કિશોરની યાદમાં — પંચમ જ્યોર્જ

કિશોરની સાતમી પૂણ્યતીથિએ તેની યાદમાં નીચેની એક વાર્તા પ્રસ્તુત કરૂ છું. આશા છે કે તે તમને ગમશે. “પંચમ જ્યોર્જ“ એક હળવી વાર્તા…


પંચમ જ્યોર્જ

ચોવીસે કલાક, એક પણ મટકું માર્યા વિના, બ્રિટિશ સલ્તનત ઉપર સૂરજનારાયણ તપતા હતા અને પંચમ જ્યોર્જના નામે દુનિયા ઝૂકતી હતી એ જમાનાની વાત છે. પણ મારે આજે તમને એ પંચમ જ્યોર્જની વાત નથી કરવી. સ્ટુઅર્ટ કે વિન્ડઝર ફેમિલીની વાતોમાં ક્યાં તમારું માથું ખાઈ કડવો થાઉં?

મારે તો સૌરાષ્ટ્રની ભોમમાં પાકેલા, પૂરા તળપદી, સો ટકા સ્વદેશી, ‘પંચમ જ્યોર્જ’ની વાત કરવી છે. પણ પૂર્વ ભૂમિકા માટે મારે પેલાં સ્ટેલાબાઈની વાત પહેલાં કરવી પડશે. એ અમારી બાજુમાં રહેતાં – ભલાં, જાજરમાન અને પિસ્તાલીશ વર્ષે પણ જોબન પૂરું જાળવી રાખેલું તેવાં.

ગમે તેટલાં આવરણો હોય તોપણ અનાદિ કાળથી સ્ત્રીદેહ આંખ ચમકાવતો મનાણો છે એમાં આ સ્ટેલાબાઈ નીકળે ત્યારે ખુલ્લું માથું, ઘૂમટે ઢંકાયું ન હોય તેવું મોં, ગાલે ટમેટાં કાપીને ઘસ્યાં હોય તેવા લાલ ગાલ, પાન ખાઈને લાલ કર્યા હોય તેવા ચણોઠી જેવા ચટ્ટક હોઠો, દેખાઉં દેખાઉં થાય તેવી છાતીના છજાં ઉપરનું તગતગતું કાઠું, ખુલ્લા ખભાઓ, આંગળીના નખથી તે લગભગ બગલ સુધી તદ્દન નગ્ન બન્ને હાથો વળી અડવાનું મન થાય તેવી ચામડી અને ખુલ્લી લથબથ થતી પીંડીઓ, ઉઘાડો વાન, અને પિસ્તાલીશ વર્ષે પણ મારકણી આંખો …અરે જવાદોને! સમજી ગયાને મારા મોટાભાઈ? જરા આમન્યા જાળવવા દોને! એ નીકળે એટલે ભાવનગરની ગલીઓમાં તો શું પણ ઊભી બજારે એક સનસનાટી ફેલાઈ જાય, સનસનાટી…

એ સ્ટેલાબાઈને તેમનાં જેવો જ એક બાંકે બિહારી મળી ગયો. નામે જ્યોર્જ, કામે એન્જિનડ્રાઇવર, અમારી ભાવનગર સ્ટેટ રેલવેમાં. ખૂબસૂરત, ગોરો, મલકાતો, ફાંકડી મૂછોવાળો. રેલવેમાં એન્જિનડ્રાઇવર તરીકે મોટે ભાગે ખ્રિસ્તી જ હોય કેમકે અંગ્રેજોને એક પાકો અભિપ્રાય બંધાઈ ગયેલો કે મશીનરીમાં હિંદુઓની ચાંચ ડૂબે નહીં. કંઈક ખરાબી થાય એટલે પહેલો ભૂવો બોલાવી દાણા નખાવે કે ગોરમહારજ પાસે ગ્રહશાંતિ કરાવી પૂજા કરાવે, કંકુ ચોખા ચોડી પરસાદ વહેંચે. પાનું લઈને બોલ્ટ ઢીલો હોય તો શોધવાનું કે ઘસાતા ભાગો પર કૂપ્પીમાંથી બે ટીપાં તેલ લગાડવાનું કામ તો ખ્રિસ્તીઓ જ કરી શકે. વળી અંગ્રેજી સરસ બોલે, ખાવાપીવામાં અંગ્રેજો સાથે એક ભાણે બેસી શકે, કોઈ બાધ નહીં, એટલે ગોરા સાહેબોને તેમની સંગત વધુ ફાવે. પરિણામે સારા પગારની એન્જિનડ્રાઇવરની નોકરી એમને જ મળે.

