રોલ નંબર અગિયાર – વિશાળ

‘યસ સર..’ દરવાજે ઊભેલા એક મોટી ઉંમરના છોકરાએ જવાબ આપ્યો.

‘અરે વિશાલ..? તુ? કેમ અત્યારે?’ હું તેને ઓળખી ગયો. મારો જૂનો વિદ્યાર્થી, હા, એ વખતે એનો નંબર પણ અગિયાર જ હતો. મેં પૂછ્યું, ‘બોલ ને. કેમ આ બાજુ?’

‘બસ મારા મોટા ભાઈના બાબાને મૂકવા આવ્યો હતો. અહિથી નિકળ્યો ને તમે મારો રોલ નંબર બોલ્યા એટલે થયું કે હાજરી પૂરાવતો જાઉં!’ કહેતા એ હસી પડ્યો.

‘સારુ ભાઈ, ભણવાનું બરાબર ચાલે છે ને? હવે તો પતંગમાં બહુ જીવ નથી રહેતો ને?’ મેં હસતા હસતાં પૂછ્યું.

એની આંખો પહોળી થઈ ને કાન પકડીને બોલ્યો, ‘અરે હોય કંઈ? હવે તો પતંગમાં જરાય નહિ હો, હું એ દિવસ ભૂલ્યો નથી.’

મને ખબર હતી એ દિવસ તે ભૂલી નહિ શકે. મને પણ એ દિવસ બરાબર યાદ હતો. હું ત્યારે પણ આમ જ હાજરી પૂરતો હતો, ‘રોલ નંબર અગિયાર..?’

કોઈ બોલ્યું નહિ. મેં જોયું તો સતત છેલ્લા ચાર દિવસથી એ ગેરહાજર રહેલો. એટલે મેં તપાસ કરી તો બીજા વિદ્યાર્થીઓએ કહ્યું કે એ તો પતંગ ઉડાડતો હોય છે. મને ખ્યાલ આવ્યો કે પતંગના દિવસોમાં એ નિશાળ પણ ભૂલી જાય છે.

એ દિવસે હું બાળકોને કામ આપીને નિકળી ગયો. વિશાળના ઘેર પહોંચ્યો ત્યારે એ ઘરે નહોતો. ઘરકામ કરી રહેલા એના મમ્મી કહે, ‘ક્યારનો પતંગ ઉડાડે છે, કોઈનું માનતો નથી, નીચે ઉતરતો જ નથી. તમે સમજાવો હવે તો.’

મેં પૂછ્યું, ‘કોની અગાસી ઉપર છે?’ વિશાલના મમ્મી કહે, ‘અગાસી કોને છે, એ તો આ ઉપર છાપરે ચડ્યો છે.’ એમણે છાપરા તરફ ઈશારો કર્યો. હું ખખડધજ છાપરા ને જોતો રહ્યો.

‘ક્યાંથી જવાશે?’ મેં પૂછ્યું.

‘ઈવડો ઈ તો આ ટાંકી ઉપરથી હડેડાટ ઠેકડો મારે… પણ તમે…’

‘તમે એનું દફતર તૈયાર કરો.’ કહી હું ઉપર ચડવા તૈયાર થયો.

હું હિંમત કરીને ટાંકી પરથી બાથરુમના પતરા ઉપર ને એની ઉપરથી ખોરડા ઉપર ચડી ગયો. ખોરડું ઊંચા ઢાળવાળું અને એટલું લાંબું હતું કે વિશાલ મને ક્યાંય દૂર દેખાયો. પણ ધીમી ચાલે નળિયા ખખડાવતો હું જાળવીને એની પાસે પહોંચ્યો તોયે એને ખબર ન રહી એટલો એ પતંગ ઉડાડવામાં વ્યસ્ત હતો.

એટલી વારમાં તો ફળિયામાં બીજા પાડોશીઓ પણ ભેગા થઈ જોવા લાગ્યા કે આ માસ્તર પતંગ લૂટવા ચડ્યા કે શું! પણ વિશાલ તો એના પતંગના આકાશમાં જ ખોવાયેલો અને મશગુલ! આસપાસની પરિસ્થિતિ સાથે એને કશી લેવાદેવા નહોતી. એ એકલો હોવા છતા બરાડા પાડતો હતો. હુ એની સાવ લગોલગ ઊભો રહ્યો પણ એને એની ખબર જ નહિ.

વિશાલના પતંગનો પેચ કોઈ સાથે લાગ્યો હતો ને બરાબર એ જ વખતે દોરો નળિયામાં ફસાયો. એ ખરેખરો અકળાયો. એ એટલો વ્યાકુળ બનવા લાગ્યો કે મને થયું કે મારે જલ્દી એની મદદ કરવી જ પડશે. પરિણામે હું એને નિશાળે લઈ જવા આવ્યો છું એ વાત ઘડીભર વિસરાઈ ગઈ. મેં તરત જ ઝડપથી ફીરકી પકડી લીધી ને દોરો સરખો કરી આપ્યો. ફીરકીમાંથી છૂટો દોર પતંગ તરફ અનુકૂળ થઈ દોડવા લાગ્યો. મારી સમયસૂચકતાને કારણે એની મજા જળવાઈ રહી. બીજી જ મિનિટે એણે એ પૅચ કાપ્યો ને રાડો પાડતો કૂદવા લાગ્યો. નળિયા ખૂંદતો કૂદતો એ મારી બાજુ ફર્યો કે તરત જ મે હાથ લાંબો કર્યો, એણે મને ખુશી માં ને ખુશીમાં તાળી આપી દીધા પછી મારા ચહેરા સામે જોયું ને હાથમાંથી દોરો મૂકાઈ ગયો, કૂદકા મારવામાં તૂટેલા નળિયામાં એક પગ ફસાઈ ગયો, સાજોસમો ઉડી રહેલો પતંગ કપાઈ ગયો. એના છોભીલા ચહેરાને જોયા પછી ન મને કશું કહેવાની જરૂર લાગી, ન એને કશુ સમજવામાં વાર લાગી.

