રોલ નંબર ત્રણ

યસ સર.. કહેતોક ને નીતેશ ઊભો થયો. ક્લાસમાં સૌથી હોશિયાર અને ચપળ વિદ્યાર્થી. એક સવાલ પૂછો તો ત્રણ ત્રણ જવાબ આપે. રમતગમતમાં પણ આગળ અને ભણવામાં પણ આગળ. શરૂઆતમાં જોકે મેં એના પર ખાસ ધ્યાન નહોતું આપેલું પણ ધીરે ધીરે એની હરકતો મારું ધ્યાન ખેંચતી રહેલી.

એનું પ્રોફાઈલ પિક્ચર અનોખું રાખેલું. તેના ફોટામાં એક હાથે પ્લાસ્ટર હતું. એ વખતે શેરીમાં નિકળેલ એક રીક્ષાની પાછળ ટીંગાવા જતા પડી ગયેલો. પડોશમાં રહેતા છોકરાઓએ સમાચાર આપેલા કે નીતેશ એક મહિનો નહિ આવે. હાથ ભાંગ્યો છે એટલે સાજા થતા વાર લાગશે.

પણ થોડા દિવસ પછી મને એમ થયું કે રૂબરૂ નીતેશને જોઈ આવું તો સાચી પરિસ્થિતિ નો ખ્યાલ આવે.

એટલે મેં એમના પડોશમાં રહેતા છોકરાવને કહ્યું, ‘મને એમને ઘેર લઈ જશો?’

છોકરાઓએ ના પાડી, મેં કારણ પૂછ્યું તો કહે, ‘એના ઘર પાસે એક કૂતરું કરડે છે. અમને બીક લાગે.’

પણ દૂરથી મને એનું ઘર બતાવવાની શરતે એ લોકો મને લઈ ગયા. એ રીતે હું ગયો ત્યારે પ્લાસ્ટરવાળા હાથ સાથે નીતેશ શેરીની બહાર મારી સામે મને લેવા આવ્યો ને કહે, ‘હુ કેમ સામે આવ્યો ખબર છે સાહેબ? હું આવું તો શેરીનું કૂતરુ તમને કરડવા દઊં નહિ, એટલે આવ્યો.’

મને ઘરે આવેલો જોઈને એ ખુશ થયેલો. મેં એને સમજાવ્યું કે પ્લાસ્ટર તો ડાબા હાથે છે, વળી ચાલવામાં કઈં તકલીફ નથી, તો નિશાળે તો આવી શકાય. તને ફાવે તેવું કામ આપીશ. એ સમજી ગયેલો, બે દિવસ પછી નિશાળે આવવા લાગ્યો. અને બમણા ઉત્સાહથી ભણવા લાગ્યો. જો કે જમણા હાથથી લખવામાં એને મુશ્કેલી પડતી હતી ત્યારે મને ખ્યાલ આવ્યો કે એ ડાબેરી હતો!


આની સિરિઝ કેનેડાનાં ગુજારાત ટાઇમ્સમાં શરુ થઇ છે.
લેખક: અજય ઓઝા, ભાવનગર ગદ્યસભા

રફુચક

તરલાબેન બહુ સુખેથી રહેતા હતાં. તેના વર તનસુખભાઈને ધમધમતો હોટેલનો ધંધો ચાલતો હતો. તરલાબેન તેમના ધંધામાં માથુ ન મારતા. બંનેને ભળતું પણ સારૂં. બંને તેના આવનાર બાળકની રાહ જોઈ રહ્યા હતા. તરલાબેનને આઠમો માસ ચાલી રહ્યો હતો.

watercolor: Kishor Raval

એક રાતે તનસુખભાઈ ઘેર જ ન આવ્યા. રફુચક થઈ ગયા. બીચારાં તરલાબેન આખી રાત પડખા ઘસતા, રડતાં પડી રહ્યા. જાતજાતના વિચારે ચડ્યાં. કોઈ કારણ દેખાણું નહીં. બીજી કોઈ ખરાબ ટેવ પણ નહોતી. સુવા જતાં પહેલા પોતાના ભાઈને પણ ફોન કરી જણાવ્યું. ભાઈએ કહ્યું સવાર સુધી રાહ જો. હું સવારે બધી તપાસ કરાવું છું. પણ સવાર કેમ પાડવી! તેને કોઈ કારણ ન દેખાતા તનસુખભાઈના અકસ્માતના સમાચાર મળશે તેવા જ વિચાર આવતાં હતાં….

સવારે ભાઈ આવે તે પહેલા તો દરવાજાની બેલ વાગવી શરૂ થઈ ગઈ. એક પછી એક તકેદાર આવવા લાગ્યા. તનસુખભાઈએ ધંધામાં મોટી ઉધારી કરેલી અને ખોટ ખાધેલી. તેમનુ ઘર ડેલામાં હતું. સોસાયટીના મેનેજરને ખબર પડી, તરલાબેનની દયા આવી. તેણે ઘર ઉપર નોટીશ મૂકી દીધી કે ઘરમાલિક બહારગામ ગયા છે. અને બહારથી તાળુ મારી દીધું. અને તેમને ધરપત આપી કે ભાઈ આવશે ત્યારે તાળુ ખોલીશ. ભાઈને ફોન કરજો કે તમને મોડેથી આવીને તેડી જાય.

પછી તો ભાઈ આવીને તેડી ગયા. ટાઈમ થતાં તેની સુવાવડ પણ કરી. બાબો થોડો મોટો થયો એટલે તેને અલાયદુ ઘર પણ લઈ આપ્યું. આગલા ઘરને સમયસર તાળુ મારેલું એટલે ઘરવખરી બચી ગયેલી. ભાઈ તેને નીયમિત મદદ કરતાં રહેતાં.