જ્યોર્જ કંઈ જેવો તેવો નહોતો, સ્ટેલાબાઈનો પાંચમો પતિ હતો અને આગલા ચારે પતિઓનાં નામ જ્યોર્જ જ હતાં. ભાવનગરમાં કોઈને ચૌંટે બેઠા વિચાર આવ્યો કે આને પણ પંચમ જ્યોર્જ જ કહેવાયને! એટલે હાલ્યું, તેનું નામ પંચમ જ્યોર્જ પડી ગયું – લેતું ખાય લંડન! ભાવનગર કંઈ લંડનથી ઓછું ઊતરે તે કેમ પરવડે?

તમે સળવળતા હશો કે એલા ભાઈ, આટલી ઉમ્મરે પાંચ પતિઓ ક્યાંથી પ્રાપ્ત કર્યા હશે અને એ બધા ય જ્યોર્જ? એનો ભેદ તે સમજાવો!! લો સમજાવું. બરોબર દીવાલને અડીને નિરાંતે બેસો. વાત જરા લાંબી છે.

સ્ટેલા ગરીબ માબાપની દીકરી હતી. માબાપે પ્રથમ જ્યોર્જ ગોતી કાઢ્યો, દીકરી પરણાવી અને જવાબદારીમાંથી મુક્ત થઈ એક હાશકારો કર્યો. જુવાન છોકરી હોય, ગજું કરી ગઈ હોય અને ડલાઈલા જેવી પ્રતિભા એટલે દહેશત ઘણી કે જો કોઈ સૅમસન મળી જાય તો બરબાદ થઈ જશે. પૂરા કોડથી બન્ને જણાં લગન માણતાં હતાં. પ્રથમ જ્યોર્જ રજવાડામાં કામ કરે, ગોરા સાહેબોની બરદાસ્ત કરવામાં અને દુભાષિયા તરીકે કામ કરે, મહેનતાણું અને બક્ષિશ સારાં મળે. પૈસાની સમજ તેને સારી એટલે લગન કરીને પહેલું કામ, પહેલું તો નહીં પણ બીજું કામ એ કર્યું કે સ્ટેલાની તરફેણમાં પોતાનો વીમો ઊતરાવી લીધો. પૂરા દસ હજાર રૂપિયાનો. પોતાને કંઈ થાય તો બિચારી, વહાલી સ્ટેલા લબડી ન પડે માટે. અને એવું સાચે જ કંઈ થયું. ગોરા સાહેબો સાથે ગીરમાં સાવજના શિકારે ગયો ત્યાં કોઈની ગોળી ત્રાંસી ગઈ અને હારોહાર પ્રથમ જ્યોર્જને લેતી ગઈ.