મેં એને હાથ પકડીને નીચે ઉતાર્યો. તેની મમ્મીના હાથમાં એનું દફતર તૈયાર જ હતું. મેં તેનો હાથ પકડીને કહ્યું, ‘ચાલ હવે નિશાળે, હું તને લેવા જ આવ્યો છું.’

એને બહુ સંકોચ થયો. આજે પણ એ વાત યાદ કરતા શરમના એવા ભાવ ઉપસી જ આવ્યા, જેવા એ સમયે મેં એના ચહેરા પર જોયા હતા. પણ ત્યારે એકઠું થયેલું આખુંય ફળિયું અમારા જોડાયેલા હાથોમાં સમાયેલી દોસ્તીની અદેખાઈ પણ કરી જ રહ્યું હશે.. આજે પણ!

આજના અગિયાર નંબરની ગેરહાજરી ટેબ્લેટમાં મૂકાઈ ગઈ. કદાચ એને પણ કોઈ છાપરેથી ઉતારવા મારે જવું જ પડશે.


લેખક: અજય ઓઝા, ભાવનગર ગદ્યસભા
આની સિરિઝ કેનેડાનાં ગુજારાત ટાઇમ્સમાં શરુ થઇ છે.

સપનામાં

ગઈ કાલે રાતે સપનામાં તમે
મૂકી ગયા હતા મારા ઓષ્ઠદ્વય પર
કુંવારા ચુંબનની એક કુંવારી કળી…!

સવારે ઊઠીને જોઉં દર્પણમાં તો…
પારિજાતની સૌરભના ઢગલે-ઢગલામાં દટાયેલી હું… !


કવિયત્રી: જયશ્રી વિનુ મરચંટ
પુસ્તક અને સંપાદક: અમેરિકાવાસી કેટલાક ગુજરાતી સર્જકો, મધુસૂદન કાપડિયા, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી

મહાબળેશ્વરમાં રાતે

પ્રકૃતિ
પ્રશાંત.

ગાઢાંધકાર
ઓઢી
રસ્તો સૂનો.

નિબિડે
વિહંગ.

ન કલરવ.

હું જ સુણું
મારો પગરવ.

ગીતપંકતિ
સરે…
અજાણ પર્ણે
તરે…
ન પાછી ફરે.


કવિ : ઇન્દ્ર શાહ
પુસ્તક અને સંપાદક: અમેરિકાવાસી કેટલાક ગુજરાતી સર્જકો, મધુસૂદન કાપડિયા, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી

કહેવતો

 

* ૧ સિંહ મરે પણ ઘાસ ન ખાય

* ૨ સુખે સાંભરે સોની ને દુ:ખે સાંભરે રામ

* ૩ સુથારનું મન બાવળિયે

* ૪ સૂતા જેવું સૂખ નહીં ને મૂઆ જેવું દુ:ખ નહીં

* ૫ સૂરજ કાંઈ છાબડે ઢાંક્યો રહે નહીં

* ૬ સૂંઠને ગાંગડે ગાંધી ન થવાય

* ૭ સેવા કરે તેને મેવા મળે

* ૮ સો ઉંદર મારીને બિલાડી પાટે બેઠી

* ૯ સો ગળણે ગાળીએ ત્યારે એક વાત કરીએ

* ૧૦ સોટી વાગે ચમચમ વિદ્યા આવે ઘમઘમ


મોટો કોશ, સંપાદક: રતિલાલ સાં. નાયક
અક્ષર પ્રકાશન,અમદાવાદ

રોલ નંબર દસ – રાધિકા

‘યસ સર.’ દસ નંબર બોલી..

એનું નામ રાધિકા, અલ્હડ પણ એવી જ, નામ પ્રમાણે ગુણ. આટલી નાની ઉંમરમાં એ આટલી ઠરેલ હશે એ તો હજી મને થોડા દિવસ પહેલા જ ખ્યાલ આવ્યો. ગયા અઠવાડિયે હું વર્ગમાં ગ્રામપંચાયતનો પાઠ ભણાવી રહ્યો હતો ત્યારે એનું ધ્યાન ક્યાંક બીજે જ હતું. હુ ગુસ્સે થયો એટલે સૌથી પહેલા ઊભી કરી એને જ સવાલ પૂછ્યો, ‘ચાલ બોલ જોઉં, ગ્રામપંચાયતની જવાબદારીઓ સમજાવ મને.’