તરલાબેન ભણેલા હતા એટલે તેણે ટ્યુસન શરૂ કરી દીધાં. મનને કામમાં પરોવ્યું. આમ સ્વતંત્ર જિંદગી શરૂ થઈ. ધીમે ધીમે તેમને હિંમત પણ આવતી ગઈ. બાબો પણ મોટો થવા લાગ્યો.

થોડાં વર્ષ પછી તનસુખભાઈ કોઈ સગાના લગ્ન પ્રસંગે ગયા હશે ત્યારે તે તેના સાઢુભાઈને મળ્યા. તરલા કયાં રહે છે તે પૂછ્યું તો સાઢુભાઈ કહે ઘેર આવો એટલે બધી વિગત આપીશ.

થોડાં દિવસમાં તો તનસુખભાઈએ સાઢુભાઇને ઘેર બેલ મારી. શાળીએ ઘર ખોલ્યું. તનસુખભાઈને જોઈ દરવાજા વચ્ચે ઉભી રહી અને તાડુકી: “શું મોઢું લઈને આવ્યા છો? ખબરદાર મારા ઘરમાં પગ મૂક્યો છે તો!” સાઢુભાઈ દરવાજા આગળ આવીને બોલ્યા “ઓફિસે મળવા આવજો. અત્યારે જાવ.”

બીજે દિવસે તનસુખભાઈ ઓફિસે પહોંચી ગયા. સાઢુભાઈ વ્હાલા થઈ બધું ભખભખી ગયાં. તેને એમ કે શાળીને પાછું સુખ મળે.

તનસુખભાઈ એક સાંજે તરલાબેનને ઘેર પહોંચી ગયા. ઘણી માફી માગી. તરલાબેન એકના બે ન થયા. અને કહ્યું કે તમારામાંથી હવે મને વિષ્વાસ ઉડી ગયો છે. હું તમારી સાથે નહીં રહી શકુ. 

તનસુખભાઈ દીકરાને જોઈ ખુશ થયા. દીકરાને બોલાવ્યો, “આવ બેટા.” દીકરો શરમાઈને માના ખોળે ભરાયો. તનસુખભાઈ ઉઠ્યા અને જતાં જતાં કહેતા ગયા…”આપણાં બાબાની ભણાવવાની જવાબદારી હું લઉ છું.” તરલાબેને બાબાના ઉજળા ભવિષ્ય માટે વિચાર કરી કહ્યું, “ભલે”.

તનસુખભાઈએ બેંગલોરમાં તરલ નામની ફાઈવ સ્ટાર હોટેલ ખોલી અને પાછાં તેના ધંધામાં ડૂબી ગયા. દીકરો મોટો થયો ત્યાં સુધી તરલાબેન તેને તેના પપ્પા સાથે વેકેશનમાં મેળાપ કરાવતા. કોલેજમાં ગયો ત્યારે તનસુખભાઈએ તેને દસ લાખનો ચેક લખી આપ્યો.

આજે છોકરો એન્જિનિયર થઈ ગયો છે. અને સારી નોકરીએ લાગી ગયો છે. તરલાબેન હજી ટ્યુશન કર છે અને આનંદથી રહે છે.


લેખક: કોકિલા રાવળ, જાન્યુઆરિી ૨૦૧૮, ભાવનગર

રોલ નંબર બે..

‘યસ સર…’ લકી ઊભી થઈને જરા મોટેથી બોલી. આમેય એનો અવાજ મોટો ને બોલકી પણ ભારે. હાજરી પત્રકે તો એનું નામ લક્ષ્મી જ હતું પણ ઘરમાં બધા એને લખી કહેતા, હું એને જરા વધારે સુધારીને લકી કહેવા માંડયો!

એકવાર બાજુના વર્ગવાળા શિક્ષિકા બહેને મને પૂછેલું પણ ખરું, ‘તમે એને લકી કેમ કહો છો?’

દરેકને આપતો એ જ જવાબ મેં તેમને પણ આપેલો, ‘એ મારા માટે લકી છે. એ જ્યારથી મારા વર્ગમાં આવી ત્યારે આપણને પગારપંચનો લાભ મળેલો ને? એટલે આપણા બધા માટે એ લકી જ ગણાય!’

ટેબ્લેટમાં એનું પ્રોફાઈલ પિક્ચર જોતાં મને હસવું આવ્યું. તેણે ચશ્મા સાથે ફોટો પડાવેલો. કેવી ભદ્દી લાગતી હતી! હા, એ વખતે એ ચશ્મા પહેરતી. જો કે હવે એને ચશ્માથી આઝાદી મળી ગઈ છે.

મારા વર્ગમાં એ અરધા સત્રથી આવી હતી. આમ તો તેનો વર્ગ ઉપરના માળે હતો પણ એને પગની કોઈ કાયમી તકલીફ હતી એટલે તેના વર્ગશિક્ષકે મારા વર્ગમાં બેસડવા વિનંતી કરી અને ભલામણ પણ કરી, ‘ત્રણ મહિના આને પગમાં પાટો રહેવાનો છે ત્યાં સુધી એનું નામ તમારામાં રાખો. પછી જોઈએ. અને હા, ચશ્માના કૅમ્પમાં એને મફત ચશ્મા મળ્યા છે. આ છોકરી જરા આળસુ છે, જો તમે ઢીલા રહેશો તો એ ચશ્મા પહેરશે નહિ.’

watercolor: Kishor Raval

‘બરાબર.’ કહી મેં એનું નામ મારા રજીસ્ટરમાં લઈ લીધું.

બીજે દિવસે એ ચશ્મા વગર જ આવી. મેં પૂછ્યું, ‘લકી, ચશ્મા ક્યાં?’

‘મારે ચશ્મા નથી પહેરવા સાયબ.’ જરા પગ પછાડતા એ પહેલે જ દિવસે મારાથી રીસાણી. મને થયું એક દિવસ જવા દઉં. 