સ્ટેલાને પારાવાર દુ:ખ તો થયું પણ પ્રત્યેક કાળાં વાદળાંના ગોટામાં એક સોનેરી કિરણ હોય છે તેમ સ્ટેલાને દસ હજાર મળ્યા એટલે વીમાનો લાભ ગળે ઊતરી ગયો. ખાધાં ખૂટે નહીં તેટલા પૈસા મળી ગયા અને જ્યોર્જ તરફની કૂણી લાગણીને લીધે એ નામ એટલું તો એને હૈયે વસી ગયું કે નક્કી કર્યું કે પરણીશ તો હું જ્યોર્જને બીજા બધા ભાઈ-બાપ! અને બીજો જ્યોર્જ એક ડાક્ટર મળી ગયો, એક ઘોડા-ડાક્ટર! રાજાના તબેલા સામે જ તેનું દવાખાનું અને રાજા પાસે ઘોડા પાર વગરના એટલે કોઈને કોઈ ઘોડું તો રોજ માંદું પડ્યું જ હોય. હારોહાર ભાવનગરના પોપટ, મેના, ગાયું, ભેંશું, રાજાના શિકારી બાજ, પાળેલાં કૂતરાં, ઝૂનાં વાંદરાં, દીપડા એ બધાંનું પણ ધ્યાન રાખે. સ્ટેલાએ લગન પછી વીમો કઢાવરાવ્યો અને પૂરા વીસ હજારનો. એમનો રહેવાનો ખર્ચો મોટો અને ધીમે ધીમે મોંઘવારી વધતી જાય તેનો વિચાર કરવો રહ્યોને! બીજા જ્યોર્જે એક નાનું મકાન લીધું અને બંગલાવાળાં થયાં. ઘરની પાછળ એક વાડો કરી બે બતકાં અને ડઝન કૂકડા-કૂકડિયું રાખ્યાં એટલે આહાર સુધર્યો. ઘોડા-ડાક્ટરના ધંધામાં ઘણા ફાયદાઓ: રાતના કોઈ ઘોડો બારણું ખખડાવે નહીં, ઘોડા ન કદી ફરિયાદ કરે, ન કરે કોઈ ચૂંકારો, અને કોઈ ઘોડો મરી પણ જાય તો મોટો હરખશોક પણ નહીં – ઊલટાનું જ્યારે કેસ બગડ્યો લાગે એટલે ગોળીએ દેવાની પ્રથા અંગ્રેજોએ પ્રચલિત કરી હતી. પણ કરમની કઠણાઈ લખી હોય તેનું શું? એક ઘોડાએ બટકું ભર્યું અને એમાંથી ધનુર્વા લાગ્યો. વીમાના પૈસાએ ઘણી માનસિક રાહત પહોંચાડી.

દરમિયાનમાં પેદા થયેલાં બે બાળકો પણ સ્ટેલાનાં હૈયાને ઠારતાં અને મન પ્રવૃત્ત રાખતાં. પણ છોકરાંની જવાબદારી એકલે હાથે સંભાળવી આ સંસારમાં અઘરી છે. બાળોતિયાના સ્ટેઈજમાંથી બહાર નીકળેલાં બાળકો વહાલાં હોય તેવો જ્યોર્જ-ત્રણ પણ મળી ગયો. ભાવનગરના બારામાં વહાણોનો આવરોજાવરો ઘણો. પરદેશથી સ્ટીમરો આવે અને જાતજાતના માણસો ભાવનગરમાં જોવા મળે. ટગબોટના કપ્તાન જ્યોર્જ-ત્રણ કપ્તાની કરે, અને સાથોસાથ બહારની સ્ટીમરુંમાંથી દારૂની બાટલીઓ મેળવી પુરવઠો ભેગો કરતો અને ભાવનગરની કદરદાન વસ્તીમાં સસ્તી કિંમતે વેચી ગામની મસ્તીમાં પોતાનો ફાળો આપતો હતો. તેમનો છ વર્ષનો બાબો તો ક્રિકેટમાં પણ રસ લેતો થયો હતો એટલે સાંજે સાંજે ક્રિકેટ રમવામાં અને શિખવાડવામાં દિવસો મજેના જતા હતા.

