રોલ નંબર બે..

‘યસ સર…’ લકી ઊભી થઈને જરા મોટેથી બોલી. આમેય એનો અવાજ મોટો ને બોલકી પણ ભારે. હાજરી પત્રકે તો એનું નામ લક્ષ્મી જ હતું પણ ઘરમાં બધા એને લખી કહેતા, હું એને જરા વધારે સુધારીને લકી કહેવા માંડયો!

એકવાર બાજુના વર્ગવાળા શિક્ષિકા બહેને મને પૂછેલું પણ ખરું, ‘તમે એને લકી કેમ કહો છો?’

દરેકને આપતો એ જ જવાબ મેં તેમને પણ આપેલો, ‘એ મારા માટે લકી છે. એ જ્યારથી મારા વર્ગમાં આવી ત્યારે આપણને પગારપંચનો લાભ મળેલો ને? એટલે આપણા બધા માટે એ લકી જ ગણાય!’

ટેબ્લેટમાં એનું પ્રોફાઈલ પિક્ચર જોતાં મને હસવું આવ્યું. તેણે ચશ્મા સાથે ફોટો પડાવેલો. કેવી ભદ્દી લાગતી હતી! હા, એ વખતે એ ચશ્મા પહેરતી. જો કે હવે એને ચશ્માથી આઝાદી મળી ગઈ છે.

મારા વર્ગમાં એ અરધા સત્રથી આવી હતી. આમ તો તેનો વર્ગ ઉપરના માળે હતો પણ એને પગની કોઈ કાયમી તકલીફ હતી એટલે તેના વર્ગશિક્ષકે મારા વર્ગમાં બેસડવા વિનંતી કરી અને ભલામણ પણ કરી, ‘ત્રણ મહિના આને પગમાં પાટો રહેવાનો છે ત્યાં સુધી એનું નામ તમારામાં રાખો. પછી જોઈએ. અને હા, ચશ્માના કૅમ્પમાં એને મફત ચશ્મા મળ્યા છે. આ છોકરી જરા આળસુ છે, જો તમે ઢીલા રહેશો તો એ ચશ્મા પહેરશે નહિ.’

watercolor: Kishor Raval

‘બરાબર.’ કહી મેં એનું નામ મારા રજીસ્ટરમાં લઈ લીધું.

બીજે દિવસે એ ચશ્મા વગર જ આવી. મેં પૂછ્યું, ‘લકી, ચશ્મા ક્યાં?’

‘મારે ચશ્મા નથી પહેરવા સાયબ.’ જરા પગ પછાડતા એ પહેલે જ દિવસે મારાથી રીસાણી. મને થયું એક દિવસ જવા દઉં. 

‘ચાલ આજે તારે સૌથી આગળ બેસવાનું, કાલે ચશ્મા લાવજે હોં.’ મેં તેને આગળ બેસાડી. પણ થોડી વાર પછી મેં જોયું કે કોઈ કારણસર એ પાછળ જઈને બેસી ગઈ.

મેં પૂછ્યું, ‘કેમ પાછળ બેઠી? આજે તારી પાસે ચશ્મા નથી એટલે મેં તને આગળ બેસાડી છે.’

‘સાયબ મને તો આઘેથીયે બધું બરાબર દેખાય છે.’ એ બોલી.

મને થયું એને ભણવામાં જ રસ નહિ હોય એટલે પાછળ બેસવા આમ બોલે છે. નિશાળમાંથી મફત મળ્યા છે એ ચશ્મા એને પહેરવા જ નથી. એને બરાબર દેખાય છે કે નહિ એની મેં મારી સૂઝ પ્રમાણે કસોટી કરવાનું ચાલુ કર્યું. મારા આશ્ચર્ય વચ્ચે હું ખોટો સાબિત થયો. એણે તો દૂરથી પણ બધું સ્પષ્ટ વાંચી બતાવ્યું ત્યારે મને નવાઈ લાગી. આંખની તપાસમાં ડૉક્ટરલોકો પણ સ્ટુડન્ટ્સને ભરોસે બધું છોડી દે તો જ આવું થાય. જોકે સામાન્ય આરોગ્ય તપાસ માટે મેડીકલ સ્ટુડન્ટ્સ આવતા હોય છે પણ આંખ માટે?