‘ચાલ આજે તારે સૌથી આગળ બેસવાનું, કાલે ચશ્મા લાવજે હોં.’ મેં તેને આગળ બેસાડી. પણ થોડી વાર પછી મેં જોયું કે કોઈ કારણસર એ પાછળ જઈને બેસી ગઈ.

મેં પૂછ્યું, ‘કેમ પાછળ બેઠી? આજે તારી પાસે ચશ્મા નથી એટલે મેં તને આગળ બેસાડી છે.’

‘સાયબ મને તો આઘેથીયે બધું બરાબર દેખાય છે.’ એ બોલી.

મને થયું એને ભણવામાં જ રસ નહિ હોય એટલે પાછળ બેસવા આમ બોલે છે. નિશાળમાંથી મફત મળ્યા છે એ ચશ્મા એને પહેરવા જ નથી. એને બરાબર દેખાય છે કે નહિ એની મેં મારી સૂઝ પ્રમાણે કસોટી કરવાનું ચાલુ કર્યું. મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે હું ખોટો સાબિત થયો. એણે તો દૂરથી પણ બધું સ્પષ્ટ વાંચી બતાવ્યું ત્યારે મને નવાઈ લાગી. આંખની તપાસમાં ડૉક્ટરલોકો પણ સ્ટુડન્ટ્સને ભરોસે બધું છોડી દે તો જ આવું થાય. જોકે સામાન્ય આરોગ્ય તપાસ માટે મેડીકલ સ્ટુડન્ટ્સ આવતા હોય છે પણ આંખ માટે?

મને વધુ એક ઝબકાર થયો ને હું તરત લક્ષ્મીના જૂના વર્ગશિક્ષક પાસે ગયો. તેમના વર્ગમાં તપાસ કરતા મારી શંકા સાચી પડી. એ વર્ગમાં બીજી એક લક્ષ્મી નામની વિદ્યાર્થિનિ હતી અને તેની તપાસ કરતા તેને જ દૂરનું ઓછું દેખાતું હોવાનું જણાયું. તેને નામે આવેલા ચશ્મા એ વર્ગશિક્ષકે આ લક્ષ્મીને છ મહિના ધરાર પહેરાવ્યે રાખ્યા! 

ખેર, મેં એ ભૂલ સુધારી નાખી. પણ એ ભૂલ ભૂલાય નહિ એ માટે ચશ્માવાળો ફોટો જ ટેબ્લેટમાં તેના પ્રોફાઈલમાં મેં રાખ્યો છે.

આની સિરિઝ કેનેડાનાં ગુજારાત ટાઇમ્સમાં શરુ થઇ છે.
લેખક: અજય ઓઝા, ભાવનગર ગદ્યસભા

અનુબંધ

કલ્યાણીને વિદેશમાં સાસરે વળાવ્યા પછી સૌથી વધુ ચિંતા અમને ઇશાનની રહેતી. કલ્યાણી વગર ઇશાનને સંભાળવો મુશ્કેલ. કલ્યાણી મારા મોટાભાઇની દિકરી, ને ઇશાન મારો દિકરો. બંને વચ્ચે વયગાળો ખૂબ વધારે. ઇશાન જન્મ્યો અને એકલી ઊછરેલી કલ્યાણીને સંગાથી મળી ગયેલો. ભઇલાને માટે દીદી જ બધું.

ઇશાનને નવડાવવો, જમાડવો, સુવડાવવો, રમાડવો એવા દરેક અધિકાર કલ્યાણીના. એ એકાદ દિવસ ક્યાંક જાય ને અમે ચારેય જણા સાંજ પડ્યે હાંફી જઇએ. 

કલ્યાણીની વિદાય પછી જન્મેલી ચિંતા સમય પસાર થતાં હળવી બનતી ગઇ. અનહદ તોફાની ઇશાન ધીમે ધીમે શાંત થતો ગયો. પોતાનું કામ એણે જાતે જ સંભાળી લીધેલું. હવે એ સ્કૂલમાં જવા માંડેલો. આખો દિવસ અભ્યાસમાં રહે, ને નવરો પડે ત્યારે એકલો – એકલો રમે. એ કલ્યાણીને ભૂલી ગયો ને અમે સૌએ હાશકારો અનુભવ્યો. 

આજે રવિવાર. ઇશાન એનો નિત્યક્રમ પતાવી પોતાનાં રૂમમાં જતો રહ્યો. મને થયું જોઉં તો ખરો એ શું કરે છે? હું એના રૂમમાં ડોકાયો. એ એકલો – એકલો ચેસ રમતો હતો. બંને બાજુની ચાલ એ પ્રમાણિકતાથી ચાલતો હતો. એની રમત પૂરી થવા આવી. કાળા પ્યાદાઓને સફેદ પ્યાદાઓએ મહાત આપી. ઇશાન માથું પકડી ‘ઓહ નો’  બોલી ઊઠ્યો.

મેં પાછળથી એના ખભા પર હાથ મૂકીને કહ્યું,

“કેમ ઇશાનભાઇ! હાર્યા તોય તમે ને જીત્યા તોય તમે. એમાં શું અફસોસ?”

એણે માથું ધુણાવી ના પાડતા કહ્યું, “પપ્પા, હું હારી ગયો.”

“ તો કોણ જીત્યું ?”

“કલ્યાણી દીદી.”

હું ચૂપચાપ એની સામે જોઇ જ રહ્યો – જોઇ જ રહ્યો. 


નસીમ મહુવાકર, ડેપ્યુટી કલેક્ટર, જિલ્લા સેવા સદન, ખસ રોડ, બોટાદ (સૌરાષ્ટ્ર)
99 1313 5028 / 9426 22 35 22 / ઇમેઇલ : nasim2304@gmail.com


 

વાવણી 

આખરે રૂઠેલો રાજા માંડ માંડ માન્યો. ગઇ કાલે આખી રાત અનરાધાર વરસાદ વરસ્યો હતો. 

રામજી બે વેંત ઊંચો હવામાં હળવા માંડ્યો. 