ઘરની ઉપર મેડી લીધી જેથી છોકરાંઓને અને માબાપને થોડી છૂટ રહે. આગળ એક ફસ્ક્લાસ ગોંદરી સજાવી. એક ડિ. કે. ડબલ્યૂની મોટરસાઇકલ લીધી તે લઈને બહાર નીકળે. ગામ વચ્ચે પદાવતો જાય અને આખું ગામ ગજવી મૂકે. નવો વીમો લીધો અને સ્ટેલાબાઈ ટાઢે કલેજે ફરી જીવન માણવા લાગ્યાં. ઈશ્વર દયાળુ તો છે જ પણ ક્યારે ઈર્ષાળુ પણ થઈ જાય છે. એક દિવસ દારૂ ચડિયાતી કક્ષાનો હશે કે પ્યાલામાં દારૂની ઊંડાઈ માપતી બે આંગળીનો ગાળો જરા વધી ગયો હશે તે સાંજે બંદરેથી આવતાં મોટરસાઈકલ એક ઝાડને ભેટી અને જ્યોર્જ-ત્રણને માંડ માંડ ફાટેલી ખોપરીએ હોસ્પિટલ ભેગો કર્યો. રાત આખી રિબાણો હશે – સવાર ન જોઈ તે ન જોઈ.

એ એક રાતમાં ચોકટ-જ્યોર્જનો પરિચય થયો. એ ત્યાં ડાક્ટર હતો. દર્દી કરતાં સ્ટેલાને અનુકંપાની જરૂર વધુ હતી અને તે તેણે પૂરતી પહોંચાડી અને અસ્તવ્યસ્ત મનને વ્યવસ્થ કરવા માટે દવા-દારૂ (કે દવા અને દારૂ) સમયસર, ચાંપતી નજરે આપ્યાં અને હૈયાની હૂંફ આપી. આવરોજાવરો વધ્યો તે લગન કર્યાં ત્યાં સુધી ચાલ્યો. ચોકટ-જ્યોર્જને મોટું ઘર હતું એટલે જૂના ઘરનો બતકવાડો, ફળિયામાંનો હીંચકો અને બે ડુક્કર, તેનાં આઠદસ ગુલગુલાબી બચ્ચાંઓની લંગાર અને પોતાનાં બે રમકડાં જેવાં બાળકોને નવા ઘરે પુનર્વસવાટ કરી જૂનું ઘર વેચી દીધું. સ્ટેલાએ ઘરના અને વીમાના પૈસા બેંકના પોતાના ખાતામાં નખાવ્યા.

ચાળીશ-પચાસ હજારની માલિકણ સ્ટેલા આ રીતે મારા બાપાજીના પરિચયમાં આવી. મારા બાપાજી બેંક મૅનેજર હતા એટલે “May I come in, મિ. રટિલાલભાઈ?” કહીને બાપાજીની ઓફિસમાં ટપકી પડે અને સસલાંની જેમ પૈસો પૈસાને જણી રહ્યો છે તેની ખાતરી કરી લે. મિ. રટિલાલ ચોપડો મગાવી દેખાડે કે પ્રગતિ કેમ છે અને બાલબચ્ચાંના અને ડો. ચોકટ-જ્યોર્જના ખબરો પૂછે. પોતે શીઘ્ર કવિ ખરાને એટલે રમૂજ કરે.

“An apple a day keeps doctor away, પણ હઝબન્ડ જ ડોક્ટર હોય તો બીજી ફોર્મ્યૂલા મારી પાસે છે,” થોડું રોકાઈ પંચ-લાઈન રજૂ કરી. “Five mangoes with soonth is the healthiest way.” પછી ખબરઅંતર પૂછ્યાં, “How is the family?”

