કિશોરની યાદમાં — પંચમ જ્યોર્જ

કિશોરની સાતમી પૂણ્યતીથિએ તેની યાદમાં નીચેની એક વાર્તા પ્રસ્તુત કરૂ છું. આશા છે કે તે તમને ગમશે. “પંચમ જ્યોર્જ“ એક હળવી વાર્તા…


પંચમ જ્યોર્જ

ચોવીસે કલાક, એક પણ મટકું માર્યા વિના, બ્રિટિશ સલ્તનત ઉપર સૂરજનારાયણ તપતા હતા અને પંચમ જ્યોર્જના નામે દુનિયા ઝૂકતી હતી એ જમાનાની વાત છે. પણ મારે આજે તમને એ પંચમ જ્યોર્જની વાત નથી કરવી. સ્ટુઅર્ટ કે વિન્ડઝર ફેમિલીની વાતોમાં ક્યાં તમારું માથું ખાઈ કડવો થાઉં?

મારે તો સૌરાષ્ટ્રની ભોમમાં પાકેલા, પૂરા તળપદી, સો ટકા સ્વદેશી, ‘પંચમ જ્યોર્જ’ની વાત કરવી છે. પણ પૂર્વ ભૂમિકા માટે મારે પેલાં સ્ટેલાબાઈની વાત પહેલાં કરવી પડશે. એ અમારી બાજુમાં રહેતાં – ભલાં, જાજરમાન અને પિસ્તાલીશ વર્ષે પણ જોબન પૂરું જાળવી રાખેલું તેવાં.

ગમે તેટલાં આવરણો હોય તોપણ અનાદિ કાળથી સ્ત્રીદેહ આંખ ચમકાવતો મનાણો છે એમાં આ સ્ટેલાબાઈ નીકળે ત્યારે ખુલ્લું માથું, ઘૂમટે ઢંકાયું ન હોય તેવું મોં, ગાલે ટમેટાં કાપીને ઘસ્યાં હોય તેવા લાલ ગાલ, પાન ખાઈને લાલ કર્યા હોય તેવા ચણોઠી જેવા ચટ્ટક હોઠો, દેખાઉં દેખાઉં થાય તેવી છાતીના છજાં ઉપરનું તગતગતું કાઠું, ખુલ્લા ખભાઓ, આંગળીના નખથી તે લગભગ બગલ સુધી તદ્દન નગ્ન બન્ને હાથો વળી અડવાનું મન થાય તેવી ચામડી અને ખુલ્લી લથબથ થતી પીંડીઓ, ઉઘાડો વાન, અને પિસ્તાલીશ વર્ષે પણ મારકણી આંખો …અરે જવાદોને! સમજી ગયાને મારા મોટાભાઈ? જરા આમન્યા જાળવવા દોને! એ નીકળે એટલે ભાવનગરની ગલીઓમાં તો શું પણ ઊભી બજારે એક સનસનાટી ફેલાઈ જાય, સનસનાટી…

એ સ્ટેલાબાઈને તેમનાં જેવો જ એક બાંકે બિહારી મળી ગયો. નામે જ્યોર્જ, કામે એન્જિનડ્રાઇવર, અમારી ભાવનગર સ્ટેટ રેલવેમાં. ખૂબસૂરત, ગોરો, મલકાતો, ફાંકડી મૂછોવાળો. રેલવેમાં એન્જિનડ્રાઇવર તરીકે મોટે ભાગે ખ્રિસ્તી જ હોય કેમકે અંગ્રેજોને એક પાકો અભિપ્રાય બંધાઈ ગયેલો કે મશીનરીમાં હિંદુઓની ચાંચ ડૂબે નહીં. કંઈક ખરાબી થાય એટલે પહેલો ભૂવો બોલાવી દાણા નખાવે કે ગોરમહારજ પાસે ગ્રહશાંતિ કરાવી પૂજા કરાવે, કંકુ ચોખા ચોડી પરસાદ વહેંચે. પાનું લઈને બોલ્ટ ઢીલો હોય તો શોધવાનું કે ઘસાતા ભાગો પર કૂપ્પીમાંથી બે ટીપાં તેલ લગાડવાનું કામ તો ખ્રિસ્તીઓ જ કરી શકે. વળી અંગ્રેજી સરસ બોલે, ખાવાપીવામાં અંગ્રેજો સાથે એક ભાણે બેસી શકે, કોઈ બાધ નહીં, એટલે ગોરા સાહેબોને તેમની સંગત વધુ ફાવે. પરિણામે સારા પગારની એન્જિનડ્રાઇવરની નોકરી એમને જ મળે.

જ્યોર્જ કંઈ જેવો તેવો નહોતો, સ્ટેલાબાઈનો પાંચમો પતિ હતો અને આગલા ચારે પતિઓનાં નામ જ્યોર્જ જ હતાં. ભાવનગરમાં કોઈને ચૌંટે બેઠા વિચાર આવ્યો કે આને પણ પંચમ જ્યોર્જ જ કહેવાયને! એટલે હાલ્યું, તેનું નામ પંચમ જ્યોર્જ પડી ગયું – લેતું ખાય લંડન! ભાવનગર કંઈ લંડનથી ઓછું ઊતરે તે કેમ પરવડે?

તમે સળવળતા હશો કે એલા ભાઈ, આટલી ઉમ્મરે પાંચ પતિઓ ક્યાંથી પ્રાપ્ત કર્યા હશે અને એ બધા ય જ્યોર્જ? એનો ભેદ તે સમજાવો!! લો સમજાવું. બરોબર દીવાલને અડીને નિરાંતે બેસો. વાત જરા લાંબી છે.

સ્ટેલા ગરીબ માબાપની દીકરી હતી. માબાપે પ્રથમ જ્યોર્જ ગોતી કાઢ્યો, દીકરી પરણાવી અને જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ એક હાશકારો કર્યો. જુવાન છોકરી હોય, ગજું કરી ગઈ હોય અને ડલાઈલા જેવી પ્રતિભા એટલે દહેશત ઘણી કે જો કોઈ સૅમસન મળી જાય તો બરબાદ થઈ જશે. પૂરા કોડથી બન્ને જણાં લગન માણતાં હતાં. પ્રથમ જ્યોર્જ રજવાડામાં કામ કરે, ગોરા સાહેબોની બરદાસ્ત કરવામાં અને દુભાષિયા તરીકે કામ કરે, મહેનતાણું અને બક્ષિશ સારાં મળે. પૈસાની સમજ તેને સારી એટલે લગન કરીને પહેલું કામ, પહેલું તો નહીં પણ બીજું કામ એ કર્યું કે સ્ટેલાની તરફેણમાં પોતાનો વીમો ઊતરાવી લીધો. પૂરા દસ હજાર રૂપિયાનો. પોતાને કંઈ થાય તો બિચારી, વહાલી સ્ટેલા લબડી ન પડે માટે. અને એવું સાચે જ કંઈ થયું. ગોરા સાહેબો સાથે ગીરમાં સાવજના શિકારે ગયો ત્યાં કોઈની ગોળી ત્રાંસી ગઈ અને હારોહાર પ્રથમ જ્યોર્જને લેતી ગઈ.

સ્ટેલાને પારાવાર દુ:ખ તો થયું પણ પ્રત્યેક કાળાં વાદળાંના ગોટામાં એક સોનેરી કિરણ હોય છે તેમ સ્ટેલાને દસ હજાર મળ્યા એટલે વીમાનો લાભ ગળે ઊતરી ગયો. ખાધાં ખૂટે નહીં તેટલા પૈસા મળી ગયા અને જ્યોર્જ તરફની કૂણી લાગણીને લીધે એ નામ એટલું તો એને હૈયે વસી ગયું કે નક્કી કર્યું કે પરણીશ તો હું જ્યોર્જને બીજા બધા ભાઈ-બાપ! અને બીજો જ્યોર્જ એક ડાક્ટર મળી ગયો, એક ઘોડા-ડાક્ટર! રાજાના તબેલા સામે જ તેનું દવાખાનું અને રાજા પાસે ઘોડા પાર વગરના એટલે કોઈને કોઈ ઘોડું તો રોજ માંદું પડ્યું જ હોય. હારોહાર ભાવનગરના પોપટ, મેના, ગાયું, ભેંશું, રાજાના શિકારી બાજ, પાળેલાં કૂતરાં, ઝૂનાં વાંદરાં, દીપડા એ બધાંનું પણ ધ્યાન રાખે. સ્ટેલાએ લગન પછી વીમો કઢાવરાવ્યો અને પૂરા વીસ હજારનો. એમનો રહેવાનો ખર્ચો મોટો અને ધીમે ધીમે મોંઘવારી વધતી જાય તેનો વિચાર કરવો રહ્યોને! બીજા જ્યોર્જે એક નાનું મકાન લીધું અને બંગલાવાળાં થયાં. ઘરની પાછળ એક વાડો કરી બે બતકાં અને ડઝન કૂકડા-કૂકડિયું રાખ્યાં એટલે આહાર સુધર્યો. ઘોડા-ડાક્ટરના ધંધામાં ઘણા ફાયદાઓ: રાતના કોઈ ઘોડો બારણું ખખડાવે નહીં, ઘોડા ન કદી ફરિયાદ કરે, ન કરે કોઈ ચૂંકારો, અને કોઈ ઘોડો મરી પણ જાય તો મોટો હરખશોક પણ નહીં – ઊલટાનું જ્યારે કેસ બગડ્યો લાગે એટલે ગોળીએ દેવાની પ્રથા અંગ્રેજોએ પ્રચલિત કરી હતી. પણ કરમની કઠણાઈ લખી હોય તેનું શું? એક ઘોડાએ બટકું ભર્યું અને એમાંથી ધનુર્વા લાગ્યો. વીમાના પૈસાએ ઘણી માનસિક રાહત પહોંચાડી.