ધોળિયા ઢાંઢાને શિંગડે ઘી ચોપડ્યું. ચાંદલા કર્યા. 

રામજી ગળે ચડ્યો. ગુણીએ રામજીને ચાંદલો કર્યો. ઢાંઢાને અને રામજીને ચૂરમાનો લાડવો ખવડાવ્યો. 

photo: Kokila Raval, Bhavnagar

ડેલામાં સાથિયો કર્યો ને રામજી નીકળ્યો. પાણીની હેલ ભરીને આવતી નાની ગૌરી હામે મળી ને હકન પણ હારા થૈ ગયા.

ઇ ખેતરે આવીને ઊભો ર્યો.

પોર –

કાજળ છાર્યું આકાશ હતું. રહકાબોળ ખેતરે બેયને આવકાર્યા’તા. જોતજોતામાં બપોર સુધીમાં તો મોટા ભાગની વાવણી થઇ ગઇ’તી. 

દમુ બપોરે લપસી લઇને આવતી’તી. 

ભાઇ ઢાંઢાને વોંકળેથી પાણી પાઇને પાછો ફરતો’તો. ભાઇને એરું આભડ્યો ને દમુને લાપસી અભડાઇ ગઇ. 

આજે –

ઘેરું કાળું આકાશ જાણે ધરતીને આંબતું’તું. ચોમેર ભીની માટીની સોડમ હતી. પડખે વે’તું વોકળું ખળખળ આવાજ વધાર્યે જતું હતું. 

રામજીની આંખમાં હરવડું આવી ગ્યું. ઇ આંખ્યુંફાટ ખેતરને જોઇ ર્યો. 

ઘડીક રઇને ‘હાલ્ય ભાઇ, હાલ્ય !’ કરતાંક એણે ઢાંઢાને ડચકારો કરી પૂછડું આમળ્યું. જાણે ભાઇ એનામાં આવીને વસ્યો હોય એમ એણે બેવડા જોરથી વાવણી શરૂ કરી. 


લેખક: હરીશ મહુવાકર
“અમે”, 3/A, 1929, નંદાલય હવેલી પાસે, સરદાર નગર, ભાવનગર 364002
મો. : 9426223522,
ઇ મેઇલ : harishmahuvakar@gmail.com

રોલ નંબર એક

રોજના ક્રમ પ્રમાણે મેં મારા ૭ ઈંચના ટેબ્લેટમાં વર્ગની હાજરી પૂરવાનું ચાલુ કર્યું.

‘યસ્સ સર.’

રોલ નંબર એક બોલ્યો કે તરત જ મેં તેના નામની સામેના ખાનામાં તેની હાજરી નોંધી. મારા ક્લાસરૂમની ઍપમાં તેના નામ સામે બધી જ વિગતો દેખાય અને ફૂટડો ને નિખાલસ ચહેરાવાળો તેનો ફોટો પણ. મેં તેના પર ટચ કર્યું ને ફોટો ઝૂમ થયો.

બાળકોના ચહેરા કેટલા નિર્દોષ હોય છે…નહિ ! આજકાલ આટલા નિર્દોષ ચહેરા બહુ ઓછા જોવા મળતા હોય છે, એટલે એમ થાય કે જોયા જ કરીએ.

આટલા વર્ષોના અનુભવે બાળકોની ખુશીનું કારણ મેં શોધી કાઢ્યું હતું. યુવાનો ભવિષ્યની ચિંતામાં હોય છે એટલે ખુશ નથી હોતા, વૃદ્ધો ભૂતકાળ વાગોળતા હોય છે એટલે ખુશ નથી હોતા. પણ બાળકો હંમેશા વર્તમાનમાં જ ઓતપ્રોત થઈ જીવતા હોય છે માટે જ તેઓ આટલા ખુશ હોય છે ! આ રોજેરોજ મારી નજરે જોવાતું સત્ય છે !

હું રોલ નંબર એકનું પ્રોફાઈલ ખોલી બેઠો. વિવિધ સ્કીલ્સની કસોટીએ મેં એને ચડાવ્યો છે ને એની ક્ષમતા પ્રમાણે ગ્રેડ પણ આપ્યા છે. થોડો આડો અવળો, ઉપર-નીચે ફંટાતો, તેની જેમ જ નાચી રહેલો તેનો વિકાસ ગ્રાફ નોર્મલ છે, જે હવે આ વર્ષે પાંચમાં ધોરણમાં જરા જરા ઉપરની તરફ જતો જણાય છે. પ્રોગ્રેસ સાધારણ દેખાય છે, એની શીખવાની ગતિ સામાન્ય રહી છે. પહેલા ધોરણમાં દાખલ થયો ત્યારે તેનો ચહેરો આજના કરતા પણ વધુ માસૂમ હતો. આજે પાંચમાં ધોરણમાં પણ એનામાં બહુ મોટો ફેરફાર થયો નથી.

ટચસ્ક્રીનના ફાયદા ગણો તો ફાયદા અને સમયની બરબાદી ગણો તો એમ, પણ જૂઓ મેં બનાવેલા તેના કેટલાક વિડીયો પણ ખોલી બેઠો. આ વિડીયો તેની વિલક્ષણતાઓને કેદ કરવા અને તેના અભ્યાસના ભાગરૂપે મેં બનાવ્યા છે. મારી ઍપની મદદથી કેટલાક સાચા દૃશ્યો સાથે મેં એની તાસીરને મારી કલ્પનાના એનીમેશનમાં પણ ઢાળવા કોશીશ કરી છે. મારી આંખ સામે પાંચ વરસની નાની નાની પગલીઓ પડતી આવે છે જેના પર રોલ નંબર એક લખેલું છે.