મને વધુ એક ઝબકાર થયો ને હું તરત લક્ષ્મીના જૂના વર્ગશિક્ષક પાસે ગયો. તેમના વર્ગમાં તપાસ કરતા મારી શંકા સાચી પડી. એ વર્ગમાં બીજી એક લક્ષ્મી નામની વિદ્યાર્થિનિ હતી અને તેની તપાસ કરતા તેને જ દૂરનું ઓછું દેખાતું હોવાનું જણાયું. તેને નામે આવેલા ચશ્મા એ વર્ગશિક્ષકે આ લક્ષ્મીને છ મહિના ધરાર પહેરાવ્યે રાખ્યા! 

ખેર, મેં એ ભૂલ સુધારી નાખી. પણ એ ભૂલ ભૂલાય નહિ એ માટે ચશ્માવાળો ફોટો જ ટેબ્લેટમાં તેના પ્રોફાઈલમાં મેં રાખ્યો છે.

આની સિરિઝ કેનેડાનાં ગુજારાત ટાઇમ્સમાં શરુ થઇ છે.
લેખક: અજય ઓઝા, ભાવનગર ગદ્યસભા

અનુબંધ

કલ્યાણીને વિદેશમાં સાસરે વળાવ્યા પછી સૌથી વધુ ચિંતા અમને ઇશાનની રહેતી. કલ્યાણી વગર ઇશાનને સંભાળવો મુશ્કેલ. કલ્યાણી મારા મોટાભાઇની દિકરી, ને ઇશાન મારો દિકરો. બંને વચ્ચે વયગાળો ખૂબ વધારે. ઇશાન જન્મ્યો અને એકલી ઊછરેલી કલ્યાણીને સંગાથી મળી ગયેલો. ભઇલાને માટે દીદી જ બધું.

ઇશાનને નવડાવવો, જમાડવો, સુવડાવવો, રમાડવો એવા દરેક અધિકાર કલ્યાણીના. એ એકાદ દિવસ ક્યાંક જાય ને અમે ચારેય જણા સાંજ પડ્યે હાંફી જઇએ. 

કલ્યાણીની વિદાય પછી જન્મેલી ચિંતા સમય પસાર થતાં હળવી બનતી ગઇ. અનહદ તોફાની ઇશાન ધીમે ધીમે શાંત થતો ગયો. પોતાનું કામ એણે જાતે જ સંભાળી લીધેલું. હવે એ સ્કૂલમાં જવા માંડેલો. આખો દિવસ અભ્યાસમાં રહે, ને નવરો પડે ત્યારે એકલો – એકલો રમે. એ કલ્યાણીને ભૂલી ગયો ને અમે સૌએ હાશકારો અનુભવ્યો. 

આજે રવિવાર. ઇશાન એનો નિત્યક્રમ પતાવી પોતાનાં રૂમમાં જતો રહ્યો. મને થયું જોઉં તો ખરો એ શું કરે છે? હું એના રૂમમાં ડોકાયો. એ એકલો – એકલો ચેસ રમતો હતો. બંને બાજુની ચાલ એ પ્રમાણિકતાથી ચાલતો હતો. એની રમત પૂરી થવા આવી. કાળા પ્યાદાઓને સફેદ પ્યાદાઓએ મહાત આપી. ઇશાન માથું પકડી ‘ઓહ નો’  બોલી ઊઠ્યો.

મેં પાછળથી એના ખભા પર હાથ મૂકીને કહ્યું,

“કેમ ઇશાનભાઇ! હાર્યા તોય તમે ને જીત્યા તોય તમે. એમાં શું અફસોસ?”

એણે માથું ધુણાવી ના પાડતા કહ્યું, “પપ્પા, હું હારી ગયો.”