દરમિયાનમાં પેદા થયેલાં બે બાળકો પણ સ્ટેલાનાં હૈયાને ઠારતાં અને મન પ્રવૃત્ત રાખતાં. પણ છોકરાંની જવાબદારી એકલે હાથે સંભાળવી આ સંસારમાં અઘરી છે. બાળોતિયાના સ્ટેઈજમાંથી બહાર નીકળેલાં બાળકો વહાલાં હોય તેવો જ્યોર્જ-ત્રણ પણ મળી ગયો. ભાવનગરના બારામાં વહાણોનો આવરોજાવરો ઘણો. પરદેશથી સ્ટીમરો આવે અને જાતજાતના માણસો ભાવનગરમાં જોવા મળે. ટગબોટના કપ્તાન જ્યોર્જ-ત્રણ કપ્તાની કરે, અને સાથોસાથ બહારની સ્ટીમરુંમાંથી દારૂની બાટલીઓ મેળવી પુરવઠો ભેગો કરતો અને ભાવનગરની કદરદાન વસ્તીમાં સસ્તી કિંમતે વેચી ગામની મસ્તીમાં પોતાનો ફાળો આપતો હતો. તેમનો છ વર્ષનો બાબો તો ક્રિકેટમાં પણ રસ લેતો થયો હતો એટલે સાંજે સાંજે ક્રિકેટ રમવામાં અને શિખવાડવામાં દિવસો મજેના જતા હતા.

ઘરની ઉપર મેડી લીધી જેથી છોકરાંઓને અને માબાપને થોડી છૂટ રહે. આગળ એક ફસ્ક્લાસ ગોંદરી સજાવી. એક ડિ. કે. ડબલ્યૂની મોટરસાઇકલ લીધી તે લઈને બહાર નીકળે. ગામ વચ્ચે પદાવતો જાય અને આખું ગામ ગજવી મૂકે. નવો વીમો લીધો અને સ્ટેલાબાઈ ટાઢે કલેજે ફરી જીવન માણવા લાગ્યાં. ઈશ્વર દયાળુ તો છે જ પણ ક્યારે ઈર્ષાળુ પણ થઈ જાય છે. એક દિવસ દારૂ ચડિયાતી કક્ષાનો હશે કે પ્યાલામાં દારૂની ઊંડાઈ માપતી બે આંગળીનો ગાળો જરા વધી ગયો હશે તે સાંજે બંદરેથી આવતાં મોટરસાઈકલ એક ઝાડને ભેટી અને જ્યોર્જ-ત્રણને માંડ માંડ ફાટેલી ખોપરીએ હોસ્પિટલ ભેગો કર્યો. રાત આખી રિબાણો હશે – સવાર ન જોઈ તે ન જોઈ.

એ એક રાતમાં ચોકટ-જ્યોર્જનો પરિચય થયો. એ ત્યાં ડાક્ટર હતો. દર્દી કરતાં સ્ટેલાને અનુકંપાની જરૂર વધુ હતી અને તે તેણે પૂરતી પહોંચાડી અને અસ્તવ્યસ્ત મનને વ્યવસ્થ કરવા માટે દવા-દારૂ (કે દવા અને દારૂ) સમયસર, ચાંપતી નજરે આપ્યાં અને હૈયાની હૂંફ આપી. આવરોજાવરો વધ્યો તે લગન કર્યાં ત્યાં સુધી ચાલ્યો. ચોકટ-જ્યોર્જને મોટું ઘર હતું એટલે જૂના ઘરનો બતકવાડો, ફળિયામાંનો હીંચકો અને બે ડુક્કર, તેનાં આઠદસ ગુલગુલાબી બચ્ચાંઓની લંગાર અને પોતાનાં બે રમકડાં જેવાં બાળકોને નવા ઘરે પુનર્વસવાટ કરી જૂનું ઘર વેચી દીધું. સ્ટેલાએ ઘરના અને વીમાના પૈસા બેંકના પોતાના ખાતામાં નખાવ્યા.

ચાળીશ-પચાસ હજારની માલિકણ સ્ટેલા આ રીતે મારા બાપાજીના પરિચયમાં આવી. મારા બાપાજી બેંક મૅનેજર હતા એટલે “May I come in, મિ. રટિલાલભાઈ?” કહીને બાપાજીની ઓફિસમાં ટપકી પડે અને સસલાંની જેમ પૈસો પૈસાને જણી રહ્યો છે તેની ખાતરી કરી લે. મિ. રટિલાલ ચોપડો મગાવી દેખાડે કે પ્રગતિ કેમ છે અને બાલબચ્ચાંના અને ડો. ચોકટ-જ્યોર્જના ખબરો પૂછે. પોતે શીઘ્ર કવિ ખરાને એટલે રમૂજ કરે.

“An apple a day keeps doctor away, પણ હઝબન્ડ જ ડોક્ટર હોય તો બીજી ફોર્મ્યૂલા મારી પાસે છે,” થોડું રોકાઈ પંચ-લાઈન રજૂ કરી. “Five mangoes with soonth is the healthiest way.” પછી ખબરઅંતર પૂછ્યાં, “How is the family?”

સ્ટેલાબાઈ ગર્વથી કુટુંબની વાત કરે. “મારો સન એઇટ સાલનો ઓલ્ડ છે અને મૅથમાં બ્રેઈન છે. ડોટર તો મારી આઈની એપલ જેવી છે-પટ પટ ગુજરાટી પન બોલે છે. ગોડને ખબર વ્હેર તે બધું લર્ન કરે છે. અમે તો હાઉસમાં ઇંગલિશમાં જ ટોક કરીએ છીએ.”
પછી પેલીએ જરા હૈયું ખોલી વાત કાઢી. મારા બાપાજી બેંક મૅનેજર તો હતા પણ માણસો એમને વહાલાં એટલે સૌ આવીને તેમના દિલની વાત કરે અને બાપાજીને સૂઝ પડી જાય કે આવનારને કયો જવાબ પસંદ આવશે એટલે ગામને એક મફત સાઈકોલોજિસ્ટ મળ્યા. સ્ટેલાબાઈ કહે કે હવે પરણી પરણીને થાકી. એના એકેએક હઝબંડોથી સંતોષ પૂરો હતો પણ તેનું ટેંડર હાર્ટ વધુ ઝટકા ખાવા રેડી નહોતું. બાપાજીએ એને થોડી ગીતા સમજાવી અને તેના આદેશથી પરિચિત કરાવી. “અમે માનીએ છીએ કે પ્રેયર વખતે કેરી સિવાય બીજાં ફ્રૂટની આશા રાખવી સારી નથી. પ્રેયરના બદલામાં આશા રાખીએ તો ગોડને એક લાંચ આપવા સમાન છે અને આપણે વીમો ઊતરાવીએ તેમાં ગોડને ચેલેન્જ, આપી કહેવાય. પરિણામે એ કહે લે લેતી ખા, હું પણ તને દેખાડી આપું. અને એ તો ઓલ-પાવરફુલ છે ને! એટલે વીમો ઊતરાવતાં એ બાબત જરા ડીપ વિચાર કરજે.

Bible says covet not thy neighbor’s wife.
Geeta says covet not any fruit in your life.

“ફ્રુટને બદલે મોહનથાળ, દૂધીનો હલવો એવું ચાલે…હા હા હા!’’ પછી ગરમ ગરમ ચા પાઈ સ્ટેલાબાઈની ઉદાસી ઉડાડી ઘરે મોકલી આપી.

એમાં ચોકટ જ્યોર્જને કંઈ જોરદાર શરદી થઈ ગઈ. ન્યૂમોનિયા થઉં થઉં થાતો હતો. પણ ડોક્ટર જ્યોર્જે સ્ટેલાબાઈને કહ્યું કે હવે કાંઈ બીવાની જરૂર નથી. યુરોપમાં કોઈએ તિલસ્માતી દવા પૅનિસિલિન બનાવી હતી એ ચપટીમાં આ દર્દને હાંકી કાઢે છે અને હવે તો એ પૅનિસિલિન ભાવનગરમાં પણ પહોંચી ગયું હતું. ચોકટ-જ્યોર્જે જાતે એક શોટ બાવડે લગાડ્યો, શ્વાસ રૂંધાઈ ગયો અને કોઈને કંઈ ખબર પડે એ પહેલાં તો જીસસ-શરણ પહોંચી ગયો. ડાક્ટર જેવા ડાક્ટરને ભરખી જાય એવી તે કેવી આ દવા? ભાવનગરમાં પૅનિસિલિનની ઘરાકી તદ્દન બંધ થઈ ગઈ. સાવ એના નામનો સોપો પડી ગયો તે વર્ષો સુધી રહ્યો. દેશમાં બીજે વેચાય પણ ભાવનગરમાં પાણીના મૂલેય નો વેચાય!