એ અવાચક મૌન. ન કંઈ બોલે, ન કંઈ ચાલે. મને ખબર હતી, એણે પાઠમાં ધ્યાન જ નહોતું આપ્યું તો ક્યાંથી આવડે? મેં કહ્યું, ‘કાલે તારે ગ્રામપંચાયતની જવાબદારીઓ પાંચ વાર લખીને પાકી કરી લેવાની.’

એણે ડોકું ધૂણાવ્યું. પણ મને ભરોસો નહોતો. બીજે દિવસે તો એ આવી જ નહિ. બધાનું લેશન તપાસતો હતો ત્યારે યાદ આવ્યું કે એણે લેશન કર્યું જ ન હોય એટલે ક્યાંથી આવે. છોકરાવને પૂછ્યું કે એને ઘરેથી બોલાવી આવો, પણ છોકરાવ કહે કે એ તો એના મમ્મી-પપ્પા સાથે મંદિરના મેળામાં પહોંચી ગઈ છે. હું ધૂંધવાયો, એને મેળામાંથી પકડી લાવવાનો મનસૂબો ઘડી કાઢ્યો.

રીસેસ પડતાં જ હું નીકળી પડ્યો મંદિર તરફ. ત્યાં જઈ જોયું તો મોટો મેળો ભરાયો હતો. સૂરજ બરાબર માથે તપી રહ્યો હતો. આટલી બધી ભીડમાં એને કેમ શોધવી? છોકરાઓએ કહેલું કે એના મમ્મી-પપ્પા ત્યા ફૂગ્ગા વેચવા જાય છે, એટલે ફૂગ્ગાઓ શોધતાં મને બહુ વાર ન લાગી. મેં દૂરથી જોયું કે એક જગ્યાએ ઊભા રહી એ લોકો ફૂગ્ગા વેચતા હતા. રાધિકાની મમ્મી ફૂગ્ગામાં હવા ભરી રહી હતી અને એના પપ્પા બાળકોને વેચી રહ્યાં હતા. તેની આસપાસ પણ ભીડ હતી, બન્ને જણા વેપારમાં એટલા વ્યસ્ત હતા કે મારા અવાજનો જવાબ દેવાનો એને સમય નહોતો.

મેં આસપાસ જોયું તો નજીકમાં જ ખોળામાં પોતાના નાના ભઈલાને સૂવરાવતી રાધિકા બેઠી હતી. આજુબાજુમાં ક્યાંય છાંયો નહોતો એટલે આટલા સખત તડકામાં એ આમ પોતાના ભાઈને ખોળામાં લઈ બેસેલી. ભઈલો જરા જરા વારે તડકાને કારણે રડતો હતો. એટલે રાધિકા પોતાના વાળથી એને છાયો કરી આપતી હતી.

દૂરથી હું બધુ નિહાળી રહ્યો. ધીરે ધીરે તેના ભઈલા પર તડકો વધી રહ્યો હતો એટલે રાધિકા એને પોતાના હાથથી છાયો આપવા માંડી. પછી પણ એને સંતોષ ન થતા એ પોતાની ફાટેલી ઓઢણીથી એના પર છાયો કર્યો. તો પણ ભઈલો શાંત નહોતો પડતો એટલે એ મુંઝાણી ને એના મા-બાપ તરફ દયામણે ચહેરે જોવા લાગી. એ થાકેલી જણાતી હતી, કદાચ એને પણ ભૂખ લાગી હોય.

એના મા-બાપ તો ફૂગ્ગાના વેપારમાં એટલા વ્યસ્ત હતા કે એ વખતે એ આવી કોઈ વાત પર ધ્યાન આપી શકે એવું મને લાગ્યું નહિ. રાધિકાને પણ એ સમજાયું કે વેપાર પર તો રોજીરોટી છે એટલે એમને બોલાવવાનું માંડી વાળી તેણે ભઈલાને પોતાના ખોળામાં જ ઊંધો સૂવડાવ્યો અને એને સહેજ પણ તડકો ન લાગે એમ પોતે આખી તેના પર નમીને બેઠી. પછી એટલા વહાલથી એને થપથપાવવા લાગી કે થોડી જ વારમાં શાંત પડીને મારી નજર સામે જ એ સૂઈ ગયો.

હું એ દૃશ્ય જોઈ ઘણું સમજી ગયો. એટલે એને શાળાએ લઈ જવાનું માંડી વાળી એને આપવા માટે એક વેફરનું પેકેટ લઈને એની પાસે ગયો.

મને જોઈ એ ઓઝપાઈ, ‘સર.. તમે..? મેળામાં?’

હું કંઈ બોલી શક્યો નહિ. વેફરનું પેકેટ એના તરફ લંબાવતા કહ્યું, ‘લે, તનેય ભૂખ લાગી હશે, લાવ હું ખોલી આપું.’

અચાનક એણે ઈશારાથી ના પડતા ધીમા અવાજે કહ્યું, ‘હમણા રહેવા દો સર, પ્લાસ્ટિકના અવાજથી ભઈલું જાગી જશે તો.., હું પછી ખાઈ લઈશ.’

