો ભણાવી દ્યો એને જલ્દી ને બનાવી દ્યો મોટો લાટસાબ. અમે તો જાણે કાંઈ ભણાવતા જ ન હોયે એવી વાત કરો છો. તમે ખાલી એ મૂંગલાની ભાષા હમજી શકો ને તોયે તમારો ગુલામ થઈ જાઈશ.. જાવ.’

મારા ક્લાસમાં આવ્યા પછી મેં જેમ જેમ એનામાં રસ લીધો તેમ તેમ એ વધુ ને વધુ ખિલવા માંડ્યો. મને એના પર હતી એના કરતા અનેકગણી લાગણી એને મારા પર થવા માંડી. કંપાઉન્ડમાં મારું લ્યુના પ્રવેશે કે તરત જ એ દોડતો સામે આવે. આડો જ ઊભો રહી જાય. એટલે મારે એને સ્કૂટર સોંપી દેવાનું. એ લીમડાને છાંયે મૂકી આવે. મારું લંચબોક્સ અને વૉટરબેગ લેતો આવે. ક્લાસમાં મારા ટેબલ પર બરાબર ગોઠવે. રીસેસમાં હું જમું તો મારે એનું કઈ કામ તો નથી પડ્યું ને એવી બે-ચાર વખત ખાતરી કરી જાય. રજાના સમયે વળી પાછું લંચબોક્સ અને વૉટરબેગ સ્કૂટર પર ગોઠવે અને કમ્પાઉન્ડ બહાર સુધી સ્કૂટર કાઢી આપે. આ બધા કામ એને ન કરવા દઉં કે બીજું કોઈ કરે તો ગુસ્સામાં ચિત્રવિચિત્ર અવાજો કાઢીને એ આખી નિશાળ માથે લઈ લે. આમેય એને ભણવામાં તો રસ જ નહોતો, એટલે બહારના કામ કરવામાં એનું કૌશલ્ય દેખાડવાનો એને ભારે ધખારો રહેતો.

એક દિવસ રજામાં સ્કૂટર બહાર કાઢ્યું ને જોયું તો પંક્ચર. ઈશારા અને અવાજોના મિશ્રણથી એણે મને પંક્ચર બતાવ્યું. એ દિવસે મારે અગત્યના કામે પહોંચવાનું હોવાથી અકળાયો. સામેના ગેરેજ સુધી વિક્રમ મને દોરી ગયો. પંક્ચર થયું ત્યાં સુધી હું ચિંતાગ્રસ્ત બેઠો રહ્યો. સમય બગડવાને લીધે મારુ મન બહુ ઉદાસ હતું. મારી સાથે વિક્રમ પણ બેઠો રહ્યો. એ જાણે સતત મારી ચિંતાને ઉકેલી રહ્યો હતો અને મને સખત અકળાયેલો જોઈ એનું મન પણ વ્યાકુળ થતું મેં જોયું.

બીજા દિવસથી વિક્રમમાં એક ફેરફાર જોવા મળ્યો. રજા પડવાના એક કલાક પહેલા જ એ સ્કૂટર પાસે જઈ આવ્યો. મેં પૂછ્યું, ‘કેમ? શું હતું?’

એણે ઈશારા મિશ્રિત અવાજે સમજાવ્યું, ‘જોતો’તો કે આજે પંક્ચર નથી ને? કાલે તમે કેવા હેરાન થયા’તા!’

ત્યારથી એ હમેશા એક કલાક અગાઉ જ પંક્ચરનું ચેકીંગ કરી લે. જેમ જેમ એના સંકેતોની ભાષા હવે હું પામવા લાગ્યો હતો તેમ તેમ મને એનામાં વધુ ને વધુ રસ પડવા લાગ્યો. એના ખાસ પ્રકારના ઈશારા અને ખાસ પ્રકારના અસ્પષ્ટ ઉચ્ચારોનું અર્થઘટન કરવા ખાસ્સું એવું મગજ કસવાની જરૂર પડે, પણ એમા સફળ થાઉં ત્યારે અનેરો આનંદ અનુભવાય.