સ્ટેલાબાઈ ગર્વથી કુટુંબની વાત કરે. “મારો સન એઇટ સાલનો ઓલ્ડ છે અને મૅથમાં બ્રેઈન છે. ડોટર તો મારી આઈની એપલ જેવી છે-પટ પટ ગુજરાટી પન બોલે છે. ગોડને ખબર વ્હેર તે બધું લર્ન કરે છે. અમે તો હાઉસમાં ઇંગલિશમાં જ ટોક કરીએ છીએ.”
પછી પેલીએ જરા હૈયું ખોલી વાત કાઢી. મારા બાપાજી બેંક મૅનેજર તો હતા પણ માણસો એમને વહાલાં એટલે સૌ આવીને તેમના દિલની વાત કરે અને બાપાજીને સૂઝ પડી જાય કે આવનારને કયો જવાબ પસંદ આવશે એટલે ગામને એક મફત સાઈકોલોજિસ્ટ મળ્યા. સ્ટેલાબાઈ કહે કે હવે પરણી પરણીને થાકી. એના એકેએક હઝબંડોથી સંતોષ પૂરો હતો પણ તેનું ટેંડર હાર્ટ વધુ ઝટકા ખાવા રેડી નહોતું. બાપાજીએ એને થોડી ગીતા સમજાવી અને તેના આદેશથી પરિચિત કરાવી. “અમે માનીએ છીએ કે પ્રેયર વખતે કેરી સિવાય બીજાં ફ્રૂટની આશા રાખવી સારી નથી. પ્રેયરના બદલામાં આશા રાખીએ તો ગોડને એક લાંચ આપવા સમાન છે અને આપણે વીમો ઊતરાવીએ તેમાં ગોડને ચેલેન્જ, આપી કહેવાય. પરિણામે એ કહે લે લેતી ખા, હું પણ તને દેખાડી આપું. અને એ તો ઓલ-પાવરફુલ છે ને! એટલે વીમો ઊતરાવતાં એ બાબત જરા ડીપ વિચાર કરજે.

Bible says covet not thy neighbor’s wife.
Geeta says covet not any fruit in your life.

“ફ્રુટને બદલે મોહનથાળ, દૂધીનો હલવો એવું ચાલે…હા હા હા!’’ પછી ગરમ ગરમ ચા પાઈ સ્ટેલાબાઈની ઉદાસી ઉડાડી ઘરે મોકલી આપી.

એમાં ચોકટ જ્યોર્જને કંઈ જોરદાર શરદી થઈ ગઈ. ન્યૂમોનિયા થઉં થઉં થાતો હતો. પણ ડોક્ટર જ્યોર્જે સ્ટેલાબાઈને કહ્યું કે હવે કાંઈ બીવાની જરૂર નથી. યુરોપમાં કોઈએ તિલસ્માતી દવા પૅનિસિલિન બનાવી હતી એ ચપટીમાં આ દર્દને હાંકી કાઢે છે અને હવે તો એ પૅનિસિલિન ભાવનગરમાં પણ પહોંચી ગયું હતું. ચોકટ-જ્યોર્જે જાતે એક શોટ બાવડે લગાડ્યો, શ્વાસ રૂંધાઈ ગયો અને કોઈને કંઈ ખબર પડે એ પહેલાં તો જીસસ-શરણ પહોંચી ગયો. ડાક્ટર જેવા ડાક્ટરને ભરખી જાય એવી તે કેવી આ દવા? ભાવનગરમાં પૅનિસિલિનની ઘરાકી તદ્દન બંધ થઈ ગઈ. સાવ એના નામનો સોપો પડી ગયો તે વર્ષો સુધી રહ્યો. દેશમાં બીજે વેચાય પણ ભાવનગરમાં પાણીના મૂલેય નો વેચાય!

પેલી સ્ટેલાબાઈને વીમાના પૈસા તો મળ્યા પણ બાપાજીએ કહેલી વાત મનમાં એક બીક ઘાલી ગઈ. મનમાં ગાંઠ વાળી કે પાંચમા પતિ વખતે પોતે વીમો નહીં ઊતરાવે. પાંચમો જ્યોર્જ મળ્યો, લગન નિરધાર્યાં અને ભાવનગરે નવા વરને ‘પંચમ-જ્યોર્જ’નું બિરુદ આપી દીધું અને સ્ટેલાબાઈને લોકો હવે દ્રૌપદી કહેતાં થયાં.

સ્ટેલાબાઈ એક વખત બાપાજી પાસે પહોંચ્યાં. “બે વાતે હું અપ્સેટ છું!” બાપાજીને થયું કે વળી શું લફરું થયું. “લોકો મને ડ્રૌપડી કહે છે. પન મેં તેની જેમ ઓલ-એટ-વન-ટાઇમ પાંચ હઝ્બંડ કીધા હતા? ખાલી વન-એટ-એ-ટાઇમ! તેનો કોઈ બૅનિફિટ ન આપે?” બાપાજીએ સમજાવ્યું કે “ભાવનગરમાં બે મહિનાથી કોઈ સારાં સિનેમા પડ્યાં નથી એટલે લોકો અકળાયેલાં છે. તો આ મનોરંજન માટે તું મળી ગઈ. એક સારું સિનેમા આવશે કે બધું ભુલાઈ જશે. થોડું ખમી જા.”

