પુસ્તક પરિચય: The Art of Hearing Heartbeats

The Art of Hearing Heartbeats, a novel by Jan-Philipp Sendker

જુલિયાના પપ્પા એક સવારે પલાયન થઈ જાય છે. ઘણી તપાસ કર્યા પછી પણ લાપત્તા હોવાથી કોયડાનો ઉકેલ આવતો નથી…

થોડાં વર્ષ પછી જુલિયાને માળિયામાં પત્તરાની ટંકડી ખોલતાં એક પ્રેમપત્ર મળી જાય છે. સરનામુ બર્માનુ હતું…

જુલિયા સારી નોકરી છોડી વ્હાલા પપ્પાનો પત્તો મેળવવા પહાડોની વચ્ચે વસેલાં બર્માના એક નાના ગામમાં પહોંચી જાય છે…

પપ્પા નાનપણમાં આંધળા હતા. જુવાન થતાં તેને એક અપંગ છોકરી સાથે પ્રેમ થાય છે. છોકરી તેની આંખો બને છે. આંધળા હોવાને કારણે તેની શ્રવણશક્તિ ખીલી હતી. તે છોકરીના ધબકારા તથા બીજા ઘણાં બારિક અવાજો સાંભણી શકતાં…

તે અમેરિકા કેવી રીતે આવે છે અને નવી જીંદગીમાં ગોઠવાય છે તેની આ નવલકથા છે. જે બે દેશને રહસ્યમય ગુંથી લ્યે છે.

 

એક વર્ષા ભીની સાંજ

 

watercolor: Kishor Raval

એક વર્ષા ભીની સાંજ
એક વાદળ ઘેરી સાંજ
તમારા આવ્યાનો અણસાર
તમારા આવ્યાનો અણસાર

એક ટોડલે ટહુકે સાંજ
એક ગોંદરે બેઠી સાંજ
તમારા આવ્યાનો અણસાર
તમારા આવ્યાનો અણસાર

-૨૦ – ૪- ૦૬
લક્ષ્મણ રાધેશ્વર, ભાવનગર

 

અમે નથી કો’

Photo credit: Kokila Raval, Aug 22 2015

અમે નથી કો’
ઘોડાપૂરે છલકાતી
નેઘુઘવતી ને ઘુમરાતી
મદમાતી ને ગાંડીતૂર
બે કાંઠે ઊભરાતી
નદીનાં
ડહોળાયેલાં ને વેગીલાં
વહેણના અગાધ જળરાશિ!
અમે તો છૈયેં
વહી ગયેલી એ નદીના
વિશાળ ને રેતાળ પટના
પેટાળમાં છુપાઈને વહેતા
નીતરેલાં ને નિર્મળ એવાં
વીરડાની સરવાણી જેવાં
પનિહારીની ગાગર ભરતાં
ને તરસ્યાનો તોષ છીએ એવાં
મીઠાં, શીતળ પાણી!


કવિ: રમેશ એમ. કનોજીઆ ( સંવેદનાનાં સીકરો )

દોરી

બાપાજી હાથમાં છાપુ લઈ, ફળિયાના હિંડોળે ઝુલી રહ્યાં છે. છાપામાંથી નજર ઊંચી કરી અડખે-પડખે જોઈ લ્યે છે. ક્યારેક ધ્યાન ઘર ઉપરેય જયા કરે છે. બાપાજી ધીમું-ધીમું મલકાય છે.

‘બા’ જી યાદ આવે છે. બાપાજીને એક વાતે નિરાંત છે કે બાજી લીલીવાડી જોઈને ગયા છે.

watercolor: Kishor Raval

બાપાજીની નજર ઊડતી-ઊડતી અગાશીએ જાય છે. વહુબા કપડા સૂકવી રહ્યાં છે. બાપાજી જોઈ રહે છે. વહુબા કપડાંની લાં…બી ને બેવડ કરેલી આખે આખી દોરી ભરી દે છે. નાના કપડાં, મોટા કપડાં, નવા કપડાં, જૂનાં કપડાં, કપડાં જ કપડાં. બાપાજી પોરસાય છે. આટલા કપડાં તો હોય જ ને! કેટલું ભર્યુંભાદર્યું ઘર છે. ત્રણ દીકરા, બે વહુઓ, દીકરાના ઘરેય ત્રણ-ત્રણ છોકરાવ. બધાંય થઈને બાર જણાં, ને બધાયના કપડાં એક હારે, એક દોરીએ ટીંગાય.