એ પગલીઓ પર ક્યાંક સહેજ અમથો દફતરનો ભાર આવે ને આડીઅવળી પડવા માંડે, તેમ છતાં જાતને અને ચાલને એવી રીતે સંભાળે જાણે કોઈ જ ભાર નથી. પાટી પર એકડો માંડતા તો એના ચહેરા પર અનેક ખુશીઓ દોડી જાય. એક્ડા, શબ્દો, જોડકણાં, વાર્તા અને ગમ્મતોમાં ગોઠવાઈ જતા એને વાર લાગી જ નથી.

એક્વાર પેંડો લઈને પરાણે મારા મોંમાં મૂકતા કહે, ‘જલમદિન છે મારો, માએ તમારા હારુ જ મોકલ્યો તો, તમે મોડા આયા તે જરાક મે ચાખી લીધો…હી…હી…!’

એની લાગણી ચોક્ખી હતી. આખા ક્લાસરૂમમાં ‘હેપી બર્થ ડે’ ગવાયું ત્યારે એના ચહેરા પરની અપાર ખુશીઓ હું જોતો જ રહી ગયેલો.

‘જરાય તોફાન કરે તો તમતમારે આને મારજો, લેશન નો કરે તોયે ઠપકારજો, મારી ફરિયાદ નહિ આવે.’ એની મમ્મીએ પહેલા જ દિવસે મને ભલામણ કરતા કહેલું, ‘ઘરમાં મારા સાસુએ જરા લાડકો વધારે કર્યો છે તે જરા બગડી ગયો છે, હવે તમારે સુધારવાનો બીજું શું !’

પણ એ માસૂમને ક્યારેય ઠપકારવાની જરૂર જ નહોતી પડી. પોતાની ક્ષમતા અનુસાર તો એણે મને પરિણામ લાવી બતાવ્યું એટલે મને એના માટે કશી ફરિયાદ નહોતી. આમ પણ આટલા વરસના અનુભવે મને એટલું શિખવ્યું છે કે ક્યારેય કોઈ કોઈને કશુંયે શિખવી શકતું નથી હોતું, માત્ર દિશા બતાવી શકે છે, એ દિશામા જઈ શિખવાનું તો માણસે જાતે જ હોય છે. એટલે મારું કામ માત્ર અંગૂલિનિર્દેશ પૂરતું જ હોય છે જે હું સંતોષપૂર્વક કરું છું.

આની સિરિઝ કેનેડાનાં ગુજારાત ટાઇમ્સમાં શરુ થઇ છે.
લેખક: અજય ઓઝા, ભાવનગર ગદ્યસભા

કિશોરની યાદમાં…

ચિત્ર કરવામાં મશ્ગુલ કિશોર રાવળ, ૨૦૧૨

કિશોરના ગુજરી ગયાને પાંચ વર્ષ પુરા થયા. તેમની વાર્તાઓના સંગ્રહમાંથી એક હૃદય-સ્પર્શી વાર્તા.


સંઘરેલું સુખ

તમે પૂછશો કે સુખનાં તે કંઈ પડીકાં હોય! સાંભળો આ વાત.

વીસ બાવીસ વર્ષની રેવતીને હજુ પણ ઝાડ જોતાં જ કછોટો વાળી ઉપર ચડી જવાનું મન થઈ જાય. અને એ ઉમ્મરે તેને ‘મંગલમૂર્તિ’ બાલમંદિરમાં ‘માસ્તરાણી’ની નોકરી મળી ગઈ. ભણવે એક્કો હતી એટલે છોકરાં ભણાવવાનો કોઈ ડર નહોતો. તોફાન કરે એવા વિદ્યાર્થીઓને પણ પહોંચી વળવાની શ્રદ્ધા પણ પૂરી. મોટા માસ્તર મનુભાઈએ તેને પહેલે દિવસે બોલાવી થોડી સૂચનાઓ આપી અને છેલ્લે પોતાની ફિલ્સૂફી વ્યક્ત કરી..

“જો બેન, મને તો માસ્તરની જિંદગી એવી ફળી છે કે બીજે જનમ પણ મને માસ્તર જ બનાવે એમ ઇચ્છું. કુમળી વયના બાળકોને હાથમાં લઈ જૂદા જૂદા ઘાટ ઘડવામાં એવી તો મજા આવે છે. પીપરમીટ જેવા સૌ નોખા નોખા. અર્ધા ઘાટ ઘડાઈને આવે અને આપણે તેને ક્યારેક બદલવા પડે, ક્યારેક તેમને જ તેમના સ્વયંભૂ સ્વરૂપને વિકસાવતા શીખવાડીએ, ઘરની દીવાલોની બહારની દુનિયામાં શું શું ભર્યું છે તેનો તેમને આસ્વાદ કરાવીએ…

હું જન્મે બ્રાહ્મણ અને ગાંધીજીએ તો નાતજાતના ભેદો ભાંગવા અમને પ્રેરેલા. અને હું એવો સૂગાળવો નથી કે આની હારે પાટલો નો પડાય અને આના કરતાં આ ઉત્તમ એવું હું માની શકું. પણ આટલા વર્ષે મને એક સ્ફૂરણા થઈ આવી છે, એક પ્રકાશ થયો છે કે કદાચ એવું ન હોય કે બાપદાદાએ બ્રાહ્મણ વાણિયા કરી મૂક્યા તેની પાછળ એક ઉત્તમ ભાવના જ હશે! બ્રાહ્મણ એટલે જેને જ્ઞાન પ્રાપ્તિ અને જ્ઞાન પીરસવાનો ખૂબ જ થનગનાટ હોય. એ જમાનામાં જ્ઞાન એટલે વેદોચ્ચાર કરવાના, મંત્રો જપવાનાં, જયોતિષ, નક્ષત્રોનું ગણિત સમજવું, સંગીતની આરાધના કરવી, જીવનની સાત્વિકતા કેમ જળવાય તેનું મનોમંથન કરવું અને ઉકેલ કાઢવા. ફળ ફૂલ ખાઈને સાદાઈથી રહેવું અને સારાં શિષ્યો મળે એને બોધ દેવો તે પણ એક પૈસાની આશા રાખ્યા વગર.