“ તો કોણ જીત્યું ?”

“કલ્યાણી દીદી.”

હું ચૂપચાપ એની સામે જોઇ જ રહ્યો – જોઇ જ રહ્યો. 


નસીમ મહુવાકર, ડેપ્યુટી કલેક્ટર, જિલ્લા સેવા સદન, ખસ રોડ, બોટાદ (સૌરાષ્ટ્ર)
99 1313 5028 / 9426 22 35 22 / ઇમેઇલ : nasim2304@gmail.com


 

સ્ટેપ્લર

ચમકતું સ્ટીલ જેવું
લાલ પટ્ટીવાળું
લાગણીદાર પીનો પોતાની ભીતર સમાવી રાખતું

image credit ebay

ને
વિખરાયેલા સંબંધોના કાગળોને સ્ટેપલ કરતું
એક સ્ટેપ્લર હતું મારી પાસે
નકામા ને ખોટી રીતે સ્ટેપલ થઈ ગયેલા સંબંધોને
ઉખાડવા માટેનો અણીદાર ભાગ પણ હતો તેમાં
હમણાથી એ ભાગ થોડો વધારે પડતો વળી ગયો છે
કંઈ પણ ખોટી રીતે સ્ટેપલ થઈ જાય તો ઉખાડી નથી શકાતું
પીન પણ બરોબર નથી લાગતી કાગળોમાં
સંબંધો વિખેરાઈ જાય છે
ફાટી પણ જાય છે
ક્યારેક હાથમાં વાગી જાય તો લોહીઝાણ થઈ જાય છે આંગળી
બહુ મથ્યો તેને રિપેર કરવા
પણ ન થયું તે ન જ થયું
છેવટે દુકાને ગયો, રિપેર કરાવવા
દુકાનદાર કહે,
‘સ્ટેપ્લર તે કંઈ રિપેર કરાવવાનું હોય? બદલી નાખવાનું હોય!’
પણ એ સ્ટેપ્લર મારી છાતીમાં છે
અને હું એને બદલી નથી શકતો.


– અનિલ ચાવડા

Originally published on 11 Feb 2017 here: anilchavda.com/archives/1678

વાવણી 

આખરે રૂઠેલો રાજા માંડ માંડ માન્યો. ગઇ કાલે આખી રાત અનરાધાર વરસાદ વરસ્યો હતો. 

રામજી બે વેંત ઊંચો હવામાં હળવા માંડ્યો. 

ધોળિયા ઢાંઢાને શિંગડે ઘી ચોપડ્યું. ચાંદલા કર્યા. 

રામજી ગળે ચડ્યો. ગુણીએ રામજીને ચાંદલો કર્યો. ઢાંઢાને અને રામજીને ચૂરમાનો લાડવો ખવડાવ્યો. 

photo: Kokila Raval, Bhavnagar

ડેલામાં સાથિયો કર્યો ને રામજી નીકળ્યો. પાણીની હેલ ભરીને આવતી નાની ગૌરી હામે મળી ને હકન પણ હારા થૈ ગયા.

ઇ ખેતરે આવીને ઊભો ર્યો.

પોર –

કાજળ છાર્યું આકાશ હતું. રહકાબોળ ખેતરે બેયને આવકાર્યા’તા. જોતજોતામાં બપોર સુધીમાં તો મોટા ભાગની વાવણી થઇ ગઇ’તી. 

દમુ બપોરે લપસી લઇને આવતી’તી. 

ભાઇ ઢાંઢાને વોંકળેથી પાણી પાઇને પાછો ફરતો’તો. ભાઇને એરું આભડ્યો ને દમુને લાપસી અભડાઇ ગઇ. 

આજે –

ઘેરું કાળું આકાશ જાણે ધરતીને આંબતું’તું. ચોમેર ભીની માટીની સોડમ હતી. પડખે વે’તું વોકળું ખળખળ આવાજ વધાર્યે જતું હતું. 