બાપાજીથી પોતાની સરખામણી દોરી સાથે થઈ જાય છે.બાપાજીને ઉધરસનું એક ઠસકું આવે છે. આવું બધું હવે થવા માંડ્યું છે. બાપાજી આંખ ઝીણી કરી ફરીથી કપડાંની દોરી સામું જુએ છે. વળી ઠસકું ચડે છે. બાપાજીને યાદ આવે છે; હમણાં-હમણાંથી એક કામવાળી બાઈ ઘરે આવતી દેખાય છે. પણ એ તો ખાલી બાપાજીના કપડાં જ સૂકવતી હોય છે. છેક ભંડારિયાની ઓથે, ને એય વહુબાએ કાઢી નાખેલી જૂની દોરી પર.

બાપાજીને કાંક ગંુગળામણ જેવું થાય છે, ને ફરી પાછું ઠસકું આવી પડે છે. બાપાજીને દોરી તૂટતી જતી હોય એવું લાગે છે.


૨૭.૧૦.૦૧ (સાંપ્રત, સપ્ટેંબર ૨૦૦૩)
લેખક: નસીમ મહુવાકર, ભાવનગર
પુસ્તક: અમે

મામી મુંજાણાં

મામીની આ વર્ષની મુલાકાતમાં અમેરિકાથી અમદાવાદ આવ્યા. ત્યાંથી વોલ્વો  બસ લઈ રાજકોટ ઊપડ્યા. લીમડીમાં દસ મીનિટનો વિરામ હતો. મામીને ખાવુ – પીવુ તો ન્હોતું, પરંતુ બાથરૂમ જવુ હતું. બેસીને પગ ઝકડાઈ ગયા હતાં અને પગ પણ છૂટો થશે તેમ વિચારી ઉપડ્યા.
Photo credit: economictimes.indiatimes.com

બાથરૂમ ગયા તો પુરૂષ પાઈપ છોડી સફાઈ કરતો હતો. પહેલા તો નવાઈ લાગી કે પુરૂષ કેમ સ્ત્રીના બાથરૂમમાં કામ કરે છે! ધીરે ધીરે સાચવીને ભીનામાં ચાલતા બાથરૂમ સુધી પહોંચ્યા. અંદરથી આગળિયો વાસી કામ તો પતાવ્યું. આગળિયો તો ખૂલ્યો પણ બાથરૂમનો દરવાજો જામ થઈ ગયેલો.

મામી તો મુંજાઈ ગયા. પાંચ મીનિટ વીતી ગઈ હતી. એટલે એમણે તો બારણા સાથે ધડબડાટી બોલાવી. આગળિયો ખખડાવ્યો, બૂમાબૂમ કરી મૂકી. ઘણાં પ્રયત્ન કર્યા. અંદર ખેંચ્યો, બહાર ધક્કો માર્યો…અંતે પેલા કામ કરતા હતા તે ભાઈએ દરવાજો ખોલ્યો.

બીજી ટ્રીપમાં બાજુમાં બેસનારને કહીને જવું અને બારણું અટકાવેલુ રાખવું તેવો નીર્ધાર કરી, પાછાં વોલ્વોમાં ગોઠવાઈ ગયા. વિડિયો જોતાં બાકીની સફર આનંદથી પૂરી કરી.

દોડ

રણ અફાટ હતું. એ ખેંચાયે જતો હતો. પાણી દૂર દૂર જતું હતું. તરસ વધતી જતી હતી. ભટકી-ભટકી થાકી જવાયું. આખરે તળાવ મળ્યું. લાગલું જ મોઢું લગાવી પાણી પીવા માંડ્યો. તરસ છીપી જ નહીં. જાણે પેટમાં કાણું પડ્યું. બધું પાણી બહાર નીકળી ગયું.

એનાથી જાગી જવાયું. માંડ માંડ ઊંઘ આવી હતી. એણે આકાશમાં નજર ફેરવી. તારોડિયા ઝાંખો પ્રકાશ ફેલાવતા હતા.