અકિંચન રહેવું પણ પૈસા ખાતર જ્ઞાનનો વેપાર ન કરવો. કોઈ ડાંટી જાય તે સાખી ન લેવું. ધન માટે કોઈની કદમપોશી કરવી ન ગમે. સત્ય અને ન્યાયની જીવનભર શોધ કરતો રહે તે બ્રાહ્મણ. અને એ બ્રાહ્મણત્વ વારસામાં જ ઊતરતું રહે તે ભાવનાથી વાડા બાંધવામાં જ ભૂલ કરી બેઠા.

આજે તું આ શુભ કામ શરૂ કરે છે ત્યારે એ સાચા અર્થમાં તું બ્રાહ્મણ થા એવાં અશીર્વાદ આપું છું.

બિચારાં બાળકોનો હવાલો દિવસમાં છ કલાક માટે આપણને સોંપાય ત્યારે આપણે માબાપ છીએ એમ માનીને જ તેમને માર્ગદર્શન આપજે અને માબાપની દૃષ્ટિએ તેમને નિરખી તેમના વિકાસમાં મદદરૂપ થાજે.”

 રેવતીને મનમાં હસવું આવ્યું. અમે જ બાળકો જેવા છીએ તો અમને માની કે બાપની દૃષ્ટિ કેવી રીતે લાધે? પણ એણે સાંભળી લીધું. સોંપેલા વર્ગને સંભાળવા લાગી.

વર્ગનાં બાળકોને જોઈને પીપરમીટની સરખામણી એટલી ઉચિત લાગી કે મોં મરકી ગયું. લાંબો અબ્દુલ, ટૂંકો શ્યામુ, દોણી જેવો, મલાખી આંખોવાળો વાડીલાલ, તીણાં સાદવાળો અને લથબથ ઊંચાવાળની બાબરી પાડતો મધુ, રડમસ જયોતિ, મરકતી અને ગાલમાં ગલ પાડતી મંજરી, રામુ, દેવુ, જયવદન કે વાસંતી, જાડો એવો પ્રદ્યુમ્ન અને દાઢીમૂછ વગરના અઘોરી જેવો અનંત.

અનંત બધામાં જૂદો તરી આવતો. ઉમ્મર તો સાત આઠ વર્ષની પણ ન કપડાંમાં ઠેકાણા, ન વાળ સરખા ઓળેલા, શેષનાગ જેટલો મન પર બોજો અને વિષાદ, દુનિયાથી પર-તદ્દન જલકમવત્ એટલે કે મોં પર કદી સરખું પાણી છાંટ્યું હોય તેવું ન લાગે. સાવ લઘરવઘર અને શૂન્યમનસ્ક!

એક થેલામાં પાટી, પેન, એક નોટબૂક, પેન્સિલના બે બટકાં અને એક બે ભણવાની ચોપડીઓ ઠાંસીને લાવે. તેમાંથી જોઈએ ત્યારે કંઈ જડે નહિ અને શોધવાની જરૂર પડે ત્યારે થેલી ઊંધી કરી જમીન પર ઢગલો કરે. હર વખતે એમાંથી એક નાનું પાવડરનું ડબલું દડી આવે. એ જૂના ઠોબરા જેવા પાવડરના ડબ્બામાં કોણ જાણે શું ભરતો હતો તે એ જાણે. કોઈ દિ’ ખોલે નહિ અને કોઈને ખોલવા દે નહિ. બધાં તેને ‘અંતુ ડબલી, ખસી ગઈ ડગળી’ કહી ખીજવે. પણ ખીજાવાની પણ બાધા. તદ્દન લાપરવા.

રેવતી દિવસે દિવસે બધાં સાથે પરિચિત થતી ગઈ. મનુભાઈએ કહ્યું તે સાચું લાગ્યું અને છોકરાંઓમાં વહાલી થતી ગઈ. ન કોઈ રીતે ચસકે પેલો અંતુ. લેસન નિયમિત ન કરે, અને કરે ત્યારે વેઠ ઊતારે. અક્કલનો અધૂરો તો ન લાગ્યો પણ આટલી ઉમ્મરે ‘આ અસાર સંસારમાં સારરૂપ સંન્યાસ…’ એવું કંઈ જ્ઞાન મળી ગયું ન હોય! કશું કરવું જ નથી તેવી એક ભેંકાર મનોવૃત્તિ સ્પષ્ટપણે નજરે આવે.

મહિનો પૂરો થતાં રેવતીનો પહેલો પગાર આવ્યો. અને પૈસા જઈને રેવતીએ બાપુના હાથમાં મૂક્યા. બાપુ કહે કે રેવતી, બેટા, આ પૈસા તારા જ છે અને તારી પાસે જ રાખ. આગ્રહ કરતાં પણ બાપુ ચસક્યા નહિ. રેવતી તેની બહેનપણી વંદના સાથે ઊપડી બજારે. એક કેસરી બોર્ડરની સફેદ સાડી લીધી, એક બે બ્લાઉઝ પીસ લઈ મંગળા દરજીને ત્યાં સીવવા આપ્યાં. ઘરનો એકનો એક દાંતિયો બે-ત્રણ દાંતે બોખો થઈ ગયેલો એટલે ઘર માટે પ્લાસ્ટિકનો ભૂરો એક દાંતિયો લીધો. એક રાણી કલરના કંકુની ડબલી લીધી. ત્યાં નજર ગઈ એક પાવડરની ડબી ઉપર. ઉપર લખેલું ‘ઈંગ્લિશ લવંડર ટાલ્કમ પાવડર.’ દુકાનવાળો કહેઃ “અસ્સલ ઇંગ્લિશ માલ છે, બહુ જ જૂની અને જાણીતી ચીજ છે. સુગંધ તો લઇ જૂઓ. આફ્રિન થઈ જશો.” ડબો ખોલી સૂંઘ્યો, નાક તો શું પણ મન પણ મઘમઘી ઊઠ્યું. ખેંચતાણ કરી ભાવ કર્યો અને લઈને ઘર ભણી ઉપડી. વચ્ચે જાનમહમ્મદની દુકાન આવી એટલે રેવતીએ બહેનપણીનો હાથ ખેંચ્યો અને બંને જઈ અંદર બેઠી. એક ચીકુના આઈસક્રીમની પ્લેટ મગાવી પહેલો પગાર ઊજવ્યો.