રામજીની આંખમાં હરવડું આવી ગ્યું. ઇ આંખ્યુંફાટ ખેતરને જોઇ ર્યો. 

ઘડીક રઇને ‘હાલ્ય ભાઇ, હાલ્ય !’ કરતાંક એણે ઢાંઢાને ડચકારો કરી પૂછડું આમળ્યું. જાણે ભાઇ એનામાં આવીને વસ્યો હોય એમ એણે બેવડા જોરથી વાવણી શરૂ કરી. 


લેખક: હરીશ મહુવાકર
“અમે”, 3/A, 1929, નંદાલય હવેલી પાસે, સરદાર નગર, ભાવનગર 364002
મો. : 9426223522,
ઇ મેઇલ : harishmahuvakar@gmail.com

મુલાકાત

watercolor: Kishor Raval

એક મુલાકાત ભવ્ય થઈ ગઈ બસ,
જિંદગી આજ ધન્ય થઈ ગઈ બસ.
શું કહું એ નજરનો જાદુ પણ,
સૃષ્ટિ સઘળી ય રમ્ય થઈ ગઈ બસ.

રંજ પણ ના રહ્યો જુદાઈનો,
ગોઠડી રોજ શક્ય થઈ ગઈ બસ.

 

 

 

 


કવિ : સુધીર પટેલ (અમેરિકાવાસી કેટલાક ગુજરાતી સર્જકો) મધુસૂદન કાપડિયા
ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી

રોલ નંબર એક

રોજના ક્રમ પ્રમાણે મેં મારા ૭ ઈંચના ટેબ્લેટમાં વર્ગની હાજરી પૂરવાનું ચાલુ કર્યું.

‘યસ્સ સર.’

રોલ નંબર એક બોલ્યો કે તરત જ મેં તેના નામની સામેના ખાનામાં તેની હાજરી નોંધી. મારા ક્લાસરૂમની ઍપમાં તેના નામ સામે બધી જ વિગતો દેખાય અને ફૂટડો ને નિખાલસ ચહેરાવાળો તેનો ફોટો પણ. મેં તેના પર ટચ કર્યું ને ફોટો ઝૂમ થયો.

બાળકોના ચહેરા કેટલા નિર્દોષ હોય છે…નહિ ! આજકાલ આટલા નિર્દોષ ચહેરા બહુ ઓછા જોવા મળતા હોય છે, એટલે એમ થાય કે જોયા જ કરીએ.

આટલા વર્ષોના અનુભવે બાળકોની ખુશીનું કારણ મેં શોધી કાઢ્યું હતું. યુવાનો ભવિષ્યની ચિંતામાં હોય છે એટલે ખુશ નથી હોતા, વૃદ્ધો ભૂતકાળ વાગોળતા હોય છે એટલે ખુશ નથી હોતા. પણ બાળકો હંમેશા વર્તમાનમાં જ ઓતપ્રોત થઈ જીવતા હોય છે માટે જ તેઓ આટલા ખુશ હોય છે ! આ રોજેરોજ મારી નજરે જોવાતું સત્ય છે !

હું રોલ નંબર એકનું પ્રોફાઈલ ખોલી બેઠો. વિવિધ સ્કીલ્સની કસોટીએ મેં એને ચડાવ્યો છે ને એની ક્ષમતા પ્રમાણે ગ્રેડ પણ આપ્યા છે. થોડો આડો અવળો, ઉપર-નીચે ફંટાતો, તેની જેમ જ નાચી રહેલો તેનો વિકાસ ગ્રાફ નોર્મલ છે, જે હવે આ વર્ષે પાંચમાં ધોરણમાં જરા જરા ઉપરની તરફ જતો જણાય છે. પ્રોગ્રેસ સાધારણ દેખાય છે, એની શીખવાની ગતિ સામાન્ય રહી છે. પહેલા ધોરણમાં દાખલ થયો ત્યારે તેનો ચહેરો આજના કરતા પણ વધુ માસૂમ હતો. આજે પાંચમાં ધોરણમાં પણ એનામાં બહુ મોટો ફેરફાર થયો નથી.