એને પોતાની તનતોડ મહેનતને અંતે મળ્યું હતું : દિવાલો. ચાર કાળી દિવાલો. અંધારું. એનાંથી ઘેરાયેલું ઘર. આવતી કાલે પણ એવું જ હશે.

પેલો રઘલો હતો. એને મહેનતને નામે મીંડું હતું. અંતે એને મળ્યું હતું : દિવાલો ચૂનાથી રંગાયેલી દિવાલો. બે મેડીઓ. એંશી વીઘા ખેડ. એક ટ્રેક્ટર, વીજળીની લાઇટથી ઝગતું ઘર. આવતી કાલે પણ એવું જ હશે.

પડખે વહેતી નદીનો અવાજ સંભળાયો. એ ઊભો થયો. નદી તરફ ચાલ્યો. ચોતરફ ઊંઘે ઘેરાવો ઘાલ્યો હતો. માણસ, પશુ, પંખી, વૃક્ષો – સૌ એમાં ઘેરાઇ ગયાં હતાં. ગામ આખુંય ઘસઘસાટ સૂઇ રહ્યું હતું.

Image credit: gdb.rferl.org

ભેંશો અને ગાયો ગમાણમાં બેપરવા લાંબી પડેલી હતી. પડખેથી નીકળ્યાં તોય કાળીયા કૂતરાને ખબર ન પડી. પોતાને કેમ ઊંઘ નથી આવતી?

એ નદી કિનારે પહોંચી ગયો. ઠંડી હવાનો સ્પર્શ થયો. માએ જાણે મમતાભર્યો હાથ ફેરવ્યો.

નદી પડખે એ બેઠો. પગ બોળ્યા. ઠંડું લાગ્યું. મજા આવી. શરીરમાં ઝણઝણાટી વ્યાપી ગઇ. અજબ નશો છવાઇ જવા લાગ્યો. પ્રકૃતિ આખી શા માટે નિદ્રાધીન બની ગઇ હતી તેની એને ખબર પડી ગઇ.

એણે નદીમાંથી ખોબો પાણી પીધું. સંતોષ સાથે એ ખળખળ વહેતી નદીને જોઇ રહ્યો.


હરીશ મહુવાકર, ભાવનગર

મામી ગભરાણાં

મામી પહેલી વાર એકલા અમેરિકાથી ભારત જવા ઉપડ્યા દીકરી એરોડ્રોમ મૂકવા આવી હતી. તેણે મામીને સીક્યોરીટી સુધી પહોંચાડયા અને સૂચના આપી કે તારે A વીંગમાં જવાનું છે. ભલે કહી મામીએ તેની વિદાય લીધી.

સીક્યોરીટીની વીધિ પતાવી મામી આગળ ઉપડ્યા. A wing તો દેખાયો,પણ તેમા જમણી બાજુ કે ડાબી બાજુ જવુ તેમ વિચારતા જમણી બાજુ વળી ગયા. હજી બે કલાકની વાર હતી એટલે ધરપત હતી. વિંડો શોપીંગ કરતાં કરતાં છેવાડે પહોંચ્યાં. ત્યાં 35 C દેખાણું. તેણે હાથમાં પકડેલા પાસપોર્ટ વચે દાબેલા બોર્ડીગ પાસ પર નજર નાખી તો 35 C છેવાડે મોટા અક્ષરમાં જોયું. એટલે ટોળુ બસમાં ચડતું હતું તેની સાથે બસમાં ચડી ગયા. દરવાજે ઉભેલી બહેને ખાલી પાસપોર્ટનો ફોટો જોયો અને તેને જવા દીધી હતી.
બસ તો બીજા ટર્મીનલ માટે ઉપડી. સૂર્યાસ્ત થઈ રહ્યો હતો, મામી તો આકાશના રંગો જોતા જોતા ભારતના સ્વપના જોતા બેઠા. પંદર મીનિટમાં બસ બીજા ટર્મીનલે પહોંચી. ત્યા ફરી બોર્ડીંગ પાસ અને પાસપોર્ટ ચેક કરવામાં આવ્યા. તેમને કહેવામાં આવ્યું કે તમે ખોટા ટર્મીનલમાં આવ્યા છો. આ બસ પાછી જાય છે તેમાં પાછા જાવ. 35 C તેની સીટનો નંબર હતો!
મામી વીલે મોઢે પાછા ફર્યાં. 35 C માંથી ઉતરી પાછા ફરતા બધી વીંડો શોપીંગની એંધાણીઓ જોતા ચાલતા હતા.ત્યાં જ્યાંથી શરૂઆત કરી હતી ત્યાં પહોંચયા. એટલે ખ્યાલ આવ્યો કે હવે સીધા જવાનું છે A wing ની સાઈન જોઈ. ખાતરી કરવા કોઈ બીજાગેઈટની બાઈને પૂછ્યંુ અને તેને બોર્ડીંગ પાસ બતાવ્યો. તેણે જણાવ્યુ કે તે બરાબર જઈ રહ્યા છેપરંતુ હજી ખાસુ ચાલવાનું છે. ગભરાયેલા મામીને હિંમત આવી ગઈ અને એમણે પગ ઉપાડ્યો..
લેખક: કોકિલા રાવળ, kokila@kesuda.com