બીજે દિવસે ‘મંગલમૂર્તિ’ ઊપડતાં રેવતીએ છેલ્લે પેલો પાવડરનો ડબો ખોલી અંદરનાં પફથી મોં પર છાંટ્યો. ‘પગલાં ધરણી પર અને માથું સ્વર્ગે’ એટલે શું તેનો ખ્યાલ આવી ગયો. મોં પર આતમનો ઓજાસ પ્રસરાઈ ગયો.

આગલા દિવસે છોકરાંઓને ડિક્ટેશન આપ્યું હતું અને આજે બધાને તપાસીને આપવાના કાગળોની થપ્પી થેલીમાંથી કાઢી એક પછી એક નામ બોલતાં તેમને ટેબલ પાસે બોલાવી પરત કર્યા. કોણે કેટલું સાચું કર્યું અને કેટલી ભૂલો કરી તે વિષે સતત નિવેદન ચાલુ રાખ્યું. “વાસંતી, ખૂબ સરસ. આ વખતે એક જ ભૂલ પડી. અક્ષરો થોડા સુધારવાની જરૂર છે… અબ્દુલ, તું તો તું બોલે તેવું લખે છે. જો, ‘વરી વરીને મેં પાછર જોયું’ જો ભાઈ, હું બોલું એમ લખવાનું–તું બોલતો હોય તેમ નહિ…”

પેલા અંતુનો કાગળ હાથમાં લીધો.ઓગણીસ ભૂલો હતી.બધાંની જેમ જાહેરમાં કહેવા ગઈ પણ થોડી અચકાણી. અંતુ તો તેના ડેસ્ક પર માથું નાખી દૂર દૂર ક્ષિતિજ પર કંઈ જોઈ રહ્યો હતો, તેને કશી પરવા નહોતી. પળ એક થંભી ગઈ. પછી બોલીઃ “બસ વર્ગ સમાપ્ત. સૌને છૂટી. અનંત, તું જરા પાસે આવતો એક મિનિટ…” કેરમ રમતાં જોરૂકો માણસ એક ફટકે સ્ટ્રાઈકરથી બધી કૂકરીઓ વેરવિખેર કરી નાખે એમ તેમ સૌ વર્ગ ખાલી કરી ઊપડી ગયા. અનંત જરા માથું ઊંચું કરી ટીકી ટીકીને રેવતી સામે જોતો બેઠો.

“અહીં આવ તો, ભાઈ જરા” રેવતીએ અંતુને બોલાવ્યો. રેવતીને અકળામણ થઈ આવી કે હ્રસ્વ ઇ વાપરી ‘નથિ’ લખે તેને શું કહેવું! કયા શબ્દોમાં તેની સાન ઠેકાણે લાવવી! ધમકાવવાની કોઈ અસર ન થાય, મીઠાશથી વાત કરો તે પણ ન ગણકારે…

પેલો ઊભો થઈ પાસે આવ્યો. રેવતીએ કાગળ હાથમાં ઊંચક્યો. “જો જરા આ બાજુ આવ. આપણે જોઈએ કેટલી કેટલી ભૂલ પડી છે.” ખુરશી પર બેઠેલી રેવતીની બાજુમાં અંતુ આવીને ઊભો. મનમાં શબ્દો ગોઠવવા મથતી રેવતીને શબ્દો જડે તે પહેલાં કદી ન કલ્પી શકાય તેવું થયું. અંતુના મોં પર એક આશ્ચર્ય અને મીઠું મોહક સ્મિત પ્રગટ્યું. “તમે અસ્સલ મારી બા જેવા જ છો. તમારામાં તેના જેવી જ સુગંધ છે!”

રેવતી ચમકી ઊઠી. અંતુના ચહેરા પર કંઇ અકથ્ય વિસ્મય, અપૂર્વ આનંદ નિરખ્યો, કંઈ અભૂતપૂર્વ ચેતના દીઠી! અને પેલો કાગળ રેવતીના હાથમાંથી સરી ગયો. “તારી બાની સુગંધ? એ તો વળી કેવી? માનવીને વળી સુગંધ હોય?”

“હા, બહુજ સરસ હોય. જૂઓ મેં એક ડબામાં ભરી રાખી છે. બતાવું?” દોડીને તે પોતાની બેંચ પાસે ગયો. થેલી ઊંધી કરી ખાલી કરી. અંદરથી પેલો ડબો દડી પડ્યો અને એ લઈ અંતુ રેવતી પાસે પહોંચી ગયો. ટોચા પડેલો, અર્ધો રંગ ઊખડી ગયેલો એ ડબો જોતાં

watercolor: Kishor Raval

જ રેવતીને ‘ઈંગ્લિશ લવંડર ટાલ્કમ પાવડર’ની પોતાની ડબી નજર સામે ખડી થઈ.

અંતુએ ડબી ખોલી પોતાના નાક આગળ ધરી સૂંઘી અને પછી રેવતીના નાક આગળ ડબો ધર્યો. “મને મા યાદ આવે ત્યારે હું ડબી ખોલી સૂંઘી લઉં છું.” આંખો બંધ કરી એક ઊંડો શ્વાસ લીધો. “બસ, મારી બાની જ સુવાસ છે તમારામાં…”

રેવતીની આંખો સમજથી ભીની થઈ ગઈ, એ કોયડો કળાઈ ગયો. અંતુનું માથું લઈ છાતી સરસું ચાંપી દીધું.