પેલી સ્ટેલાબાઈને વીમાના પૈસા તો મળ્યા પણ બાપાજીએ કહેલી વાત મનમાં એક બીક ઘાલી ગઈ. મનમાં ગાંઠ વાળી કે પાંચમા પતિ વખતે પોતે વીમો નહીં ઊતરાવે. પાંચમો જ્યોર્જ મળ્યો, લગન નિરધાર્યાં અને ભાવનગરે નવા વરને ‘પંચમ-જ્યોર્જ’નું બિરુદ આપી દીધું અને સ્ટેલાબાઈને લોકો હવે દ્રૌપદી કહેતાં થયાં.

સ્ટેલાબાઈ એક વખત બાપાજી પાસે પહોંચ્યાં. “બે વાતે હું અપ્સેટ છું!” બાપાજીને થયું કે વળી શું લફરું થયું. “લોકો મને ડ્રૌપડી કહે છે. પન મેં તેની જેમ ઓલ-એટ-વન-ટાઇમ પાંચ હઝ્બંડ કીધા હતા? ખાલી વન-એટ-એ-ટાઇમ! તેનો કોઈ બૅનિફિટ ન આપે?” બાપાજીએ સમજાવ્યું કે “ભાવનગરમાં બે મહિનાથી કોઈ સારાં સિનેમા પડ્યાં નથી એટલે લોકો અકળાયેલાં છે. તો આ મનોરંજન માટે તું મળી ગઈ. એક સારું સિનેમા આવશે કે બધું ભુલાઈ જશે. થોડું ખમી જા.”

પેલીએ થોડો શ્વાસ ખાઈ બીજી અને વધુ અંગત તકલીફ વ્યક્ત કરી. “તમે એડ્વાઇસ આપી. એકોડિર્ન્ગલી, મેં આ વખતે વીમો નહીં ઊતરાવ્યો. પન યસ્ટરડે જ્યોર્જ કહે કે તે મારો વીમો ઊતરાવવાનો વિચાર કરે છે. મારું હવે શું થશે?” ટેબલ પર માથું ઢાળી ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડવા લાગી.

બાપાજીએ પટાવાળા પાસે પાણીનો પ્યાલો મંગાવ્યો. બે કપ ગરમ ચાનો ઓર્ડર આપ્યો. ચા સાથે ખ્રિસ્તી લોકોમાં ગળ્યું ખાવાનો રિવાજ એ બાપાજીને ખબર એટલે અચ્છેર દૂધીનો હલવો મંગાવ્યો. બે પ્લેટમાં બે ભાગ કરી ચમચી ખોસી પીરસાયો. દરમિયાનમાં ભેજું ચલાવી તરકીબ શોધી. “માવડી, તું મૂંઝાતી નહીં. વીમા માટે તબીબી તપાસ કરવી પડે. ખારગેટનો પેલો ડો. હરિહર મારો દોસ્ત છે. તું એની પાસે જજે. હું એના કાનમાં ફૂંક મારીશ એટલે કોઈ તને વીમો જ નહીં આપે…”

સ્ટેલાબાઈ દાક્તરી તપાસ માટે ગઈ ત્યારે પેલા ડો. હરિહરે કોઈ ‘ફલાણોફિલિયા’ કે એવું લાંબું, મોં ભરાઈ જાય તેવું લૅટિન નામ લખી આપ્યું અને વીમાવાળા અને પંચમ-જ્યોર્જનાં હાડકાં ધ્રૂજાવી નાખ્યાં. સ્ટેલાબાઈને વીમો તો ન જ મળ્યો પણ પાંચમો બિચારો કાચના રાચની જેમ સ્ટેલાને સાચવતો થયો. લંડનવાળો પંચમ જ્યોર્જ ગયો અને બ્રિટિશ સલ્તનતનું પણ ઊઠમણું થયું. પણ અમારા પંચમ જ્યોર્જે સ્ટેલાબાઈ સાથે લાંબું અને સુખી જીવન ગાળ્યું.

સાંભળ્યું છે કે સ્ટેલાબાઈ એક ઊંચી અભરાઈએ એક જૂના બાઇબલનાં પૂંઠાં વચ્ચે ગીતા રાખતાં થયાં – પણ એ તો અફવા છે અને એવી તો ઘણી ભાવનગરમાં રોજ હાલી આવે! કોઈ પર મદાર નો બંધાય!


લેખક: કિશોર રાવળ, અમે ભાનવગરનાં ૧
સંપાદક: કોકિલા રાવળ

સ્વાર્થ

“કેતુ… એ કેતુ…“

મીરામાસીની બુમ સંભળાઈ. અત્યારે જ પાછા આવ્યા હોવા જોઈએ. એમનુ કાયમ આવું જ. લાંબો સમય એમના એકાદ ભાઈને ત્યાં રહીને આવે. પાછા ફરે ત્યારે એમની જેવુ એકલવાયુ ઘર પણ ખાલીખમ હોય. પાણીનું ટીપુય ન મળે. આવે કે તરત મારા નામની કાગારોળ મચાવે. “એ આવી માસી…“

“પાણીનો જગ લેતી આવજે…“ 

“જગ નહિ, ઘડો જ ભરીને લાવું છું. જરા ઝંપો!“

મીરામાસી મારા પાડોશી. ખાલી ખોળે ચાંદલો ભુંસાયેલો એટલે સાસરેથી પાછા વળાવેલા. પરિવાર એમનો બહોળો, મા-બાપ, ચાર ભાઈ, બે બહેનો. મા-બાપ જીવ્યા ત્યાં સુધી બધુ ઠીકઠાક ચાલેલું. ધીમે ધીમે ભાઈઓ પોતાના સંસારમાં ગુંથાતા ગયા. એમણે કાયમ ટેકો આપવાનું વચન આપેલું તેટલે માસી બીજે ક્યાંય ગોઠવાયેલા નહિ. અઢી દાયકા વિત્યે વચનની અસર આછી તો પડે જ. પાછળ વધ્યા માસી એકલા. એમના સૌથી નાના ભાઈની કમાણી નાની, તોય એમના ટેકે માસીનું ગાડું રગડ્યા કરે. બીજા બધાના ઘરે સારો માઠો પ્રસંગ હોય, દવાખાને હોય કે  ઘરના કામની કંઈ મુશ્કેલી હોય કે તરત મીરામાસીને તેડાવે. માસી પણ મહિનો-દોઢ મહિનો એમનું કામ રોડવી દે. જરૂરિયાત પુરી થાય કે માસી વળતી ગાડીમા પરત. આજેય એમના એક ભાભી બિમાર પડેલા તે દોઢ મહિનો રોકાઈ, ચાકરી કરી પરત થયેલા.

માસીના ઘરનું બારણું અધખુલ્લું હતું. મેં રસોડામાં જઈ માટલુ વીછળી, ઘડામાંથી પાણી એમાં રેડ્યું. માસી પલંગ પર પગ લંબાવીને બેઠેલા. હું સામે જઈને બેઠી. 

“ભાભીને સાજા કરી આવ્યા એમને?“

“હા બેટા, જાવું તો પડેને“

“માસી, બધાને તકલીફમાં જ તમે યાદ આવો છો. મફતમાં સેવા લે છે. તમે ખાટલે પડો ત્યારે કોઈ ભાવ પૂછતું નથી.“

“બેટા ઈ રહ્યાં બધાં સંસારી જીવ. એની માયામાં અટવાતા હોય.  તે હું રહી એકલો જીવ, તે મને બોલાવે.“

“તે તમારા એકલા જીવને કાંઈ તકલીફ નથી પડતી? હવે તો તમારી ઉંમર થઈ. કેમ એકે ભાઈ કાયમ માટે નથી સંઘરતા? કામ પડે ત્યારે તમે યાદ આવો ને અમથા ભારે પડો? બધાય સ્વાર્થના સગા છે, માસી, સ્વાર્થના સગા.“ 

“કેતુ, ગમે એમ તોય મારા. હવે આ જાતી જીંદગીએ હું ક્યાં કામ ગોતવા નિકળુ? ને નાનો એકલો કેટલુ વેંઢારે? બીજા બધા કામ પડ્યે મને તેડી જાય છે ને એવે ટાણે મારા મહિના-દોઢ મહિનાના રોટલા નીકળી જાય છે. ને કેતુ, સાચુ કહું તો આમા સ્વાર્થ તો મારેય છે જ ને, એ એકલા થોડા…“

એમના ચેહરા પરની કરચલીઓમાં મને એમની લાચારી લચી પડતી દેખાઈ. એ વધુ ઓગળે એ પહેલા એમને રોકી બહાર નિકળતાં મેં કહ્યું, 

“માસી, અત્યારે રસોઈ બનાવવાની માથાકુટ નહિ કરતા. હું થાળી આપી જઉં છુ.“


લેખિકા : નસીમ મહુવાકર — ભાવનગર. સંપાદન “ છાલક “ ના સૌજન્યથી

સંપાદક : કોકિલા રાવળ

પ્રેમની પ્રતીક્ષા

પચાસ વર્ષ પહેલાની આ વાત છે, જ્યારે સ્વીડનના એક ગામમાં એક જુવાને ભવિષ્યમાં પોતાની થનાર પ્રિયતમાને આલંગીને ચુંબન આપી કહેલુ કે  “હવે થોડા દિવસમાં જ પાદરીના આશીર્વાદથી આપણે એક થશું અને આપણો ઘરસંસાર શરૂ કરશું.“