સાંજ ઢળે

સાંજ ઢળે કે આંખની પાળે
વાટ જોયાની વેળા ઉઘડે

 કંઠે કોઈના નામનો ડૂમો

watercolor: Kishor Raval
આખો દિવસ ભડભડ બળતો
પછી સાંજ ઘેરાવા ટાણે
થઈને કોમળ સૂર, પીગળતો
સૂરજ ઝીણું જંપે ત્યારે
રોમરોમમાં મેળા ઉઘડે
અને આવશે કે આવ્યાંની
ક્ષણના પગલાં ટોળે વળતાં
છૂટા પડ્યાથી ફરી મળ્યાની
વચ્ચેનાં સંતાપો ટળતા
રોજિંદી ઘટના થઈ શમણાં
હવે આપણી ભેળા ઉઘડે
કવિયત્રી: નંદિતા ઠાકોર, પુસ્તક: મારામાં તારું અજવાળું

બા ન હોય ત્યારે

બા ન હોય ત્યારે

photo: Kokila Raval, Birmingham UK

આમ તો કશું ન થાય…
બાપુજી ઓફિસે જાય
દાદીમા માળા ફેરવે,
મનુ કોલેજ જાય…
બધું જ થાય,
પણ જાણે મોળું,
ખાંડ વગરની ચા જેવુ.

બા ન હોય ત્યારે
કોઈ ગુસ્સે થાય,
મનુ રાતે મોડો આવે તો
કોઈ વારે ઘડીએ અધીરાઈથી
બારીએ ન ડોકાય,
ઘડિયાળના કાંટા બરછી-ભાલાં જેવા
ન થઈ જાય,
કોઈની વ્યાકુળ આંખે
હમણાં પડ્યા કે પડશે એવાં
અદશ્ય આંસુઓનું તોરણ ન બંધાય,
ગળે બાઝેલા ડૂમા આડે
ઠપકાને ઓગાળી દઈ
કોઈ મનુને પૂછે નહીં-
થાક્યો હોઈશ ભાઈ,
થાળી પીરસી દઉંને?

બા ન હોય ત્યારે
સવાર પડે, પણ પૂજા કરવા બેઠેલાં દાદીને
વાટ જડે નહીં
ઠાકોરજીને મોહનથાળ ને ઠોર મળે નહીં
બાપુજીને ગંજી, પાકીટ, ચાવી મળે નહીં
રસોડામાંથી વઘારની સોડમ તો આવે
પણ એમાં દાઝેલાં શાકની ગંધની
ભેળસેળ થઈ જાય,
પાણીની ઠીબ સુકાઈ જાય,
પંખી ચણ વિના ઊડી જાય,
તુલસી સુકાઈ જાય….

બા ન હોય ત્યારે આમ તો કશું ન થાય,
એટલે કે
કશું જ ન થાય…


લેખક: ઉષા ઉપાધ્યાય
પુસ્તક:
ઉષા ઉપાધ્યાયનાં કાવ્યો, સં. કેતન બુંહા