એવામાં એક્વાર કોઈ કારણસર મારે પાંચેક દિવસની રજા ઉપર જવાનું થયું. એ પછીના અઠવાડિયે હું હાજર થયો ત્યારે મારું સ્વાગત કરવા દરવાજે વિક્રમ હાજર નહોતો. તપાસ કરતા લાલજીસાહેબે કહ્યું, ‘અરે કોણ મૂંગલો ને? એ તો ભાઈ તમારા વિના અમે નો હાચવી શકીયે એને હો. તમે ગયા પછી પહેલે જ દિવસે તમને જોયા નહિ એટલે ક્લાસમાં બેઠો જ નહિ, એટલે મેં મારા ક્લાસમાં બેસાડ્યો પણ રજા પડે એ પહેલા તો ક્યાં નાસી ગયો કોઈને ખબર જ પડી નહિ. હા, જતા જતા એક તોફાન કરતો ગયો, અમે ભલે એને વાંચતા-લખતા ન શીખવ્યું, પણ તમે એને તોફાન કરવાનું શીખવ્યું?’

‘કેમ? શું તોફાન કર્યું એણે?’ મને આશ્ચર્ય થયું.

‘મારી બાઈકમાં પંક્ચર પાડતો ગયો.’ લાલજીસાહેબ રોફથી બોલ્યા, ‘ને બસ.. એ દિવસે મેં એને બરાબર ફટકાર્યો, પછી આટલા દિવસ ભણવા આવ્યો જ નહિ.’

મને ઝટકો લાગ્યો. વિક્રમ આવું કરે ખરો! વિદ્યાર્થીઓ જે કંઈ કરે એમાં એના શિક્ષકની ઈમેજ પણ જોડાઈ જાય છે એ વાત લાલજીભાઈની વાતોમાંથી હું સમજ્યો. ક્લાસમાં જઈ મેં બીજા છોકરાવને કહ્યું કે ‘જાવ, વિક્રમને બોલાવતા આવો.’

છોકરાવ કહે, ‘તમે આવ્યા છો એ ખબર પડતાં જ અમે એને બોલાવવા ગયા.. એણે અમને કહી રાખેલું કે સાહેબ આવે તો મને બોલાવા આવજો, જુઓ આ આવ્યો.’

મને જોઈને એના ઉતરેલ ચહેરા પર જરા રોનક આવી. મારી ખુરશીને ઘસાઈને નીચું મોં કરી ઊભો રહ્યો. પછી હાથ ઉલાળીને કેટલાય અસ્પષ્ટ ઉચ્ચારો વડે મારા કાન અને મગજ ભરી દીધા. એની પ્રતિક્રિયાઓનું અર્થઘટન કરવામાં મારે બહુ વાર લાગી. એના અવાજમાં ઠપકો હતો, હું આટલા દિવસ એને ન મળ્યાનું દુઃખ હતું, એને બીજા સાહેબોએ હડધૂત કર્યો હશે એનો રોષ પણ ટપક્યો.

છતાં એણે લાલજીસાહેબની બાઈકમાં પંક્ચર પાડ્યું એ વાતનો તાળો મને મળ્યો નહિ. પણ તરત જ એને પૂછવાનું મને યોગ્ય ન લાગ્યું. પણ એ દિવસે જ રીસેસના સમયમાં જ્યારે બધા વિદ્યાર્થીઓ બહાર ગયા હતા ત્યારે વિક્રમ છાનોમાનો લાલજીસાહેબની બાઈક પાસે ગયો અને એના ટાયરમાંથી હવા કાઢતો મેં એને જોયો.. મને વધુ આંચકો લાગ્યો, લાલજીસાહેબની ફરિયાદ ખોટી નહોતી. આ છોકરો કેમ આવું તોફાન શીખ્યો? ને એ પણ આમ અચાનક?

હું તરત લાલજીસાહેબ પાસે દોડ્યો અને કહ્યું, ‘તમારી વાત સાચી નિકળી અને એટલું જ નહિ આજે પણ વિક્રમે ફરી એવું જ કારસ્તાન કર્યું છે.’