મને એની કાળજી પર લાગણી થઈ આવી. હું તેને જોઈ જ રહ્યો. એ બોલી, ‘આજે લેશન થયું નથી સર, કાલે ગ્રામપંચાયતની જવાબદારીઓ લખીને પાકી કરીને લેતી જ આવીશ.’

મેં કહ્યું, ‘રહેવા દે હવે, તારે એ શીખવાની ક્યાં જરૂર છે! જવાબદારી કોને કહેવાય એ તો હું તારી પાસેથી શીખીને જાઉં છું!’

એ કદાચ કંઈ જ સમજી નહોતી કે એણે મને એવું તે શું સમજાવ્યું! પણ હું વેફરનું પેકેટ એની પાસે મૂકીને ભઈલો જાગી ન જાય એમ ચુપચાપ દબાતા પગલે મારા વર્ગના રાહ જોઈ રહેલા બાળકોને જવાબદારી કોને કહેવાય એ શીખવવા પાછો ફર્યો.


લેખક: અજય ઓઝા, ભાવનગર ગદ્યસભા
આની સિરિઝ કેનેડાનાં ગુજારાત ટાઇમ્સમાં શરુ થઇ છે.

મૂંજવણ

રોજ સવારે / બાગમાં / માલણ મૂંજાય

શું વીણું?

ટહુકો

કે પછી ફૂલ?


કવિ : પ્રીતમ લખલાણી (અમેરિકાવાસી કેટલાક ગુજરાતી સર્જકો) મધુસૂદન કાપડિયા

ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી

પુસ્તક પરિચય – The Inheritance Of Loss by Kiran Desai

જેમુભાઈ પટેલ નામના જજનો જાહોજલાલીનો સમય પૂરો થાય છે.નીવૃત થયા પછી શાંતિમય જિંદગી પસાર કરવા માટે કાંચનચંઘાના તળેટીમાં આવેલા કાલીમપોંગના ગામમાં સ્થાયી થાય છે. તેનો રસોયો અને મટ નામની કુતરી પણ સાથે રહેતા હોય છે.

એક દિવસ ઓચિંતાની તેની પૌત્રી સાઈ અનાથ આશ્રમમાથી તેમની સાથે રહેવા આવે છે. જજની શાંતિની જિંદગીમાં થોડો ખળભળાટ થાય છે. સાઈ રસોડામાં રસોયા સાથે વાતો કરવા પહોંચી જાય. જજને બહુ બોલવાની ટેવ નહીં . રસોયો જુનો હતો. સાઈ કુટંબની વાતો પૂછે એટલે રસોયો મીઠું મરચું ભભરાવી રસપૂર્વક વાતો કરે.

https://en.wikipedia.org/wiki/The_Inheritance_of_Loss

રસોયાનો દીકરો બીજુ અમેરિકા વગર કાયદેસર ગયો હોય છે. તે જુદી જુદી રેસ્ટોરેન્ટમાં ગ્રીન કાર્ડ વગર કામ કરતો હોય છે.

સાઈને ગણિત અને વિજ્ઞાન શીખવવા માટે જ્ઞાન નામના કોલેજ ગ્રેજ્યુએટને માસ્તર તરીકે રાખવામાં આવે છે. તેઓ બંને એકબીજાના પ્રેમમાં પડે છે. છોકરો નેપાળી હોય છે.

નેપાળ જ્યારે સ્વતંત્ર થવા માટે ચળવળ શરૂ કરે છેત્યારે નેપાળી યુવાનો સાથે જ્ઞાન મોરચામાં જોડાય છે.

જજ, કુતરી,રસોયો ,બીજુ, સાઈ અને જ્ઞાન બધાંનુ અંતમાં શું થાય છે તે જાણવા માટેપુસ્તક વાંચવા જેવું છે.નેપાળી ઈતિહાસને વણી લેતુ પુસ્તક છે. લેખિકાનું ઝીણવટ ભરેલું વર્ણન પણ રસદાયક છે.

 


લેખક: કોકિલા રાવળ, ફિલાડેલ્ફિયા

રોલ નંબર દસ? નવ!

અજાણ્યા માણસને સ્વાભાવિક જ થાય કે હું રોલ નંબર નવ તો ભૂલી જ ગયો, માસ્તરને જ એકડા બરાબર આવડતા નથી. પણ મને કે મારા વર્ગના બાળકોને એ આશ્ચર્ય થાય નહિ. કેમ કે આઠ પછી કાયમ દસ નંબર જ બોલવાનું રહેતું. નવ નંબર તો વિક્રમનો હતો. અને એનો નંબર બોલું કે ન બોલું એ ક્યાં સાંભળવાનો હતો! લાલજીસાહેબના ક્લાસમાં હતો ત્યારે બધા એને મૂંગલો કહી ને બોલાવતા. પણ એ જન્મથી જ બહેરો-મૂંગો નહોતો. કેટલેક અંશે અધકચરા અવાજો કાઢી થોડું ઘણું બોલી પણ શકતો. હા, એ વાત જૂદી હતી કે તેનું બોલેલું કોઈ સમજી શકતું નહોતું. પણ બધા એને આમ મૂંગલો કહે એ મારાથી સહન થયું નહિ ને લાલજીસાહેબને વિનંતી કરી મેં એને મારા ક્લાસમાં લઈ લીધો. નામ મને નોંધાવતી વખતે એમણે કહેલું, ‘શું ફેર પડશે ભાઈ? મારી પાહેં ભણે કે તમારી પાહેં! હે? એને તો બોલવું ય નથી ને હાંભળવુંય નથી. હાવ મૂંગલો છે.. મૂંગલો.’