તેની પ્રિયાંએ સ્મીત સાથે કહેલુ કે “આપણા સંસારમાં શાંતિનુ સામ્રાજય હશે, કારણકે હું તમારા સિવાય જીવી નહીં શકુ.“

આ જુવાન પાસેની ખાણમા જ કામ કરતો હતો. જ્યારે અવારનવાર તેઓ ચર્ચમાં સાથે જતા ત્યારે પાદરી હંમેશા કહેતો કે ”આ જોડી તો મરતા સુધી જુદા નહીં પડી શકે.“ પરંતુ, મૃત્યુ તો તાબડતોબ આવી પહોંચ્યું…

રોજની માફક જુવાન મજુરનો ગણવેશ પહેરી પ્રિયાની ખડકીએ ગુડ-મોર્નીગ કહી કામે ગયો તે ગયો. તે કારમા દિવસે તેને ગુડ-નાઈટ કહેવા પાછો ન ફર્યો…

તેની પ્રિયાએ જુવાનને ભેટ આપવા માટે કાળા રંગના રુમાલ ઉપર લાલ કિનાર હોંશેથી ગુંથી રાખેલી. તેણે રુમાલને સાચવીને એક ડબામાં યાદગીરી તરીકે મૂકી પછી ખૂબ રડી. તે તેને કદી ભૂલી ન શકી. તેની પાછળ  આખી જિંદગી આંસુ સારતી રહી…

ત્યાર પછી તો દુનિયામાં કેટકેટલી ઘટનાઓ બની. યુધ્ધો થયા. રાજા શાહીઓ બદલાણી. ઘણા રાજ્યો સ્વતંત્ર થયા. ખાણોમાંથી મુલ્યવાન ધાતુઓ ખોદાતી રહી. ખેતીઓ થતી રહી. આમ પચાસ વર્ષ વીતિ ગયા.

એક દિવસ ખાણમાં છસો ફુટનીચે રસ્તો ખોદાતો હતો ત્યારે જુવાન સીસા અને સલફેટથી જડિત મળી આવ્યો. જાણે આરામ કરવા જરા લાંબો થયો છે ને થોડીવારમાં કામે લાગશે…

તે મૃત્યુ દેહને ઓળખવા માટે તેના મા બાપ કે મિત્રો જીવતા નહોતા. અંતમાં પેલી પ્રિયા જે બુઢ્ઢી થઈ ગયેલી તે લાકડીના ટેકે જોવા આવી. જોતાંવેત તેને ઓળખી ગ. મૃતદેહને વળગીને રોતી જાયને ભગવાનનો પહાડ માનતી જાય કે તેને આખરે છેલ્લી વાર દર્શન કરવા મળ્યા. પછી તેણે સૌને પચાસ વર્ષ પહેલા થયેલા પ્રેમ પ્રસંગની વાત કરીને જણાવ્યુ કે લગનને અઠવાડિયાની જ વાર હતી. આ સાંભળી આજુબાજુ ઉભેલા લોકોની આંખ ભીની થઈ. સુંદર જુવાનને જોઈ લોકો કલ્પના કરવા લાગ્યા કે આ બુઢ્ઢી જુવાન હશે ત્યારે કેવી સુંદર લાગતી હશે. બુઢ્ઢી તેના જુના સ્વપનોમાં ગરકાવ થઈ ગઈ. તેના અરમાનો પૂરા થયા નહોતા. ન તો જુવાનના હોટ હલ્યા કે આંખો ખૂલી…

બીજે દિવસે બુઢ્ઢીએ લગન કરવા જતી હોય તેવા કપડા પહેર્યા અને ડબ્બામાંથી લાલ કિનારવાળો કાળો રૂમાલ કાઢી કબ્રસ્તાન ઉપર પહોંચી ગઈ. યુવાનના ગળે રૂમાલ લપેટ્યો અને બોલી, “મારા વ્હાલા; આરામ કરો. થોડા વખતમાં હું તમને મળીશ. ભગવાનની કૃપાથી આપણે આખરે મળી શક્યા તેમ પાછી જરૂર ભગવાન આપણી ઉપર ઉદાર થઈ કૃપા કરશે.” જતા પહેલા એક વાર દર્શન કરી ત્યાંથી નીકળી ગઈ.


ભાવાનુવાદ — કોકિલા રાવળ

વાર્તા — પ્રેમની પ્રતીક્ષા, પુસ્તક — विश्व की 50 संवेदनशील कहानियॉं, रुपानतरकार — ब्रह्मदेव, લેખક — અનામી

                                 

ભૌંદ્

નામ તો એનું હતું ઘનશ્યામ પણ ગામમાં સૌ એને ભૌંદ્ ના હુલામણા નામે ઓળખતા. ગોળમટોળ જાડિયો દેહ, જડભરત જેવો ચહેરો અને જોતાં જ મૂરખ જણાઈ આવે તેવી આંખો. આમતો બાઘ્ઘાે, લોકો ઘણા મળે પણ ભૌંદ્ ની વાત કોઈ ઓર જ લાગતી. એની મૂર્ખામીમાં એનો સ્થૂળ દેહ જાણે વધારો કરતો હતો. બધા વાતો કરતા હોય તો વચ્ચે એકાદ વાક્ય એવું બોલી પડે કે એની મૂર્ખામી છતી થઈ જાય. બધા હસી પડે.

કશું કામ સોંપીએ તો એમાંય છબરડા વાળે. લોચા નોજ માણસ. પણ  ફેરો બધાનો ખાય. હસતું મો રાખે. એની ગમે તેટલી મશ્કરી કરીએ તો કદી ગુસ્સે થાય નહિ. એટલે બધાને ગમતો થઈ ગયેલો. છોકરાંઓ અને યુવાનો માટે તો એ મજાકનું સાધન થઈ ગયેલો. કામ સોંપ્યું હોય તો ક્યારેક ઊંધુ છતું કરી નાખે પણ કામ બધાનાં કરે.

ઉનાળાની બપોરે ખડકીના છોકરા પત્તાં ટીચતા હોય તો ભૌંદ્ પાણી ભરી લાવી પીવડાવે. મોટેરાં ગપ્પાં મારતા બેઠા હોયને ગામના રેલ્વેસ્ટેશનની હોટેલથી નાસ્તો મંગાવે તો ભૌંદ્ દોડતો જઈ લઈ આવે. કોઈનું દૂધ લાવી આપે, કોઈની શાકભાજી લઈ આવે, તો કોઈના નાનાં છોકરાં રમાડે. બપોરના સમયે પોસ્ટઓફિસ, બેંક કે સ્કૂલમાં ધક્કાફેરા ખાતો હોય. 

બધેથી થોડીઘણી બક્ષિસ રોકડમાં મળે તેમાં એનો ગુજારો ચાલે. કોઈ કોઈ જૂનાં કપડાં પેંન્ટશર્ટ વગેરે આપી દે તો વળી રમણમૂખીએ તો એને જૂની કાંદા ઘડિયાળેય ભેટ આપેલી, અને વાડાની ઓરડી રહેવાય આપી હતી!

આવો અમારો ભૌંદ્ એક દિવસ ગામમાંથી અચાનક અદશ્ય થઈ ગયો તે ફરી કદી દેખાયો જ નહીં. ગામની બેંકમાંથી એણે મોટી રકમની ધાપ મારી લીધી હતી અને વ્યક્તિગતેય ગામલોકોનું પચાસેક હજારનું ફુલેકુ ફેરવતો ગયો હતો. આટલું ઓછું હોય એમ તે દિવસથી રમણમુખીની છોડી લીલાનોય આજ દિ લગી પત્તો નથી.


લેખક — ડો. હરબન્સ પટેલ  ( ચોકટનો ગુલામ ) ના સૌજન્યથી
સંપાદક — કોકિલા રાવળ.

સુખી સંસાર

હું અને મારી બેનપણી વાતો કરતા કરતા કારમાં જઈ રહ્યા હતા. ત્યાં તેણે તેના નણંદની વાત કાઢી એટલે મેં ટપકુ મૂક્યુ, “નણંદ-ભોજાઈ, સાસુ વહુના અણબનાવની વાત તો સદીઓથી ચાલી આવે છે.” ત્યાં તેણે મને જવાબ આપ્યો. “બધાંને તેવુ નથી બનતુ . સાંભળો,મારા જ ઓળખીતાની વાત કહું.” જે હું અહીં ટાંકુ છું.

એક સહકુટુંબમાં સૌ સંપીને રહેતા હતા. સાસુ વહુને દીકરીની જેમ રાખતા હતા. બી-એડ ભણેલી વહુને શાળામાં સારી નોકરી મળી ગઈ હતી. વહુને બે નણંદો હતી. તેઓને ભાભી સાથે સારૂ ભળતું. સાંજ પડે ઘરમાં કિલકિલાટ વાળુ વાતાવરણ હતું. જમવાના સમયે સૌ સૌના આખા દિવસની વાતો ચાલે. રજામાં સાથે હરે ફરે.