કોણ કહે છે સુખને દાબડીમાં ભરી ન શકાય કે બથમાં ભીંસી ન શકાય?


આ વાર્તા “કેસુડા” મેગેઝીનમાં પ્રકાશિત સેપ્ટેંબર ૨૦૦૪, કિશોર રાવળ
પુસ્તક “અમે ભાનવગરનાં બાગ ૨” ૨૦૧૪, કોકિલા રાવળ

પ્રલય

mother & child, watercolor Kishor Raval

“પ્રલય આવવાનો છે,” વાતો ચાલતી હતી: “બહુ ખતરો છે, કોઈક સુરક્ષિત જગ્યા શોધવી પડશે.”
 સાંભળીને એક 3 વર્ષનો છોકરો માઁના ખોળામાં છુપાઈ ગયો.

લઘુકથા લેખક: ભાર્ગવ રાવલ, ભાવનાગર, કલરફુલ કલમ

બારી બહાર

watercolor by Kishor Raval

એ મને ક્લાસમાં જોવા આવતો, ને હું ચહેરો છુપાવવા બારી બહાર જોઈ જતી, શરમાળ નજરે.
 આજે પણ કોઈ મને જોવા આવ્યું છે ને હું ચહેરો છુપાવવા બારી બહાર જોઈ રહી છું, ભીની નજરે.

 

લઘુકથા લેખક: ભાર્ગવ રાવલ, ભાવનાગર, કલરફુલ કલમ


રૂપાળી કન્યા

કાંતા નીશાળમાંથી છૂટી ઘેર જતી હતી. રોજ તો શાંતા સાથે ગપાટા મારતી ઘેર જતી. આજે શાંતાને પેટમાં દુ:ખતું હોવાથી નીશાળમાં આવી નહોતી. એટલે કાંતા એકલી હતી. મનમાં જરા ફડક હતી એટલે ઉતાવળે ઉતાવળે ચાલતી હતી. ત્યાં ગામનો મૂખી સામેથી આવતો હતો. કાંતા નીચી નજરે ગભરાતી ચાલતી હતી. મૂખી આડો ઉતર્યો.

કાંતા રૂપની ખીલતી કળી હતી. મુખીની ઘણાં વખતથી કાંતા ઉપર નજર હતી. તેણે કાંતાને બાજુના ખેતરમાં ખેંચી, પછાડી, પછી કહે આજે તને નહીં છોડું. કાંતા ઘણું કરગરી. પણ તેનું કાંઈ ચાલ્યુ નહીં. મૂખીએ તેનો દેહભોગ કર્યો. બીચારી માંડ માંડ ઘેર પહોંચી. માને બાઝી ધ્રુસકે ધુ્સકે રડી પડી. માને ત્રુટક અવાજે વાત કરી. માં આખી વાત સમજી ગઈ.

ગામમાં મુખીનુ જોર બહુ હતું. અને કોઈ સાક્ષી પણ ન હતું એટલે મા કાંઈ કરી શકી નહીં. બે મહિનામાં ખ્યાલ આવી ગયો કે તે ગર્ભવતી છે. માએ ગામમાં વાત ફેલાવી કે તેની મામીની તબિયત સારી રહેતી નથી એટલે અમે થોડાં મહિના માટે કલકત્તા જવાનો વિચાર કરીએ છીએ. એક દિવસ વહેલી સવારે પાડોશીને વાત કરી કે તાર આવ્યો છે એટલે અમારે જવું જ પડશે. પછી ઘરની ભલામણ કરી મા દીકરી કલકત્તા જવા ઉપડી ગયા.

કાંતા તો બીચારી મૂંઢ જેવી થઈ ગઈ. તેનો થનગનાટ ઊડી ગયો. તેના શરીરમાં શું થઈ રહ્યું છે તે તેને સમજ પડતી નહોતી. અભાવા શરૂ થઈ ગયા. દાકતરને બતાવી પરિસ્થીતિનો ખ્યાલ આપ્યો. દાકતરે તેને ગર્ભપાત કરાવવામાં સાથ આપ્યો.

નીર્વિઘને એ કામ તો પતી ગયું. બે મહિના ત્યાં જ વધારે રહીને તેને સરખું ખવરાવી પીવરાવીને તબિયત તો સારી કરી પરંતુ કાંતાને માનસિક આઘાત ઘણો લાગ્યો હતો.

bharvad girl, by Walter Langhammer

૧૯૨૦ની આ ઘટના છે. ત્યારે છોકરીઓને વહેલી પરણાવી દેતાં. એકાદ વર્ષ પછી તેને સારો મુરતિયો ગોતીને પરણાવી. તેનો વર ધીરજલાલ માસ્તર હતો. ગરીબ હતો, પણ બહુ ગુણવાન હતો. તેને આવી રૂપાળી કન્યા મળતા ખુશ હતો.

કાંતા પરણીને તેની સાથે રહેવા લાગી. ધીરજલાલ ઘણી ધીરજથી તેની સાથે કામ લેતો. ઘરમાં મદદ કરતો. ધીરે ધીરે તેને ખ્યાલ આવ્યો કે કાંતા વિચારમાં વધારે બેસી રહે છે. તેને એમ થતું કે બીચારી માનુ ઘર છોડીને આવી છે. હજી નાની છે. વખત જતાં ઘડાશે.

પાંચેક વર્ષમાં બે છોકરાં થયાં. ધીરજલાલ જેવા ભણવામાં હોંશિયાર થયા. અને કાંતા જેવા રૂપાળા પણ થયા.

કાંતા વધારે ને વધારે હિંચકે બેસી રહેતી. ધીરજલાલે એકલે હાથે બાળકોને ઉછેરિયા…


લેખિકા: કોકિલા રાવળ, નોવેંબર ૨૦૧૭