‘વાંધો નહિ તમતમારે, રજીસ્ટરમાં નોંધાયેલું એનું સાચું નામ એના કાને સંભળાવી શકું તોયે ઘણું છે મારા માટે!’ મેં કહ્યું ને લાલજીસાહેબ મોટેથી હસવા લાગેલા. ને પછી કટાક્ષમાં બોલ્યા, ‘બહુ હારું લ્યો તો ભણાવી દ્યો એને જલ્દી ને બનાવી દ્યો મોટો લાટસાબ. અમે તો જાણે કાંઈ ભણાવતા જ ન હોયે એવી વાત કરો છો. તમે ખાલી એ મૂંગલાની ભાષા હમજી શકો ને તોયે તમારો ગુલામ થઈ જાઈશ.. જાવ.’

મારા ક્લાસમાં આવ્યા પછી મેં જેમ જેમ એનામાં રસ લીધો તેમ તેમ એ વધુ ને વધુ ખિલવા માંડ્યો. મને એના પર હતી એના કરતા અનેકગણી લાગણી એને મારા પર થવા માંડી. કંપાઉન્ડમાં મારું લ્યુના પ્રવેશે કે તરત જ એ દોડતો સામે આવે. આડો જ ઊભો રહી જાય. એટલે મારે એને સ્કૂટર સોંપી દેવાનું. એ લીમડાને છાંયે મૂકી આવે. મારું લંચબોક્સ અને વૉટરબેગ લેતો આવે. ક્લાસમાં મારા ટેબલ પર બરાબર ગોઠવે. રીસેસમાં હું જમું તો મારે એનું કઈ કામ તો નથી પડ્યું ને એવી બે-ચાર વખત ખાતરી કરી જાય. રજાના સમયે વળી પાછું લંચબોક્સ અને વૉટરબેગ સ્કૂટર પર ગોઠવે અને કમ્પાઉન્ડ બહાર સુધી સ્કૂટર કાઢી આપે. આ બધા કામ એને ન કરવા દઉં કે બીજું કોઈ કરે તો ગુસ્સામાં ચિત્રવિચિત્ર અવાજો કાઢીને એ આખી નિશાળ માથે લઈ લે. આમેય એને ભણવામાં તો રસ જ નહોતો, એટલે બહારના કામ કરવામાં એનું કૌશલ્ય દેખાડવાનો એને ભારે ધખારો રહેતો.

એક દિવસ રજામાં સ્કૂટર બહાર કાઢ્યું ને જોયું તો પંક્ચર. ઈશારા અને અવાજોના મિશ્રણથી એણે મને પંક્ચર બતાવ્યું. એ દિવસે મારે અગત્યના કામે પહોંચવાનું હોવાથી અકળાયો. સામેના ગેરેજ સુધી વિક્રમ મને દોરી ગયો. પંક્ચર થયું ત્યાં સુધી હું ચિંતાગ્રસ્ત બેઠો રહ્યો. સમય બગડવાને લીધે મારુ મન બહુ ઉદાસ હતું. મારી સાથે વિક્રમ પણ બેઠો રહ્યો. એ જાણે સતત મારી ચિંતાને ઉકેલી રહ્યો હતો અને મને સખત અકળાયેલો જોઈ એનું મન પણ વ્યાકુળ થતું મેં જોયું.

બીજા દિવસથી વિક્રમમાં એક ફેરફાર જોવા મળ્યો. રજા પડવાના એક કલાક પહેલા જ એ સ્કૂટર પાસે જઈ આવ્યો. મેં પૂછ્યું, ‘કેમ? શું હતું?’

એણે ઈશારા મિશ્રિત અવાજે સમજાવ્યું, ‘જોતો’તો કે આજે પંક્ચર નથી ને? કાલે તમે કેવા હેરાન થયા’તા!’

ત્યારથી એ હમેશા એક કલાક અગાઉ જ પંક્ચરનું ચેકીંગ કરી લે. જેમ જેમ એના સંકેતોની ભાષા હવે હું પામવા લાગ્યો હતો તેમ તેમ મને એનામાં વધુ ને વધુ રસ પડવા લાગ્યો. એના ખાસ પ્રકારના ઈશારા અને ખાસ પ્રકારના અસ્પષ્ટ ઉચ્ચારોનું અર્થઘટન કરવા ખાસ્સું એવું મગજ કસવાની જરૂર પડે, પણ એમા સફળ થાઉં ત્યારે અનેરો આનંદ અનુભવાય.