પેલીએ થોડો શ્વાસ ખાઈ બીજી અને વધુ અંગત તકલીફ વ્યક્ત કરી. “તમે એડ્વાઇસ આપી. એકોડિર્ન્ગલી, મેં આ વખતે વીમો નહીં ઊતરાવ્યો. પન યસ્ટરડે જ્યોર્જ કહે કે તે મારો વીમો ઊતરાવવાનો વિચાર કરે છે. મારું હવે શું થશે?” ટેબલ પર માથું ઢાળી ધ્રુસકે ધ્રુસકે રડવા લાગી.

બાપાજીએ પટાવાળા પાસે પાણીનો પ્યાલો મંગાવ્યો. બે કપ ગરમ ચાનો ઓર્ડર આપ્યો. ચા સાથે ખ્રિસ્તી લોકોમાં ગળ્યું ખાવાનો રિવાજ એ બાપાજીને ખબર એટલે અચ્છેર દૂધીનો હલવો મંગાવ્યો. બે પ્લેટમાં બે ભાગ કરી ચમચી ખોસી પીરસાયો. દરમિયાનમાં ભેજું ચલાવી તરકીબ શોધી. “માવડી, તું મૂંઝાતી નહીં. વીમા માટે તબીબી તપાસ કરવી પડે. ખારગેટનો પેલો ડો. હરિહર મારો દોસ્ત છે. તું એની પાસે જજે. હું એના કાનમાં ફૂંક મારીશ એટલે કોઈ તને વીમો જ નહીં આપે…”

સ્ટેલાબાઈ દાક્તરી તપાસ માટે ગઈ ત્યારે પેલા ડો. હરિહરે કોઈ ‘ફલાણોફિલિયા’ કે એવું લાંબું, મોં ભરાઈ જાય તેવું લૅટિન નામ લખી આપ્યું અને વીમાવાળા અને પંચમ-જ્યોર્જનાં હાડકાં ધ્રૂજાવી નાખ્યાં. સ્ટેલાબાઈને વીમો તો ન જ મળ્યો પણ પાંચમો બિચારો કાચના રાચની જેમ સ્ટેલાને સાચવતો થયો. લંડનવાળો પંચમ જ્યોર્જ ગયો અને બ્રિટિશ સલ્તનતનું પણ ઊઠમણું થયું. પણ અમારા પંચમ જ્યોર્જે સ્ટેલાબાઈ સાથે લાંબું અને સુખી જીવન ગાળ્યું.

સાંભળ્યું છે કે સ્ટેલાબાઈ એક ઊંચી અભરાઈએ એક જૂના બાઇબલનાં પૂંઠાં વચ્ચે ગીતા રાખતાં થયાં – પણ એ તો અફવા છે અને એવી તો ઘણી ભાવનગરમાં રોજ હાલી આવે! કોઈ પર મદાર નો બંધાય!


લેખક: કિશોર રાવળ, અમે ભાનવગરનાં ૧
સંપાદક: કોકિલા રાવળ

કિશોરની યાદમાં — ડિપાર્ચર લાઉન્જ

Kishor, November 1989

May 11 2013 — That’s the day Kishor departed. Kishor was dedicated to his family — his mother, his younger brothers, myself, our children and all of the Raval’s and Desai’s that make up our clan. He worked hard supporting us all, and loved having people around him. He especially relished discussing stories and movies, for hours, with friends. Kishor lived a full life, taking me along to travel the world. Sadly, medication slowed him down and brought on side effects that he struggled with for decades. Kishor will always be remembered as loving this world, much like his favorite song What a Wonderful World. He passed away peacefully, as in this short story of his… Departure Lounge. The story was originally published in “Ame Bhanvagarna 1”. With much love, Kokila


ડિપાર્ચર લાઉન્જ

‘અદ્ભુત, અદ્ભુત!’ શબ્દો મનમાં ફૂટી નીકળ્યા! 