ટચસ્ક્રીનના ફાયદા ગણો તો ફાયદા અને સમયની બરબાદી ગણો તો એમ, પણ જૂઓ મેં બનાવેલા તેના કેટલાક વિડીયો પણ ખોલી બેઠો. આ વિડીયો તેની વિલક્ષણતાઓને કેદ કરવા અને તેના અભ્યાસના ભાગરૂપે મેં બનાવ્યા છે. મારી ઍપની મદદથી કેટલાક સાચા દૃશ્યો સાથે મેં એની તાસીરને મારી કલ્પનાના એનીમેશનમાં પણ ઢાળવા કોશીશ કરી છે. મારી આંખ સામે પાંચ વરસની નાની નાની પગલીઓ પડતી આવે છે જેના પર રોલ નંબર એક લખેલું છે.

એ પગલીઓ પર ક્યાંક સહેજ અમથો દફતરનો ભાર આવે ને આડીઅવળી પડવા માંડે, તેમ છતાં જાતને અને ચાલને એવી રીતે સંભાળે જાણે કોઈ જ ભાર નથી. પાટી પર એકડો માંડતા તો એના ચહેરા પર અનેક ખુશીઓ દોડી જાય. એક્ડા, શબ્દો, જોડકણાં, વાર્તા અને ગમ્મતોમાં ગોઠવાઈ જતા એને વાર લાગી જ નથી.

એક્વાર પેંડો લઈને પરાણે મારા મોંમાં મૂકતા કહે, ‘જલમદિન છે મારો, માએ તમારા હારુ જ મોકલ્યો તો, તમે મોડા આયા તે જરાક મે ચાખી લીધો…હી…હી…!’

એની લાગણી ચોક્ખી હતી. આખા ક્લાસરૂમમાં ‘હેપી બર્થ ડે’ ગવાયું ત્યારે એના ચહેરા પરની અપાર ખુશીઓ હું જોતો જ રહી ગયેલો.

‘જરાય તોફાન કરે તો તમતમારે આને મારજો, લેશન નો કરે તોયે ઠપકારજો, મારી ફરિયાદ નહિ આવે.’ એની મમ્મીએ પહેલા જ દિવસે મને ભલામણ કરતા કહેલું, ‘ઘરમાં મારા સાસુએ જરા લાડકો વધારે કર્યો છે તે જરા બગડી ગયો છે, હવે તમારે સુધારવાનો બીજું શું !’

પણ એ માસૂમને ક્યારેય ઠપકારવાની જરૂર જ નહોતી પડી. પોતાની ક્ષમતા અનુસાર તો એણે મને પરિણામ લાવી બતાવ્યું એટલે મને એના માટે કશી ફરિયાદ નહોતી. આમ પણ આટલા વરસના અનુભવે મને એટલું શિખવ્યું છે કે ક્યારેય કોઈ કોઈને કશુંયે શિખવી શકતું નથી હોતું, માત્ર દિશા બતાવી શકે છે, એ દિશામા જઈ શિખવાનું તો માણસે જાતે જ હોય છે. એટલે મારું કામ માત્ર અંગૂલિનિર્દેશ પૂરતું જ હોય છે જે હું સંતોષપૂર્વક કરું છું.

આની સિરિઝ કેનેડાનાં ગુજારાત ટાઇમ્સમાં શરુ થઇ છે.
લેખક: અજય ઓઝા, ભાવનગર ગદ્યસભા

ભાગ્યવાન

મનમાં અચાનક / ફૂલોનું ખીલી જવું,

વાયરા કે વરસાદની જેમ

લાગણીઓનું સ્પર્શી જવું —

ત્યારે જાણું છું કે / હું ભાગ્યવાન છું.

photo credit: Kokila Raval

કવિયત્રી : પ્રીતિ સેનગુપ્તા | પુસ્તક: અમેરિકાવાસી કેટલાક ગુજરાતી સર્જકો
સંપાદક: મધુસૂદન કાપડિયા, ગુજરાત સાહિત્ય અકાદમી