એવામાં એક્વાર કોઈ કારણસર મારે પાંચેક દિવસની રજા ઉપર જવાનું થયું. એ પછીના અઠવાડિયે હું હાજર થયો ત્યારે મારું સ્વાગત કરવા દરવાજે વિક્રમ હાજર નહોતો. તપાસ કરતા લાલજીસાહેબે કહ્યું, ‘અરે કોણ મૂંગલો ને? એ તો ભાઈ તમારા વિના અમે નો હાચવી શકીયે એને હો. તમે ગયા પછી પહેલે જ દિવસે તમને જોયા નહિ એટલે ક્લાસમાં બેઠો જ નહિ, એટલે મેં મારા ક્લાસમાં બેસાડ્યો પણ રજા પડે એ પહેલા તો ક્યાં નાસી ગયો કોઈને ખબર જ પડી નહિ. હા, જતા જતા એક તોફાન કરતો ગયો, અમે ભલે એને વાંચતા-લખતા ન શીખવ્યું, પણ તમે એને તોફાન કરવાનું શીખવ્યું?’

‘કેમ? શું તોફાન કર્યું એણે?’ મને આશ્ચર્ય થયું.

‘મારી બાઈકમાં પંક્ચર પાડતો ગયો.’ લાલજીસાહેબ રોફથી બોલ્યા, ‘ને બસ.. એ દિવસે મેં એને બરાબર ફટકાર્યો, પછી આટલા દિવસ ભણવા આવ્યો જ નહિ.’

મને ઝટકો લાગ્યો. વિક્રમ આવું કરે ખરો! વિદ્યાર્થીઓ જે કંઈ કરે એમાં એના શિક્ષકની ઈમેજ પણ જોડાઈ જાય છે એ વાત લાલજીભાઈની વાતોમાંથી હું સમજ્યો. ક્લાસમાં જઈ મેં બીજા છોકરાવને કહ્યું કે ‘જાવ, વિક્રમને બોલાવતા આવો.’

છોકરાવ કહે, ‘તમે આવ્યા છો એ ખબર પડતાં જ અમે એને બોલાવવા ગયા.. એણે અમને કહી રાખેલું કે સાહેબ આવે તો મને બોલાવા આવજો, જુઓ આ આવ્યો.’

મને જોઈને એના ઉતરેલ ચહેરા પર જરા રોનક આવી. મારી ખુરશીને ઘસાઈને નીચું મોં કરી ઊભો રહ્યો. પછી હાથ ઉલાળીને કેટલાય અસ્પષ્ટ ઉચ્ચારો વડે મારા કાન અને મગજ ભરી દીધા. એની પ્રતિક્રિયાઓનું અર્થઘટન કરવામાં મારે બહુ વાર લાગી. એના અવાજમાં ઠપકો હતો, હું આટલા દિવસ એને ન મળ્યાનું દુઃખ હતું, એને બીજા સાહેબોએ હડધૂત કર્યો હશે એનો રોષ પણ ટપક્યો.

છતાં એણે લાલજીસાહેબની બાઈકમાં પંક્ચર પાડ્યું એ વાતનો તાળો મને મળ્યો નહિ. પણ તરત જ એને પૂછવાનું મને યોગ્ય ન લાગ્યું. પણ એ દિવસે જ રીસેસના સમયમાં જ્યારે બધા વિદ્યાર્થીઓ બહાર ગયા હતા ત્યારે વિક્રમ છાનોમાનો લાલજીસાહેબની બાઈક પાસે ગયો અને એના ટાયરમાંથી હવા કાઢતો મેં એને જોયો.. મને વધુ આંચકો લાગ્યો, લાલજીસાહેબની ફરિયાદ ખોટી નહોતી. આ છોકરો કેમ આવું તોફાન શીખ્યો? ને એ પણ આમ અચાનક?

હું તરત લાલજીસાહેબ પાસે દોડ્યો અને કહ્યું, ‘તમારી વાત સાચી નિકળી અને એટલું જ નહિ આજે પણ વિક્રમે ફરી એવું જ કારસ્તાન કર્યું છે.’

લાલજીસાહેબ ઉકળ્યા, ‘જોયું ને? મેં કહ્યું’તું ને કે તમે એને શું શીખવી શકવાના? આ? આ શીખવ્યું? બોલાવો, બોલાવો એ મૂંગલાને.. એના બાપને ય બોલાવો, આજે એની પાહેં જ બધું કબૂલ કરાવીયે. મૂંગલો કરાફાટ્યનો થઈ ગ્યો.. એમાંયે મોટે ઉપાડે તમે એની ભાષા હમજવા લઈ ગ્યા મારામાંથી.. તમે હું હમજ્યા એની ભાષા? આજે હું એને માર્યા વગર નહિ મૂકૂં.. ક્યાં છે? બોલાવો છો કે હું જાઉં?’

મેં શાંત પાડવા કોશિશ કરી, ‘એને હું ઠપકો આપીશ. તમે ચિંતા ન કરો. પંક્ચર પાડ્યું હશે તો પણ હું સરખું કરાવી આપીશ. પણ મને એ કહો કે એ દિવસે બીજું કંઈ બન્યું હતું ?’