લાલજીસાહેબ ઉકળ્યા, ‘જોયું ને? મેં કહ્યું’તું ને કે તમે એને શું શીખવી શકવાના? આ? આ શીખવ્યું? બોલાવો, બોલાવો એ મૂંગલાને.. એના બાપને ય બોલાવો, આજે એની પાહેં જ બધું કબૂલ કરાવીયે. મૂંગલો કરાફાટ્યનો થઈ ગ્યો.. એમાંયે મોટે ઉપાડે તમે એની ભાષા હમજવા લઈ ગ્યા મારામાંથી.. તમે હું હમજ્યા એની ભાષા? આજે હું એને માર્યા વગર નહિ મૂકૂં.. ક્યાં છે? બોલાવો છો કે હું જાઉં?’

મેં શાંત પાડવા કોશિશ કરી, ‘એને હું ઠપકો આપીશ. તમે ચિંતા ન કરો. પંક્ચર પાડ્યું હશે તો પણ હું સરખું કરાવી આપીશ. પણ મને એ કહો કે એ દિવસે બીજું કંઈ બન્યું હતું ?’

‘તમે કે’વા હું માગો છો? આચાર્યસાહેબ પણ ત્યારે હતા, અમે એને તમારી જેમ થાબડભાણા તો નો જ કરીયે હો. એ દિવસે જે થયું હોય ઈને જ પૂછો ને, મારે નથી કહેવું જાવ. એને ક્યો તમને કહી દે જે થયું હોય ઈ…’ ઉકળેલા અવાજે જ લાલજીભાઈ જરા અટક્યા ને પછી હોઠ કરડાવી બોલ્યા, ‘ના ના, નથી કે’વું જાવ, બહુ મૂંગલાની ભાષા હમજવાના હગલા થયા છો ને.. તયે જાવ ને એને જ ક્યો તમને હમજાવે…’ વળી અટકીને કહે, ‘મૂંગલો તમને લખીને હમજાવશે? હે…હે.. તમે હજી એને લખતાંયે ક્યા શીખવી દીધું? હેં? જાવ એને ક્યો તમને બધું હમજાવે. મૂંગલો શું કે’શે? અને કે’શે કે’શે ત્યાં તો તમે રીટાયર્ડ પણ થઈ ગ્યા હશો.. હા…હા..’

‘વીસ મિનિટમાં બધું સત્ય બહાર ન લાવું તો કે’જો મને.’ કહેતો હું બહાર નિકળી ગયો. મેં લાલજીભાઈની ચેલેન્જ ઉપાડી લીધી.

ગેરેજવાળાને બોલાવી બાઈકમાં હવા ભરવા મોકલ્યું અને ધૂઆપૂઆં થતો હું ક્લાસમાં આવ્યો. બધા છોકરાવને બહાર રમવા મોકલી વિક્રમને પાસે બોલાવ્યો. જેવી મેં વાત માંડી કે તરત જ એ ભાંગી પડ્યો.

મને ખ્યાલ આવ્યો કે હવે એ મારી ભાષા પણ સમજવા માંડ્યો છે. મેં એને મહમહેનતે એને સમાજય એવા સંકેતો અને અવાજોની મદદથી બધું પૂછ્યું. ને એણે પણ એક પછી એક વાત મને ઈશારા અને અવાજોથી સમજાવવા માંડી. એક એક વાત ખૂલતી ગઈ તેમ તેમ મને સત્ય સમજાતું ગયું. કહેતા કહેતા એ રડતો રહ્યો. એને ધરપત આપી શાંત પાડ્યો ને બધા સાથે રમવા મોકલ્યો.

હું મગજ શાંત પાડવા ઑફિસમાં જઈ બેઠો ત્યાં લાલજીસાહેબ પણ આવ્યા, ‘કંઈ કહ્યું કે નહિ મૂંગલાએ? કંઈક બોલો તો ખરા… કેમ ચૂપ છો? તમે એને બોલતો ન કરી શક્યા.. પણ એણે તમને મૂંગલા કરી દીધા કે શું ? હે..હે..’