પુસ્તક પરિચય: Forty Rules of Love by Elif Shafak

‘Forty Rules of Love’ પુસ્તક આપણને સુફીનો ધર્મ સમજાવે છે. એક બાઈ બધી રીતે સુખી છે. વર, ઘરબાર, ત્રણ બાળકો પૈસો બધું હોવા છતાં તેને જિંદગીમાં એકલતા અને ખાલીપણું લાગે છે કારણકે તેનો વર બીજી સ્ત્રી સાથે પ્રેમ સંબંધ રાખતો હોય છે.

ખાલીપો પૂરવા તે કામ શોધે છે. તેને ૧૩મી સદીનુ manuscript ‘Rumi and Shams of Tabriz’ વાંચવાનુ કામ મળે છે. વાંચતા વાંચતા તે લેખક સાથે પત્ર વ્યવહાર શરૂ કરે છે. તેની સાથે e-mailથી પોતાની જિંદગીના સવાલો તથા મનની મુંજવણની વાતની આપ-લે કરે છે. દિલ ખાલી કરતાં કરતાં પ્રેમમાં પડી જાય છે. પછી મળવાનુ નક્કી કરે છે. આગળ શું થાય છે તે માટે પુસ્તક વાંચવું જરૂરી છે.

Shams of Tabriz Dervish (ફરતો સાધુ) ફરતો ફરતો Rumiના ગામમાં આવે છે. Rumi અને Shamsના વિચારોની આપ-લે માં બંને વચે ઘનીષ્ઠ સંબંધ બંધાય છે. Rumi કથાકાર હોય છે. ક્યારેક કવિતાઓ પણ લખતો હોય છે. Rumi તેને ઘરમાં રહેવાની વ્યવસ્થા કરી આપે છેં. આમ તો ફરતા સાધુને ક્યાંય ઠરી ઠામ થઈને ન રોકાવાય.પરંતુ બંને વચે ગુરૂત્વાક્રણના ખેંચાણ હોવાથી Shams ઢીલુ મૂકે છે. Rumiને છૈયાં છોકરા બધું હોય છે. ઘરમાં કોઈને આ વ્વસ્થા ગમતી નથી.

Shams સાથે રહીને Rumiને Forty Rules of Love સમજાવે છે. થોડાં વર્ષ સાથે રહે છે. એક રાત્રીએ Shamsનુ ખુન થાય છે. Rumiને આઘાત લાગે છે. તેને માટે ઝૂરે છે. ત્યારપછી તેની બધી ગઝલો લખાણી છે. જે આજે પણ બહુ પ્રખ્યાત છે…

ડગમગતો પગ

watercolor: Kishor Raval

ડગમગતો પગ રાખ તું સ્થિર મુજ,
દૂર નજર છો ન જાય;

 

દૂર મારગ જોવા લોભ લગીર ન,
એક ડગલું બસ થાય,
મારે એક ડગલું બસ થાય.

 

 


લેખક: નરસિંહરાવ દિવેટીઆ
સંપાદક: મહેન્દ્ર મેઘાણી (ગીત એક ગાયું ને વાયરે વાવ્યું …)

photo: Kokila Raval

બાપુજી

બા સાજા થયા ત્યારે એનો એક જૂનો મનોરથ હતો ત્યારે એનો અમલ અમે કરી શક્યાં: વર્ષો પહેલાં અમે જ્યાં જીવ્યાં હતાં અને જ્યાં મારા બાપુજીએ એમના છેલ્લા દિવસો વિતાવ્યા હતા એ મુલકમાં જવાનો મનોરથ. બાપુજીના અવસાન પછી વર્ષો સુધી એ સ્થળની ફરીથી મુલાકાત લેવા તો દિલ ચાલ્યું નહોતું, અને પછી તો સંજોગોને લીધે, ને મારે માટે તો ભારત આવ્યાને લીધે, કદી એ જગ્યાએ અમે પાછાં જઈ શક્યાં નહોતાં. તો આ વખતે બા સાજાં થયાં ત્યારે એ, મોટાભાઈ અને હું ઉત્તર સ્પેનમાં આવેલ એ પ્રાંતમાં જવા મોટરમાં ઊપડ્યાં.