નણંદોના નામ અલ્પા અને જલ્પા હતા. તેઓ બંને ભણતા ભણતા ઘરકામમાં મદદ કરતા.

watercolor:Kishor Raval

મા-બાપ આધેડ વયે પહોંચ્યા ત્યાં સાજાં માંદા રહેવા લાગ્યા. બાપને શ્વાસની તકલીફ શરૂ થઈ. દમ ચડે ત્યારે માને તેની તહેનાતમાં રહેવુ પડતુ. એક સાંજે બહાર વરંડામાં બેઠા હતા ત્યાં શેરીમાં કોઈએ ટાયર સળગાવ્યા અને તેની વાસને લીધે તેના શ્વાસ રુધાણાં અને દમનો હુમલો આવ્યો. તે સંધ્યાકાળ તેની છેલ્લી હતી…

બાપને ગયાને હજી એક વર્ષ પણ પૂરુ ન થયુ ત્યાં માને છાતીનુ કેન્સર થયુ. બંને દીકરીઓ ઘરકામમાં હોંશિયાર થઈ ગઈ હતી. અલ્પા તો કોલેજમા પણ જવા લાગી હતી. જલ્પાને આગળ ભણવામાં રસ ન્હતો. તેણે કુકીંગ ક્લાસ ભરવાના શરૂ કર્યા. તંદઉપરાંત ટી.વી. માથી પણ નવી નવી વાનગીઓ શીખે અને જાતજાતની રસોઈ બનાવે.

માને ચિંતા રહેતી એટલે મુરતિયા શોધવાની શરૂઆત કરી. પરંતુ મેળ ખાતો ન્હોતો. ત્યાં મેં મારી બેનપણીની વાતમાં ડબકુ મૂક્યુ કે, “આજકાલની છોકરીઓ તો પરણવાની ઉતાવળમા નથી હોતી. તેઓને પોતાની કારકિર્દીમા આગળ ધપવાની ઈચ્છા હોય છે.”

અને તેમ જ બન્યુ. અલ્પાએ પરણવાની ના પાડી. જલ્પાએ રસોડુ સંભાળી લીધુ હતું. આમ બીજા પાંચેક વર્ષ વીતિ ગયા. અલ્પાએ કમ્પ્યુટર સાયન્સ પૂરૂ કર્યુ અને નોકરીએ વળગી ગઈ. મા હવે કેન્સરના છેલ્લા સ્ટેજમાં પહોંચી ગઈ હતી. માના ગુજરી જવા પહેલા ભાભીએ વચન આપ્યુ કે અલ્પા અને જલ્પાની ચિંતા ન કરો હું તેઓને સાચવી લઈશ.

આમ સૌ સંપીને પ્રેમપૂર્વક રહેવા લાગ્યા. ભાઈ- ભાભીના પ્રયત્નો છતાં જલ્પાનો મેળ ખાધો નહીં. પછી જલ્પાએ પણ આશા છોડી દીધી…જલ્પા જલ-પાનમાં ઓતપ્રોતમાં રહેવા લાગી અને સુખી સંસારમાં ગોઠવાઈ ગઈ.


લેખક: કોકિલા રાવળ, નોવેંબર ૨૦૧૯

લીમડો (લઘુકથા)

અગાસીમાં થતાં સળવળાટથી મોટાની આંખ ઊઘડી ગઇ. એ પથારીમાં બેઠો થઇ ગયો. બાપુજીને એણે હળવે – હળવે દાદરો ઉતરતા જોયા. એનાં હૈયામાં ફાળ પડી. બાપુજીને રોકવા એ ઊભો થઇ ગયો પણ પગ આગળ વધ્યા નહિ. એણે ટોર્ચ હાથમાં લઇ ઘડિયાળમાં જોયું. બરાબર પાંચ વાગ્યા હતા. – બસ એ જ સમય. એ ફફડી ઊઠ્યો. એની નજર બાપુજીને જકડી રહી.

બાપુજી દાદર ઉતરી ફળિયામાં રહેલા લીમડાનાં ઝાડ પાસે ગ્યા. લીમડાના કાળા પડી ગયેલા થડને એમણે જોયું. ધીમે – ધીમે ઊંચે ચડતી જતી એમની નજર લીમડાના બળી ગયેલા પાંદડાઓમાં અટવાતી રહી. એ ક્યાંય સુધી ગુમસુમ ઊભા રહ્યા. 

Image credit: currentkids.in

મોટાની આંખ ઊભરાણી. ત્રણ જ દિવસ થયા’તા એ લીમડા નીચે ઘટેલી ગોઝારી ઘટનાને. સવારમાં પાંચ વાગ્યામાં ઊઠી રસોડામાં સ્ટવ પર પાણી ગરમ કરવા ગયેલી બાને આગની જ્વાળાઓએ ભરખી લીધેલી. અંત ઘડીએય ઘરમાં બીજું નુકશાન ન થાય એવું વિચારી બા બહાર નીકળી આ લીમડા નીચે ઊભી રહેલી. એની ચીસોથી જાગી બધાં નીચે ઉતરે એ પહેલાં લીમડાના પાન મૂરઝાઇ ગયાં હતાં.બાપુજી થોડીવાર એ લીમડા નીચે બેઠાં. બા ઊભેલી એ જગ્યાને એમણે પસવારવી શરૂ કરી.

બાપુજીને જોઇ રહેલ મોટાએ ડૂસકાંને ગળામાં જ દાબી દીધું, ને એમની પાસે જઇ બેઠો. લીમડાને જોતાં – જોતાં એમનું માથું મોટાના ખભા પર ઢળ્યું, ને ત્રણ – ત્રણ દિવસથી થીજેલી એમની આંખો બાને ઠારવા મથતી હોય એમ પીગળવા લાગી. 


લેખિકા: નસીમ મહુવાકર
ડેપ્યુટી કલેક્ટર, જિલ્લા સેવા સદન, અજરામર ટાવર પાસે, સુરેંદ્રનગર
મોબાઇલ: 99 1313 5028 / ઇમેઇલ: nasim2304@gmail.com


 

પળભર 

પળભર — એક લઘુકથા — હરીશ મહુવાકર

આવતાંની સાથે જ સીમાએ રોષથી ચંપલને આમતેમ ફેંક્યા. માથું દુ:ખવા માંડ્યું હતું. કેટલો કંટાળો આવતો હતો! કંઇ જિંદગી છે?! સવારથી સાંજ સુધી કામ, કામ ને કામ. પળભરેય નિરાંત ખરી? એક તો એકલાં જ બધું કરવાનું ને વધારામાં અગિયારથી પાંચ ઓફીસ. ટાઇપ કર્યા કરો. ફાઇલોમાં માથું ભરવી રાખો. મમ્મી-પપ્પા પણ અઠવાડિયાથી બહાર. હજુય બે દિવસ નહિ આવે. ઓ ગોડ! હજુ રસોઇ કરવાની, એ યાદ આવતાં જ ભૂખ મરી ગઇ. માથું વધારે દુ:ખવા માંડ્યું. 

ટી.વી. ઓન કર્યું. ‘ગ્રામીણ મહિલાઓ કે લિએ’ કાર્યક્રમ આવતો હતો. ઓહ ભગવાન! ટી.વી. – ભંગાર ગીતો, બી.બી.સી. ન્યુઝ, કેટલીયે ચેનલ ફેરવી. આ લોકોને મનોરંજન જેવું કંઇ આપતા જ નથી આવડતું. ટેબલ પર પડેલા ફ્લાવરવાઝને જોરથી ફેંકી જ દેત. મનને માંડ કાબૂમાં રાખ્યું. 

ત્યાં નીચે પગમાં પુસ્તક ઠેબે આવ્યું. એનો ગુસ્સો વધારે આક્રમક બન્યો. પુસ્તકનો જોરથી બેડ પર ઘા કર્યો. 

મન ઉદ્વિગ્ન થઇ ગયું. આંખોમાં ભાર લાગવા માંડ્યો. ડ્રેસને ચેન્જ કરવાની દરકાર કર્યા વિના એ બેડ પર પોતાના શરીરને ફેંકવા જતી હતી ત્યાં અચાનક જ ટેલિફોન રણકી ઉઠ્યો. 

“વાઉ! સુમિત?! જુહુ બીચ?!!”

પળભરમાં બધું જ બદલાઇ ગયું.

Photo: Kokila Raval

‘અમે’, 3/ એ, 1929, નંદાલય હવેલી પાસે, સરદારનગર, ભાવનગર 364 002 ગુજરાત, ભારત
+91 9426 2235 22 /  ઇમેઇલ: harishmahuvakar@gmail.com

 

વાહનયોગ

૭૫૦ રૂપિયાની એટલાસ સાયકલ મારો પહેલો વાહન યોગ હતો. મારી કુંડળીમાં વાહનયોગ છે જ નહિ એવું જ્યોતિષીઓ કહેતા. પિતાશ્રી એમના મિત્રોમાં કોઈ જ્યોતિષ જાણતું હોય એમને કુંડળીઓ બતાવે રાખતા. હું નાનપણમાં બિનજરૂરી આવું માનતો પણ સમજ આવ્યા પછી હસવામાં કાઢી નાખતો.