‘મને બધો ખ્યાલ આવ્યો છે.. એ દિવસે શું બન્યું હતું.. મને બધું વિક્રમે કહ્યું.’ હું શાંત અવાજે બોલ્યો.

સામે બેઠેલા આચાર્યસાહેબની આંખમાં પણ ચમક આવી, ‘એમ? તો તો કહી દો.. એક મૂંગલો કેટલું કહી શકે એની અમનેય હમજ પડે!’

‘એણે તો રજેરજ વાત મને સમજાવવાની પૂરી કોશિશ કરી સાહેબ, પણ હું જેટલું અને જેવું સમજ્યો એ મારા શબ્દોમાં જ કહી શકીશ. એના જેટલી ડીટેઇલ ન કહી શકું… કદાચ એટલા માટે કે હું મૂંગલો નથી ને!’ પહેલી વાર મારાથી પણ ‘મૂંગલો’ બોલાઈ ગયું.

‘ભલે ભલે, તમતમારે બોલી નાંખો.’ લાલજીસાહેબ બોલ્યા.

એ દિવસ ની મને જે વાત વિક્રમ દ્વારા સમજાઈ હતી તે મારા શબ્દોમાં રજૂ કરી, ‘જુઓ, એ દિવસે રીસેસમાં કોઈ નહોતું ત્યારે તમે અને આચાર્ય સાહેબ બગીચામાં બેઠા હતા અને વિક્રમને તમે ફૂલછોડને પાણી પાવાના કામમાં લગાડ્યો હતો.’

‘હા, બરાબર.’ આચાર્યસાહેબ બોલ્યા.

‘એ વખતે તમે બંને જે વાત કરતા હતા એ તમને તો યાદ જ હશે?’ મેં પૂછ્યું. અને કશાય પ્રત્યુત્તરની રાહ જોયા વગર આગળ કહ્યું, ‘તમે લોકો એમ સમજતા હતા કે આ બહેરો-મૂંગો બાળક તમારી વાત શું સાંભળવાનો? અને સાંભળે તો કોને અને શું કહેવાનો? બરાબર ને?’

આચાર્યસાહેબ અને લાલજીસાહેબ તો સડક થઈ ગયા. બંનેની આંખો પહોળી રહી ગઈ. મેં એની નોંધ લઈ આગળ કહ્યું, ‘ એ દિવસે મારા સ્કૂટરમાં પંક્ચર પાડવા તમે જ તમારા ક્લાસના કોઈ છોકરાને કહ્યું હતું ને! વિક્રમે એ વાત બરાબર સાંભળી લીધેલી. અને એનું પરિણામ તમે આજે જોઈ રહ્યાં છો.’

પેલા લોકો બંને એકબીજાની સામે ડઘાયેલા જોઈ રહ્યાં, પછી એકાએક બેય જણા ખડખડાટ હસવા લાગ્યા. અંતે આચાર્યસાહેબ કહે, ‘માસ્તર તમે જીત્યા.’ કહી એમણે લાલજીસાહેબને તાળી આપી.

હવે ડઘાવાનો વારો મારો હતો. મારો ચહેરો જોઈ લાલજીભાઈએ ફોડ પાડ્યો, ‘જુઓ માસ્તર, એ દિવસે અમે એની અને એ બહાને તમારી પરીક્ષા લેવા માટે જ એ બધું બોલ્યા હતા. પણ એનું પરિણામ આવું આવશે એની ખબર નો’તી. પણ તમે એના હાચા ગુરુ નિકળ્યા ભાઈ.’

હું અચંબામાં પડી ગયો. ઊભો થયો ને જતા જતા એક પ્રશ્ન પૂછવાનું મન ન રોકી શક્યો, તે પૂછી લીધું, ‘મારી પરીક્ષા લેવા પંક્ચરની ને એ બધી વાત ઊભી કરી એ તો ઠીક સમજ્યા હવે, પણ પછી પેલા નવા હાજર થયેલા વિદ્યાસહાયક બહેનની વાતો પણ મારા મૂંગલા સામે કરવાની શું જરૂર હતી?’