એ પ્રાંતમાં મારા બાપુજી મુખ્ય એંજિનિયર તરીકે એક વિશાળ બંધ બંધાવતા હતા ત્યારે એમને કેન્સર થતાં એમનું મૃત્યુ નીપજ્યું. આજે એ બંધ એમના નામથી ઓળખાય છે અને એમનું બાવલું પણ ત્યાં છે. બાંધકામ શરૂ થયું ત્યારથી બંધની બાજુમાં એમણે એક ઘર બંધાવ્યું હતું જેથી પોતે ત્યાં રહીને કામની બરાબર દેખરેખ રાખી શકે અને રજાઓના દિવસોમાં અમે પણ ત્યાં જઈને એમની સાથે રહી શકીએ. મોટાભાઈ અને હું ત્યારે તો નાના હતાં, અને એ રજાઓનું ઘર અમારું પ્રિય ઘર બની ગયું. ત્યાં અમે રમીએ,જંગલમાં ફરીએ, નદીમાં તરીએ,ઘોડા ઉપર બેસીને દૂર સુધી નીકળી જઈએ. ગામના લોકો અને બંધના મજુરો સૌ અમને એંજિનિયરના દીકરાઓ તરીકે ઓળખે અને બહુ પ્રેમ બતાવે. અને બા તો બાપુજીને મળતું માન અને અમને મળતો આનંદ જોઈને અત્યંત સુખ અનુભવતાં. અમારે માટે એ ખરેખર ધન્ય દિવસો હતા. આ વાતને અત્યારે ચાળીસ વર્ષ થયાં હતાં, પણ એનું સ્મરણ મનમાં તાજું ને તાજું હતું. એ સ્મરણ હવે અમને ત્રણેને એ જગ્યા તરફ લઈ જઈ રહ્યું હતું.

photo credit: https://en.wikipedia.org/wiki/Ortigosa_de_Cameros

જેમ એ જગ્યા નજીક આવી તેમ અમે જરા ગંભીર બન્યાં. મને ચિંતા હતી. જુના સ્મરણોનો ઉભરો થતાં બા કદાચ લાગણીવશ થાય અને ભાંગી પડે. પણ એ શાંત હતાં. રસ્તામાં એક વળાંક પછી બંધનો વિશાળ જળવિસ્તાર દેખાયો. અદભુત દ્રશ્ય હતું. અને એક બાજુએ, ટેકરી ઉપર બાપુજીનું બાવલું ઊભું હતું. અમે પ્રથમ ત્યાં ગયાં. એમની ભવ્ય મૂર્તિ, સૌમ્ય સ્મિત, પ્રેમાળ નજર ધાતુમાં અંકાયેલાં જોઈને એ પોતે અમારી સામે ઊભા હોય એવો ભાસ થયો. મારા દિલમાં ખૂબ શાંતિ, આત્મીયતા, પ્રસન્નતાની લાગણી હતી. બાનાં તો આંસુ હતાં પણ એ શોકનાં નહિ, કૃતાર્થતાનાં હતાં. અને મોટાભાઈની એવી તેજ યાદશક્તિ કે આસપાસ જોઈને હું પોતે ભૂલી ગયો હતો એવી એકએક જગા, ઘર, વ્યકતિ, સ્મરણ, પ્રસંગ યાદ દેવરાવે અને શું ક્યાં બન્યું હતું એની વાતો કરતા જાય.