પિતાશ્રી કદી સાયકલ શીખવા જવા દેતા નહિ. એમને ડર હતો કે સાયકલ શીખી આ છોકરાઓ અકસ્માત કરી હાથપગ તોડશે. એટલે હું નાનપણમાં સાયકલ પણ શીખેલો નહિ. એકવાર પ્રયત્ન કરેલો. ભાડાની સાયકલ છાનામાના લઈ આમારા બચપણના મિત્ર ભલારામ સાથે ઠીકરીયા મેદાનમાં સાયકલ શીખવા ગયેલો. ભલીયો પરપીડન વૃત્તિ ધરાવતો. કોઈને તકલીફ થાય તો એમાંથી આનંદ મેળવે. મને એક ઢાળ ઉપર લઇ જઈ સાયકલ પર બેસાડી કહે હવે રગડાવી માર સાયકલ આવડી જશે. મને સમજ ના પડી કે આનો ઈરાદો ખરાબ છે. મેં કદી સાયકલ ચલાવેલી જ નહિ તો પણ ઢાળ ઉપર સાયકલ પર બેસાડી એણે ધક્કો મારી દીધો. રમરમાટ થોડે દૂર જઈ બંદા પડ્યા અને ઢીંચણ છોલાઈ ગયા. પણ એમાંથી ભલીયાએ બહુ હસીને પુષ્કળ આનંદ મેળવ્યો. ત્યાર પછી મેં કદી સાયકલ શીખવાનો પ્રયત્ન કર્યો નહિ. મનમાં ડર ઘૂસી ગયેલો.

બહુ મોટી ઉંમરે સાયકલ શીખ્યો તે પણ પહેલેથી એના પર બેસીને ચલાવતો.. મને બીજા મિત્રોની જેમ એક પેડલ પર પગ મૂકી સાયકલ થોડી દોડાવી પછી એના પર છલાંગ મારી બેસતા કદી આવડ્યું નથી. વડોદરે ભણવા ગયો ત્યારે ભાડાની સાયકલો લઇ હું અને મિત્ર કલ્યાણસિંહ યાદવ આચાર્ય રજનીશના પ્રવચનો સ્વરૂપમ રજનીશ ધ્યાન કેન્દ્રમાં ચાલતા ત્યાં સાંભળવા જતાં. રજનીશ તો પુનામાં રહેતા પણ એમની નેવું મિનિટની કેસેટ આ લોકો મુકતા તે સાંભળવા મળતું.

માણસા રહેવા આવ્યો ત્યારે જ્યોતિષીઓની ના છતાં પહેલો વાહનયોગ ૭૫૦ રૂપિયાની સાયકલ ખરીદવાથી બન્યો. મોટાભાગના જ્યોતિષીઓ મારી કુંડળી જોઈ માથું ધુણાવતા. એમને એમાં કોઈ શક્કરવાર લાગતો નહિ. પહેલે ધનનો સૂર્ય-ચન્દ્ર, બીજે બુધ, ચોથે મંગળ, છઠ્ઠે કેતુ, દસમે ગુરુ, બારમે શુક્ર-રાહુ-શની, માંગલિક કુંડળી જોઈ જ્યોતિષીઓ ચકરાઈ જતાં. સાવ બોગસ કોઈ દરિદ્રની કુંડળી લાગતી. કોઈ સારા યોગ એમને દેખાતા નહિ. ભણવામાં લોચાલાપસી હશે, નોકરી ધંધો પણ એવો જ હશે. ધનયોગ દેખાતો નહિ. કોઈ રાજયોગ કે સારો યોગ જણાતો નહિ. વાહનયોગ પણ જણાતો નહિ, ટાંટિયાતોડ યોગ જ જણાતો. જોકે રોજ દસ કિલોમીટર દોડીને, હજાર વખત દોરડા કુદીને, ૧૦૦ બેઠકો કરી ટાંટિયાતોડ કરતો.

જ્યોતિષીઓની આગાહી ખોટી પડવાની શરુ થઈ હતી હવે ઘરમાં સાયકલ આવી ગઈ હતી. હહાહાહાહા એવામાં અમે ધંધા માટે ટાટા કંપનીની મીની ટ્રક ટાટા-૪૦૭ લીધી. મને સાયકલ સિવાય કોઈ વાહન ચલાવતા આવડતું નહિ. ડ્રાઈવરોની દાદાગીરીને લીધે મારા ભાગીદારે કહ્યું કે હવે તમે ટ્રક ચલાવતા શીખી જાવ. એટલે હું કલોલમાં એક ડ્રાઈવિંગ ક્લાસમાં ગયો. ત્યાં તુમાખીવાળા કોચ સાહેબે જુના જમાનાની ફિયાટ પર શીખવવાનું ચાલુ કર્યું. પહેલા દિવસે પ્રથમગ્રાસે મક્ષિકા જેવું કોઈ બાઈક જોડે ટકરાઈ ગયા. કોચ મારી પર ભડક્યો કહે તમને બાપજીન્દગીમાં કાર ચલાવતા નહિ આવડે. ખરેખર પહેલા દિવસે એણે ધ્યાન રાખવાનું હોય ઉલટાનો મને દોષ દેવા માંડ્યો. પછી કલોલ શીખવા જવાનું પણ બંધ કરેલું.

પણ અમારી ૪૦૭ના ડ્રાઈવરોમાં એક મહારાજ ડ્રાઈવર સારો હતો મને પરાણે એની બાજુમાં બેસાડી શીખવે. એકવાર અમે રાત્રે કેળા ભરવા ગાંધીનગર ગયેલા. મહારાજ તો કેળાં ભરાય ત્યાં સુધી ઘોરવા માટે કેબીન પર ચડી ગયો. હું નીચે બેસી રહેલો. કેળા ભરાઈ ગયા પણ મહારાજ જલદી જાગે તેમ નહોતો. કેળાંનાં વેપારી દેવીપુજક ભાઈ કહે ચાલો હવે જઈએ. મેં તો ટ્રક ચાલું કરી દીધી અને હંકારવાનું ચાલું કરી દીધું. થોડી વારે મહારાજને ટ્રક હાલવાથી જાગવાનું થયું તે એકદમ ગભરાઈને ચાલું ટ્રકે નીચે આવીને બેસી ગયો. શરૂમાં ગભરાઈ ગયેલો પણ પછી કહે ચાલવા દો હું બાજુમાં બેઠો છું. બસ પછી તો હું ય ડ્રાઈવર બની ગયો આખરે. મહારાજને બસ ચલાવવાની નોકરી મળી ગઈ. બંદા પોતે હવે ચલાવતા. એવામાં ગાંધીનગર ડેરીમાં ટેન્ડર પાસ થઈ ગયેલું. નાના ગામડાઓમાંથી નાની મંડળીઓ જે ખેડૂતો પાસેથી દૂધ ભેગું કરી મોટી ડેરીમાં પહોચાડે ત્યાંથી દૂધનાં કેન જે ૪૦ લીટરના હોય તે ગાંધીનગર ડેરીમાં પહોચાડવાનું શરુ થયું.

ડ્રાઈવરો છુટા થતાં હવે ટ્રક હું જ ચલાવતો હતો. ચારેક મહિના થઈ ગયેલાં પણ મારી પાસે લાયસન્સ નહોતું. ભાગીદાર આમારા ભઈલા ઘનુભા કહે યાર લાયસન્સ લઇ લો કશું થશે તો વીમો નહિ પાકે. ૪૦૭ લઈને જ ટેસ્ટ આપવા ગયેલો. ટેસ્ટ પત્યા પછી આર.ટી.ઓ. ઇન્સ્પેક્ટર કહે કેટલા મહિનાથી ચલાવો છો? સાચું કહેજો. મેં હસતા હસતા કહ્યું ત્રણેક થયા હશે. મને કહે તમારી બેધડક સ્ટાઈલથી ખબર પડી ગયેલી કે જુના ડ્રાઈવર લાગો છો, પણ આવું નો કરાય ગેરકાયદેસર કહેવાય.

https://www.brownsvilleherald.com/news/us_world/violence-mars-th-phase-of-india-s-marathon-elections/image_f03253b3-6d32-5a88-a19e-36bb0e77620b.html
Photo credit: brownsvilleherald.com

ડેરીમાં એકવાર કશું કામ હશે તે સ્ટોર પર બેસતા ક્લાર્ક કહે મારું સ્કુટર લઇ જાઓ. મેં કહ્યું મને સ્કુટર નથી આવડતું. તો હસવા માંડ્યા. ટ્રક ચલાવો છો ને સ્કુટર નથી આવડતું? મેં કહ્યું ખરેખર નથી આવડતું. હું સાયકલ પરથી સીધું ચારચક્રી શીખેલો. કોઈ સાયકલ શીખે પછી લુના જેવા મોપેડ શીખે પછી સ્કુટર શીખે પછી બાઈક શીખે પછી કાર ચલાવે પછી ટ્રક ચલાવે. મારે ઊંધું ચાલતું હતું. સાયકલ પછી ટ્રક, પછી સન્ની જેવું મોપેડ પછી બાઈક ચલાવતો થયેલો અને પછી ક્યારેક સ્કુટર ચલાવેલું. બાઈકની કોઈ પ્રેક્ટીશ હતી નહિ અને બજાજ કાવાસાકી ખરીદી પોલો ગ્રાઉન્ડમાં ચાર ચક્કર મારી સીધો ઘેર. બાઈક પર બરોડાથી છેક માણસા સુધી ચક્કર મારેલા.