પૂછીને જવાબની રાહ જોયા વગર એ બંને મૂંગલાઓને ઑફિસમાં જ ડઘાયેલા મૂકીને હું વિના વિલંબે બહાર નિકળી ગયો.


આની સિરિઝ કેનેડાનાં ગુજારાત ટાઇમ્સમાં શરુ થઇ છે.
લેખક: અજય ઓઝા, ભાવનગર ગદ્યસભા

કમળ

આજે ફરીથી હૃદયમાં વ્યથા અને મગજમાં તનાવ સાથે તે ઘરે પાછો ફર્યો હતો. કોઈ સાથે વાત કર્યા વિના બાથરૂમમાં દાખલ થઇ ગયો. 

ગરમપાણીની બાલદી લઇ આવેલી પત્ની ઉત્સુકતાભરી પૂછી રહી, ‘શું થયું…? કંઈ વાત થઇ…?’

‘ના … હજી સુધી કઈ પાર પડ્યું નથી’. ધીમેથી જવાબ આપી બાથરૂમનો દરવાજો બંધ કર્યો, પણ તેના કાન ખુલી ગયા. બહાર મોટાભાઈ-ભાભી જે વાર્તા-લાપ કરી રહ્યા હતા તે સાંભળવા.

‘દિયરજી જે રીતે વિચારે છે, તેમ મકાન થોડું બનાવવાનું હતું…?’ ભાભીનો વ્યંગ્ય કાનની આરપાર નીકળી ગયો. 

‘હા…, નાનો થોડી હિંમત કરે તો ચાર-લાખમાં ત્રણ રૂમ વાળો ફ્લેટ આસાનીથી અપાવી દઉં…!’ મોટાભાઈનો ઘમંડ ભર્યો આવાજ તેના કાનમાં હથોડા જેમ પડઘાયો. એને થયું, આ મીનીટે બહાર નીકળી મોટાભાઈને જાટકીને કહી દઉં, ‘આટલા રૂપિયા હોય તો, એક ધડાકે ફ્લેટ ન ખરીદી લઉં…? ધનના ઢગલા પર બેસી સુફિયાણી વાતો કરવી સહેલી છે. ‘આ મોટાભાઈ નહિ, ટેબલ નીચેની એમની આવક બોલે છે, એની મને ખબર નથી એવું થોડું છે…?’ 

ગુસ્સા અને નારાજગીથી તે તપી રહ્યો હતો. ત્રણ-ચાર જગ  ભરીને પાણી માથા પર રેડી દીધું! હાથમાં સાબુ લઇ, શરીર પર જોરજોરથી ઘસવા લાગ્યો. ગરીબીના મેલને ધોઈ નાખવા, જાણે..!

તેના કાન ફરી બહારનો વાર્તાલાપ સંભાળવા લાંબા થયા… 

‘આજે જ્યાં જુઓ ત્યાં પૈસાની બોલબાલા છે, ભાઈ! ખાલી, કોરા સાહિત્યિક શબ્દોથી પેટ થોડું ભરાય છે? જુના ખખડધજ સિંધ્ધાંતો છોડવા જ પડે. તો કઇક નવું ખરીદી શકાય.’

તેની અંદર ને અંદર… શબ્દો, મુલ્યો, સાહિત્ય, સરસ્વતી બધુ જ જાણે ઘુટાતું, છટપટાતું રહ્યું…!

ખોટી વાતો વિરુધ્ધ તેની તેજ કલમ ચાલતી. હવે એ બાબતોને શરણે થવું…? ના… ના, કદાપી નહિ.

સ્વસ્થ થઇ બહાર આવ્યો ત્યાં તેને પત્નીએ કહેલી વાત યાદ આવી, ‘મુંઝાતા નહિ, લડજો. પણ…સ્વમાનના ભોગે નહિ…! હું તમારી સાથે છું ને..!’ 

કાદવમાં ખીલેલા કમળ જેમ તેનો ચહેરો ખીલી ઉઠ્યો હતો…!  

 


આરતિબા ગોહિલ ‘શ્રી’