‘તમે કે’વા હું માગો છો? આચાર્યસાહેબ પણ ત્યારે હતા, અમે એને તમારી જેમ થાબડભાણા તો નો જ કરીયે હો. એ દિવસે જે થયું હોય ઈને જ પૂછો ને, મારે નથી કહેવું જાવ. એને ક્યો તમને કહી દે જે થયું હોય ઈ…’ ઉકળેલા અવાજે જ લાલજીભાઈ જરા અટક્યા ને પછી હોઠ કરડાવી બોલ્યા, ‘ના ના, નથી કે’વું જાવ, બહુ મૂંગલાની ભાષા હમજવાના હગલા થયા છો ને.. તયે જાવ ને એને જ ક્યો તમને હમજાવે…’ વળી અટકીને કહે, ‘મૂંગલો તમને લખીને હમજાવશે? હે…હે.. તમે હજી એને લખતાંયે ક્યા શીખવી દીધું? હેં? જાવ એને ક્યો તમને બધું હમજાવે. મૂંગલો શું કે’શે? અને કે’શે કે’શે ત્યાં તો તમે રીટાયર્ડ પણ થઈ ગ્યા હશો.. હા…હા..’

‘વીસ મિનિટમાં બધું સત્ય બહાર ન લાવું તો કે’જો મને.’ કહેતો હું બહાર નિકળી ગયો. મેં લાલજીભાઈની ચેલેન્જ ઉપાડી લીધી.

ગેરેજવાળાને બોલાવી બાઈકમાં હવા ભરવા મોકલ્યું અને ધૂઆપૂઆં થતો હું ક્લાસમાં આવ્યો. બધા છોકરાવને બહાર રમવા મોકલી વિક્રમને પાસે બોલાવ્યો. જેવી મેં વાત માંડી કે તરત જ એ ભાંગી પડ્યો.

મને ખ્યાલ આવ્યો કે હવે એ મારી ભાષા પણ સમજવા માંડ્યો છે. મેં એને મહમહેનતે એને સમાજય એવા સંકેતો અને અવાજોની મદદથી બધું પૂછ્યું. ને એણે પણ એક પછી એક વાત મને ઈશારા અને અવાજોથી સમજાવવા માંડી. એક એક વાત ખૂલતી ગઈ તેમ તેમ મને સત્ય સમજાતું ગયું. કહેતા કહેતા એ રડતો રહ્યો. એને ધરપત આપી શાંત પાડ્યો ને બધા સાથે રમવા મોકલ્યો.

હું મગજ શાંત પાડવા ઑફિસમાં જઈ બેઠો ત્યાં લાલજીસાહેબ પણ આવ્યા, ‘કંઈ કહ્યું કે નહિ મૂંગલાએ? કંઈક બોલો તો ખરા… કેમ ચૂપ છો? તમે એને બોલતો ન કરી શક્યા.. પણ એણે તમને મૂંગલા કરી દીધા કે શું ? હે..હે..’

‘મને બધો ખ્યાલ આવ્યો છે.. એ દિવસે શું બન્યું હતું.. મને બધું વિક્રમે કહ્યું.’ હું શાંત અવાજે બોલ્યો.

સામે બેઠેલા આચાર્યસાહેબની આંખમાં પણ ચમક આવી, ‘એમ? તો તો કહી દો.. એક મૂંગલો કેટલું કહી શકે એની અમનેય હમજ પડે!’

‘એણે તો રજેરજ વાત મને સમજાવવાની પૂરી કોશિશ કરી સાહેબ, પણ હું જેટલું અને જેવું સમજ્યો એ મારા શબ્દોમાં જ કહી શકીશ. એના જેટલી ડીટેઇલ ન કહી શકું… કદાચ એટલા માટે કે હું મૂંગલો નથી ને!’ પહેલી વાર મારાથી પણ ‘મૂંગલો’ બોલાઈ ગયું.

‘ભલે ભલે, તમતમારે બોલી નાંખો.’ લાલજીસાહેબ બોલ્યા.

એ દિવસ ની મને જે વાત વિક્રમ દ્વારા સમજાઈ હતી તે મારા શબ્દોમાં રજૂ કરી, ‘જુઓ, એ દિવસે રીસેસમાં કોઈ નહોતું ત્યારે તમે અને આચાર્ય સાહેબ બગીચામાં બેઠા હતા અને વિક્રમને તમે ફૂલછોડને પાણી પાવાના કામમાં લગાડ્યો હતો.’

‘હા, બરાબર.’ આચાર્યસાહેબ બોલ્યા.

‘એ વખતે તમે બંને જે વાત કરતા હતા એ તમને તો યાદ જ હશે?’ મેં પૂછ્યું. અને કશાય પ્રત્યુત્તરની રાહ જોયા વગર આગળ કહ્યું, ‘તમે લોકો એમ સમજતા હતા કે આ બહેરો-મૂંગો બાળક તમારી વાત શું સાંભળવાનો? અને સાંભળે તો કોને અને શું કહેવાનો? બરાબર ને?’

આચાર્યસાહેબ અને લાલજીસાહેબ તો સડક થઈ ગયા. બંનેની આંખો પહોળી રહી ગઈ. મેં એની નોંધ લઈ આગળ કહ્યું, ‘ એ દિવસે મારા સ્કૂટરમાં પંક્ચર પાડવા તમે જ તમારા ક્લાસના કોઈ છોકરાને કહ્યું હતું ને! વિક્રમે એ વાત બરાબર સાંભળી લીધેલી. અને એનું પરિણામ તમે આજે જોઈ રહ્યાં છો.’

પેલા લોકો બંને એકબીજાની સામે ડઘાયેલા જોઈ રહ્યાં, પછી એકાએક બેય જણા ખડખડાટ હસવા લાગ્યા. અંતે આચાર્યસાહેબ કહે, ‘માસ્તર તમે જીત્યા.’ કહી એમણે લાલજીસાહેબને તાળી આપી.