અમે ત્યાં ઊભાં હતાં એટલામાં બંધના આજના મુખ્ય એંજિનિયર ત્યાં આવી ચડ્યા. અમને જોઈને પ્રથમ તો એમને સંકોચ થયો, પછી નજીક આવીને અને અમારી તરફ ધ્યાનથી જોઈને અમે કંઈક કહીએ તે પહેલાં એમણે મને અને મોટાભાઈને નામથી બોલાવ્યા, ને બાને નમન કર્યું. અમને ખૂબ આશ્ચર્ય થયું. એમણે કહ્યું: “ચાળીસ વર્ષ પહેલાં આ બંધ બંધાતો હતો ત્યારે હું આ ગામમાં પંદર વર્ષનો છોકરો હતો. રજાઓમાં થોડા પૈસા કમાવા હું આપના બાપુજીની ઓફિસમાં કામ કરતો અને એમની સાથે ફરતો. એ રીતે હું આપ સૌને ઓળખું છું, અને અહીંયા તમને ઊભેલાં જોયાં એટલે તરત ઓળખી લીધાં. હવે હું પોતે એંજિનિયર બન્યો છું અને આ કામ સંભાળું છું. ચાલો, હું તમને બધું બતાવું.”

photo credit: cuestabaltanasfotografia.blogspot.com

અમે પ્રચંડ બંધની વચ્ચે ઊભાં રહ્યાં ત્યારે એમણે કહ્યું: “બંધનું આખું પૃષ્ટ ઉપરથી નીચે ધ્યાનથી જુઓ. એમાં એક પણ છિદ્ર કે તિરાડ તમને નહિ દેંખાય. આટલાં વર્ષો પછી સામાન્ય રીતે બંધમાં કોઈને કોઈ મશ્કેલી આવી ગઈ હોય, એટલું જ નહિ પણ તે સમયના બે- ત્રણ બંધ તો દેશમાં તૂટી પણ ગયા છે, જ્યારે આ તો અકબંધ છે. આપના બાપુજીની કામગીરી એંજિનિયરોમાં વખણાતી હતી,અને એમણે બનાવરાવેલાં બધાં બંધ,નહેર ધોરી માર્ગ, સડકો આજે પણ ઉત્તમ અને દુરસ્ત છે.” થોડે આગળ જતાં ગામનો એક વૃદ્ધ માણસ તડકો ખાતો બેઠો હતો એની પાસે જઈને અમારા મિત્રે પૂછ્યું: “આ બંધ કોણે બાંધ્યો હતો એ યાદ છે?” ત્યારે એ વૃદ્ધે તરત જવાબ આપ્યો: “કેમ ન હોય! મેં પોતે એમના હાથ નીચે મજૂર તરીકે કામ કરેલું. એના જેવો સજ્જન માણસ ને પ્રમાણિક માણસ મેં કદી જોયો નથી.”

મેં બાની સામે જોયું.એની આંખમાં આંસુ આવું નઆવું કરતાં હતાં. એ મને કહેતાં હતાં: “એ તારા બાપનો વારસો હતો. કામ કરો તે સારું કરો; બીજાઓ પ્રત્યે વર્તો તે સજ્જન તરીકે વર્તો અને પૂરી પ્રમાણિકતાથી વર્તો. શ્રેષ્ઠતા, કોમળતા ને પ્રમાણિકતા: એ રસ્તે તારે ચાલવાનું છે.” હું વિચારું છું કે મારા દિલમાં ખરેખર આ શ્રષ્ઠાનો આગ્રહ, લોકેને માટે કોમળ લાગણી, અને નીતિમત્તામાં શ્રદ્ધા છે એ ક્યાંથી આવ્યાં ત્યારે એ જ જવાબ મળે છે. હું દસ વર્ષનો હતો ત્યારે મારા પિતાશ્રી ગુજરી ગયા, પણ આટલા સમયમાં પણ મારે માટે એ કીમતી વારસો એમણે બાંધી આપ્યો હતો. સિમેંટના બંધ કરતાં એ વધારે ટકાઉ છે.


photo: Kokila Raval

લેખક: ફાધર વાલેસ
સંપાદન: સુરેશ દલાલ (હયાતીના હસ્તાક્ષર)