ખેર પાછા આગાહી પર આવીએ. મારા શ્વસુર અમેરીકા સેટ થયા એટલે મને ખબર હતી કે વહેલી મોડી ફાઈલ મુકાશે. એક મિત્ર જેવા જ્યોતિષને મારો હાથ અને જન્માક્ષર બતાવી પૂછ્યું કે અમેરિકા જવાશે કે નહિ? મને કહે કોઈ કાળે નહિ જવાય, નસીબમાં કોઈ રેખા જ નથી. હાથમાં કહેવાને બદલે નસીબમાં કહી બેઠેલા. મેં કહ્યું રેખા આપણને બહુ ગમતી નથી બચ્ચનને ગમતી હશે, આપણને મોટા ગાલવાળી માંજરી આંખોવાળી રાખી ગમે છે, પણ દાઢી વગરનો સરદારજી(ગુલઝાર સાહેબ) એને બથાવી ગયો છે. મેં કહ્યું યાર સસરા અમેરિકા છે ફાઈલ મુકવાના જ છે. તો કહે ગમે તે હોય લોચા પડશે નહિ જવાય, કોઈ વિદેશ યોગ જ નથી.

ત્રીજીવારની પ્રેગનન્સી વખતે માણસામાં ખેતી કરતો હતો. વાહનમાં ઘરમાં ખાલી સાયકલ જ હતી. માઢમાં બે મિત્રોના ઘેર મહેન્દ્ર-જિપ હતી. પણ જે મોડી રાત્રે વેણ ઉપડી તે સમયે એકેય જિપ હાજર નહિ. સ્કુટર ધરાવતા મિત્રો પણ ગેરહાજર. ગામમાં રીક્ષાઓ પણ બહુ ઓછી, તે પણ અર્ધીરાત્રે કોણ જાગે? શ્રીમતીને સાયકલ પર બેસાડી સાયકલ મારી મૂકી પરમાર સાહેબના દવાખાને. બે દીકરા તો હતા, ત્રીજી દીકરી આવે તો સારું એવી અદમ્ય આશા પર પાણી ફેરવતા ડૉ.નૌતમબા જાડેજા આવી ને કહે દીકરો છે.

ગાંધીનગરમાં ક્યારેક ટાટા-૪૦૭માં શ્રીમતીને બેસાડી શાકભાજી લેવા જતો તો ક્યારેક પેલી એટલાસ સાયકલ પર બેસાડીને જતો. કાયમ શાક લેવા જઈએ એટલે પરિચિત થઈ ગયેલા શાકવાળા ભાઈઓ બહેનોને નવાઈ લાગતી.

જે જે યોગ નહોતા નસીબમાં તે અનાયાસે કહો કે મહેનતને લીધે કહો પ્રાપ્ત થયા. વિદેશયોગ પણ બન્યો. પહેલી કાર જૂની વપરાયેલી નિશાન હતી. પછી વાહનયોગની કોઈ નવાઈ રહી નહિ. પણ પેલી એટલાસ પાછળ કે કાવાસાકી બજાજ પાછળ વહાલસોઈને બેસાડી શાક લેવા જતાં, તે પાછળ ચીપકીને બેઠી હોય, કમરમાં ગલીપચી કરતી હોય, એની ભીની માદક મહેંક જિંદગીને તરબતર કરતી હોય એની જે મજા હતી તે આજની મોંઘી કારમાં પણ આવે નહિ.


લેખક: ભુપેન્દ્ર રાઓલ, raolji.com/2018/09/15/વાહનયોગ/

કિશોરની યાદમાં — ડિપાર્ચર લાઉન્જ

Kishor, November 1989

May 11 2013 — That’s the day Kishor departed. Kishor was dedicated to his family — his mother, his younger brothers, myself, our children and all of the Raval’s and Desai’s that make up our clan. He worked hard supporting us all, and loved having people around him. He especially relished discussing stories and movies, for hours, with friends. Kishor lived a full life, taking me along to travel the world. Sadly, medication slowed him down and brought on side effects that he struggled with for decades. Kishor will always be remembered as loving this world, much like his favorite song What a Wonderful World. He passed away peacefully, as in this short story of his… Departure Lounge. The story was originally published in “Ame Bhanvagarna 1”. With much love, Kokila


ડિપાર્ચર લાઉન્જ

‘અદ્ભુત, અદ્ભુત!’ શબ્દો મનમાં ફૂટી નીકળ્યા! 

ગઈ કાલે રાત્રે જ અસ્તિત્વ પર અબખો આવી જાય તેવો એક સણકો કરોડરજ્જુના મૂળથી બ્રહ્માન્ધ્ર સુધી વ્યાપી ગયો હતો. એ વખતે તો દાંત ભીંસીને પડ્યો રહ્યો હતો. છેલ્લા થોડા મહિનાઓથી જીવનની સરળતા જતી રહી હતી, સરવાણીઓ સુકાઈ ગઈ હતી. ન એક ચમચી આઇસક્રીમ ખવાય, ન આંખોમાં નૂર કે કંઈ વાંચી શકાય, ન ટી.વી. પર એક પણ મૂવી સ્થિર થઈ બેસીને જોઈ શકાય. કોઈ મન બહેલાવવા સારી જોક કહે ત્યારે હસવું તો જરૂર આવે પણ તરત જ પેટમાં દુખાવો ઊપડે. જોક કહેનાર અને હું બન્ને મુરઝાઈને બેસી પડીએ. એવી દશા થઈ હતી! 

અને અત્યારે ‘અદ્ભુત અદ્ભુત’ કહેવા લાગ્યો. 

પાંચેક વર્ષ પર ગુમાવેલા એક સ્વજન યાદ આવી ગયા. તેમના છેલ્લા દિવસોમાં દિનપ્રતિદિન ખોવાતો જતો તેમનો મન,

Image source: https://www.abc.net.au/news/2017-12-02/euthanasia-is-not-just-about-unbearable-pain/9214008

ભાષા અને દેહ પરનો કાબૂ યાદ આવતાં એક પળ કમકમાં આવી ગયાં. શરીરના ખુલ્લા નળો બંધ ન થાય, સ્વમાન સચવાય નહીં એટલી તેમની દુર્ગંધ સહી ન જાય અને જે સૌને હસતે મુખડે સહી લેવી પડતી. તેમનો તરફડાટ, શબ્દોમાં અને વર્તનમાં દેખાતો તિરસ્કાર એ ન’તો હતો બાજુમાં ઊભા રહેલા સંબંધી, કે ન’તો મિત્રો કે પરિચારકો પર. કેવળ તિરસ્કાર પોતાના અસ્તિત્વ પર જ હતો. આ બધું તે વખતે પરોક્ષ રીતે અનુભવ્યું તે આજે પ્રત્યક્ષ રીતે પ્રતીત થયું. આજે હવે આટલાં વર્ષે મારો વારો આવી લાગ્યો. સણકો ઊતરતાં મોં પર એક સ્મિત આવી ગયું. કેટલું અદ્ભુત કે મારે હવે એ દશામાંથી પસાર નહીં થવું પડે. તપેલી કે તેલ – કોણ કોના આધારે એની છણાવટ કરવાવાળા સૅનેટના, કાયદાઓમાં જ વસતા, રાચતા માનવીઓને હૈયે કરુણા વસી, ધર્મના ઝંડાઓ લઈ ફરતા ધર્મગુરુઓને સમજાણું કે ઈશ્વર દયાળુ છે, કરુણાકર છે, ખુદા રહીમ છે. એને કરુણા તરફ ક્યારેય શો વાંધો હોઈ શકે, ભલા! અને સૌને ગળે ઊતરી ગયું કે માનવીની છેલ્લી પળો તો ખાસ ખૂબ અનુકંપાથી સમજવી જોઈએ. ડો. કૅવોર્કીઅનની ફિલસૂફી કાયદામાં વણી લીધી અને સમય આવ્યે દીવો ઓલવી નાખવાનું આસાન કરી નાખેલું. આજે પોતાની બાજી સ્વસ્થતાથી સંકેલી લેવાનું કેટલું સરળ થઈ ગયું છે! એ વાતોથી રાહત અને એ રાહતમાંથી અનેરો અદ્ભુત આનંદ હૈયે કેવી શાતા આપતાં હતાં! 

જીવન માણી લીધું, સમય પાકી ગયો! ફોન કરી ડોક્ટરની એપોઇન્ટમૅન્ટ લીધી અને આજે અમે, હું અને મીરાં સજોડે એને મળવા ગયાં. આજે પ્રાસ્તાવિક વાતો બે મહિનાથી ચર્ચાતી હતી અને પાકી થઈ ચૂકી હતી. છેલ્લી ટિકિટ ફાડવાનું જ બાકી હતું. મારા દર્દની દાસ્તાન, કેસ હિસ્ટરી, તે ડોક્ટરના ચોપડે મોજૂદ જ હતી અને ડોક્ટર મારી તબિયતના ભરતી ઓટથી પૂરા વાકેફ હતા. 

એ કહે, “બોલો, બધું તૈયાર રાખ્યું છે. આજની તારીખ પાકી જ ને? રેકર્ડ તો ક્લીઅર છે. તમે હા કહો એટલે આપણે ચક્રો ગતિમાન કરીએ.” 

‘બસ, ઘણું જીવ્યા અને વધુ કંઈ જીવવાનો અભરખો નથી રહ્યો. એટલે જરૂરી વિધિ પૂરી કરી મારગે પડું એવું નક્કી કર્યું છે.” મારી સહી તો ડોક્ટરને ચોપડે પહેલેથી જ લઈ રાખી હતી, કદાચને સહી કરવા જેવી મારી સ્થિતિ ક્યારેક ન પણ હોય તે વખતે મુખત્યાર કરેલ માણસ મારા વતી પરવાનગી આપી શકે એ માટે. ડોક્ટરે તૈયાર રાખેલા કાગળો પર મીરાંની અને બે સાક્ષીઓની સહી લીધી. એક વ્હીલ ચૅરમાં દબદબાથી બેસાડી મને ડિપાર્ચર લાઉન્જ પર લઈ ગયા. 