હવે ડઘાવાનો વારો મારો હતો. મારો ચહેરો જોઈ લાલજીભાઈએ ફોડ પાડ્યો, ‘જુઓ માસ્તર, એ દિવસે અમે એની અને એ બહાને તમારી પરીક્ષા લેવા માટે જ એ બધું બોલ્યા હતા. પણ એનું પરિણામ આવું આવશે એની ખબર નો’તી. પણ તમે એના હાચા ગુરુ નિકળ્યા ભાઈ.’

હું અચંબામાં પડી ગયો. ઊભો થયો ને જતા જતા એક પ્રશ્ન પૂછવાનું મન ન રોકી શક્યો, તે પૂછી લીધું, ‘મારી પરીક્ષા લેવા પંક્ચરની ને એ બધી વાત ઊભી કરી એ તો ઠીક સમજ્યા હવે, પણ પછી પેલા નવા હાજર થયેલા વિદ્યાસહાયક બહેનની વાતો પણ મારા મૂંગલા સામે કરવાની શું જરૂર હતી?’

પૂછીને જવાબની રાહ જોયા વગર એ બંને મૂંગલાઓને ઑફિસમાં જ ડઘાયેલા મૂકીને હું વિના વિલંબે બહાર નિકળી ગયો.


આની સિરિઝ કેનેડાનાં ગુજારાત ટાઇમ્સમાં શરુ થઇ છે.
લેખક: અજય ઓઝા, ભાવનગર ગદ્યસભા

કમળ

આજે ફરીથી હૃદયમાં વ્યથા અને મગજમાં તનાવ સાથે તે ઘરે પાછો ફર્યો હતો. કોઈ સાથે વાત કર્યા વિના બાથરૂમમાં દાખલ થઇ ગયો. 

ગરમપાણીની બાલદી લઇ આવેલી પત્ની ઉત્સુકતાભરી પૂછી રહી, ‘શું થયું…? કંઈ વાત થઇ…?’

‘ના … હજી સુધી કઈ પાર પડ્યું નથી’. ધીમેથી જવાબ આપી બાથરૂમનો દરવાજો બંધ કર્યો, પણ તેના કાન ખુલી ગયા. બહાર મોટાભાઈ-ભાભી જે વાર્તા-લાપ કરી રહ્યા હતા તે સાંભળવા.

‘દિયરજી જે રીતે વિચારે છે, તેમ મકાન થોડું બનાવવાનું હતું…?’ ભાભીનો વ્યંગ્ય કાનની આરપાર નીકળી ગયો. 

‘હા…, નાનો થોડી હિંમત કરે તો ચાર-લાખમાં ત્રણ રૂમ વાળો ફ્લેટ આસાનીથી અપાવી દઉં…!’ મોટાભાઈનો ઘમંડ ભર્યો આવાજ તેના કાનમાં હથોડા જેમ પડઘાયો. એને થયું, આ મીનીટે બહાર નીકળી મોટાભાઈને જાટકીને કહી દઉં, ‘આટલા રૂપિયા હોય તો, એક ધડાકે ફ્લેટ ન ખરીદી લઉં…? ધનના ઢગલા પર બેસી સુફિયાણી વાતો કરવી સહેલી છે. ‘આ મોટાભાઈ નહિ, ટેબલ નીચેની એમની આવક બોલે છે, એની મને ખબર નથી એવું થોડું છે…?’ 

ગુસ્સા અને નારાજગીથી તે તપી રહ્યો હતો. ત્રણ-ચાર જગ  ભરીને પાણી માથા પર રેડી દીધું! હાથમાં સાબુ લઇ, શરીર પર જોરજોરથી ઘસવા લાગ્યો. ગરીબીના મેલને ધોઈ નાખવા, જાણે..!

તેના કાન ફરી બહારનો વાર્તાલાપ સંભાળવા લાંબા થયા… 

‘આજે જ્યાં જુઓ ત્યાં પૈસાની બોલબાલા છે, ભાઈ! ખાલી, કોરા સાહિત્યિક શબ્દોથી પેટ થોડું ભરાય છે? જુના ખખડધજ સિંધ્ધાંતો છોડવા જ પડે. તો કઇક નવું ખરીદી શકાય.’

તેની અંદર ને અંદર… શબ્દો, મુલ્યો, સાહિત્ય, સરસ્વતી બધુ જ જાણે ઘુટાતું, છટપટાતું રહ્યું…!

ખોટી વાતો વિરુધ્ધ તેની તેજ કલમ ચાલતી. હવે એ બાબતોને શરણે થવું…? ના… ના, કદાપી નહિ.

સ્વસ્થ થઇ બહાર આવ્યો ત્યાં તેને પત્નીએ કહેલી વાત યાદ આવી, ‘મુંઝાતા નહિ, લડજો. પણ…સ્વમાનના ભોગે નહિ…! હું તમારી સાથે છું ને..!’ 

કાદવમાં ખીલેલા કમળ જેમ તેનો ચહેરો ખીલી ઉઠ્યો હતો…!  

 


આરતિબા ગોહિલ ‘શ્રી’