ડિપાર્ચર લાઉન્જ એટલે એક નાનો શો રૂમ. મોટી બારીમાંથી બહારનો તડકો આવી રહ્યો હતો. જીવન જીવવાનું મન થાય એવો સોનેરી દિવસ હતો. ઝાડવાઓ પર નવી કૂંપળોની ગુલાબી છાંય હતી. પક્ષીઓ વિહંગણી ભાષામાં પ્રેમનાં કલબલ ગીતો ગાતાં હતાં. બારીમાં ગોઠવેલી ફ્લાવરબોક્સમાં લાલ-જાંબૂડી ટ્યૂલિપનો એક ગુચ્છ હસી રહ્યો હતો. બાજુમાં એક ટેબલ પર ગુલાબનો ગજરો ખુશ્બૂ ફેલાવતો હતો. 

નર્સ હાજર હતી, ડોક્ટર આવ્યા. એક ઇંજેક્શન તૈયાર કર્યું. મારી ઇચ્છા મુજબ જિન અને ટોનિક બનાવી તેમાં સપ્રમાણ દવા ભેળવી. હું પીડાથી કાયર થઈ ગયો હતો, પણ કોણ ન થાય? આપણે કંઈ બધાં જૅઇમ્સ બોન્ડ થોડા છીએ કે ગમે તે પીડાની કોઈ પણ પરાકાષ્ઠા સહી શકીએ? મને એક પ્રશ્ન થયો. ‘ડોક્ટર, પીડા થશે? – અને થાય તો મારે શું કરવું?” ડોક્ટરે ખભા ઉપર હાથ મૂક્યો ‘આ પહેલું પીણું તમને સુવડાવી દેશે અને પછી કોઈ દર્દ તમને નહીં સ્પર્શે. તે છતાં દર્દનો કંઈ અણસાર આવશે તો હું સંભાળી લઈશ. તમે કોઈ જાતની ચિંતા ન કરો.’ 

મીરાં સાથે આંખ મળી, તેની ભીની આંખોમાં હંમેશ જેવો પ્રેમ દેખાણો. ‘અમારી જરા પણ ચિંતા ન કરશો. મુક્ત મને વિદાય આપું છું. આપણે આ જીવનમાં મળ્યા તેનો મને પૂરો સંતોષ છે….’ મીરાં ઘરેથી એક સી.ડી. લાવી હતી. તેણે ત્યાં રાખેલા સી.ડી. પ્લેયરમાં સરકાવી. સી.ડી. પ્લેયરનું સ્ટાર્ટ બટન દબાણું. યેસૂદાસના અવાજથી રૂમ ગુંજી ઊઠ્યો. ‘નિસા ગમ પનિ સારે ગ … મિતવા…’ મીરાં આવી બાજુમાં બેઠી, મારો હાથ એની ઉષ્માથી ભરી દીધો અને મારા કાંડા પર એનો સુંવાળો હાથ મૂક્યો.

ગ્લાસ મોંએ માંડ્યો અને એ સુમધુર પીણું બોટમ્સ અપ કરી ગયો. આંખો બંધ થઈ.. ધીમે ધીમે કોઈ વોલ્યુમ કન્ટ્રોલ ઓછું કરતું જતું હોય તેમ અવાજ શમવા માંડ્યો. પક્ષીના અવાજો, રસ્તા પરનો ટ્રાફિકનો અવાજ, દવાખાનાના બિપ-બિપ બિપકારાઓ, યેસૂદાસનો ઘૂંટાયેલો ઘેરો સૂર, એ બધું જાણે કે ટ્રેનના પ્લૅટફોર્મ પર વાગતું હોય અને ગાડી ધીરે ધીરે પ્લૅટફોર્મ છોડતાં એ અવાજો દૂર અને દૂર જતા જાય તેવો આભાસ થયો.  રવીન્દ્રબાબુના શબ્દો યાદ આવ્યા ‘તેમારો ઓશિમે, પ્રાનો મોનો લોયે, કોતો દૂરે આમિ ધાઈ …કોથાઓ મૃત્યુ, કોથાઓ દુ:ખ્ખો, કોથા બિચ્છેદો નાહિ…તારી વિશાળતામાં લીન થવા હું તન અને મનના લયથી નાચતો દોડ્યો દૂર દૂર, જ્યાં નથી મૃત્યુ, ન કોઈ દુ:ખ કે વિયોગ…’ 

‘અદ્ભુત, કેટલું અદ્ભુત!’ શબ્દો એ પળને વર્ણવવા મનમાં ઊઠ્યા. જીવડો લેખકનોને એટલે આ પળની મારી લાગણીઓ, મારી અનુભૂતિઓ, આ મંત્રમુગ્ધ અનુભવ, આ નીરવ શાંતિનું બ્યાન તો લોકો માટે લખાવાં જ જોઈએને! હું ન કરું તો કોણ કરશે? 

ફટાક મારી આંખો ખૂલી ગઈ. ઘોર અંધારું હતું. પથારીમાં બેઠો થઈ ગયો. બાજુના ટેબલ પરને લૅમ્પ ચાલુ કર્યો. મીરાં બાજુમાં જ ઘસઘસાટ ઊંઘતી હતી. હંમેશની ટેવ મુજબ ટેબલ પર તૈયાર રાખેલી નોટબુક લીધી, કાચના કાન તૂટેલા એક જૂના કપમાં રાખેલ પેન-પેન્સિલોમાંથી એક ઉપાડી અને હું લખવા માંડ્યો.

‘અદ્ભુત, અદ્ભુત!’ શબ્દો મનમાં ફૂટી નીકળ્યા!

ગઈ કાલે રાત્રે જ અસ્તિત્વ પર અબખો આવી જાય તેવો એક સણકો કરોડરજ્જુના મૂળથી બ્રહ્માન્ધ્ર સુધી વ્યાપી…


 

ફૂલના રંગ

અમીત માધ્યમિક શાળામાં શિક્ષક હતો. કામિની પણ એની જ શાળામાં શિક્ષિકા તરીકે કામ કરતી હતી. રોજ મળવાનું થતું, વ્યવસાયની ઓળખાણ સામાન્ય ઔપચારિક્તા ઉપરથી ઢળતી ઢળતી ધીરે ધીરે અમીત પ્રતિ ઢળતી જતી હતી. અમીત યુવાન હતો. કામિની યુવાન હતી. યુવાનીના દિવસો, સાહસો કરી નાખવાના દિવસો, બાગી દિવસો, બેયની ચારે બાજુ ઘૂમરાતા હતા.

આવું કાંઈક હતું અને ત્યાંજ શાળાની દિવાલ પર કોઈએ લખી નાખ્યું ‘અમીત+કામિની’ = અમર પ્રેમ. કોઈની આવી તોફાની પ્રવૃતિ પછી શાળાના વિદ્યાર્થીઓમાં અને શિક્ષકોમાં ચર્ચાને ચગડોળે ચઢી.

અમીત આજ સુધી કામિનીને સહકાર્યકર તરીકે જ જોતો હતો. પણ હૈયાની ધરતીમાં ધીરે ધીરે કાંઈક વવાતું ગયું. અને ફાંકડો, ખુબસૂરત અમીત અણજાણ પણ – દિલના છૂપા ખૂણે – કામિનીને ચાહવા લાગ્યો. દરરોજ બનતા પ્રસંગોને એણે ઝીણવટથી જોવા માંડ્યા તો એને પ્રતિતી થવા માંડી કે સામી બાજુથી પણ સાનુકુળ અણસાર મળતા હતા. હવે તો જરૂર હતી માત્ર પ્રણયના એકરારની. પણ કોણ શરૂઆત કરે? દિવસો વીત્યા.

watercolor: Kishor Raval

શનિવારનો દિવસ હતો. અમીત શાળાએ જવા સવારના નીકળી પડ્યો.

ઘરઆંગણેના બગીચામાંથી એક ગુલાબી રંગનું ગુલાબનું ફૂલ ચૂંટ્યુ પાકા નિર્ણય સાથે કે આજે તો કામિનીને હાથો હાથ આ ફૂલ આપી હૈયાની વાત કહી જ દેવી. શાળા આવી પહોંચી. બધા શિક્ષકો પ્રાર્થના ખંડમાં હતા. પ્રાર્થના ચાલતી હતી. અમીતે ઘડિયાળ તરફ જોયું તો શિક્ષક ખંડમાં પોતે થોડો મોડો પડ્યો હતો.

કામિની પણ શિક્ષકખંડમાં હાજર હતી. પણ એની બાજુમાં ઊભા રહી આ કોણ કામિનીના વાળમાં ઘેરા લાલ રંગનું ગુલાબનું ફૂલ મૂકી રહ્યું હતું?

એ હતાં નિતીનકુમાર, સહ – શિક્ષક. કામિની અર્થભીનું શરમાતી હતી. હાથમાંનું ગુલાબ કોટના ખીસ્સામાં મૂકતાં અમીત શિક્ષકખંડના બારણેથી પાછો વળી ગયો.

લેખક: ડો. હરબન્સ પટેલ ( ચોકટનો ગુલામના સૌજન્ય થી )

સંપાદક : કોકિલા રાવળ