ગઈ કાલે રાત્રે જ અસ્તિત્વ પર અબખો આવી જાય તેવો એક સણકો કરોડરજ્જુના મૂળથી બ્રહ્માન્ધ્ર સુધી વ્યાપી ગયો હતો. એ વખતે તો દાંત ભીંસીને પડ્યો રહ્યો હતો. છેલ્લા થોડા મહિનાઓથી જીવનની સરળતા જતી રહી હતી, સરવાણીઓ સુકાઈ ગઈ હતી. ન એક ચમચી આઇસક્રીમ ખવાય, ન આંખોમાં નૂર કે કંઈ વાંચી શકાય, ન ટી.વી. પર એક પણ મૂવી સ્થિર થઈ બેસીને જોઈ શકાય. કોઈ મન બહેલાવવા સારી જોક કહે ત્યારે હસવું તો જરૂર આવે પણ તરત જ પેટમાં દુખાવો ઊપડે. જોક કહેનાર અને હું બન્ને મુરઝાઈને બેસી પડીએ. એવી દશા થઈ હતી! 

અને અત્યારે ‘અદ્ભુત અદ્ભુત’ કહેવા લાગ્યો. 

પાંચેક વર્ષ પર ગુમાવેલા એક સ્વજન યાદ આવી ગયા. તેમના છેલ્લા દિવસોમાં દિનપ્રતિદિન ખોવાતો જતો તેમનો મન,

Image source: https://www.abc.net.au/news/2017-12-02/euthanasia-is-not-just-about-unbearable-pain/9214008

ભાષા અને દેહ પરનો કાબૂ યાદ આવતાં એક પળ કમકમાં આવી ગયાં. શરીરના ખુલ્લા નળો બંધ ન થાય, સ્વમાન સચવાય નહીં એટલી તેમની દુર્ગંધ સહી ન જાય અને જે સૌને હસતે મુખડે સહી લેવી પડતી. તેમનો તરફડાટ, શબ્દોમાં અને વર્તનમાં દેખાતો તિરસ્કાર એ ન’તો હતો બાજુમાં ઊભા રહેલા સંબંધી, કે ન’તો મિત્રો કે પરિચારકો પર. કેવળ તિરસ્કાર પોતાના અસ્તિત્વ પર જ હતો. આ બધું તે વખતે પરોક્ષ રીતે અનુભવ્યું તે આજે પ્રત્યક્ષ રીતે પ્રતીત થયું. આજે હવે આટલાં વર્ષે મારો વારો આવી લાગ્યો. સણકો ઊતરતાં મોં પર એક સ્મિત આવી ગયું. કેટલું અદ્ભુત કે મારે હવે એ દશામાંથી પસાર નહીં થવું પડે. તપેલી કે તેલ – કોણ કોના આધારે એની છણાવટ કરવાવાળા સૅનેટના, કાયદાઓમાં જ વસતા, રાચતા માનવીઓને હૈયે કરુણા વસી, ધર્મના ઝંડાઓ લઈ ફરતા ધર્મગુરુઓને સમજાણું કે ઈશ્વર દયાળુ છે, કરુણાકર છે, ખુદા રહીમ છે. એને કરુણા તરફ ક્યારેય શો વાંધો હોઈ શકે, ભલા! અને સૌને ગળે ઊતરી ગયું કે માનવીની છેલ્લી પળો તો ખાસ ખૂબ અનુકંપાથી સમજવી જોઈએ. ડો. કૅવોર્કીઅનની ફિલસૂફી કાયદામાં વણી લીધી અને સમય આવ્યે દીવો ઓલવી નાખવાનું આસાન કરી નાખેલું. આજે પોતાની બાજી સ્વસ્થતાથી સંકેલી લેવાનું કેટલું સરળ થઈ ગયું છે! એ વાતોથી રાહત અને એ રાહતમાંથી અનેરો અદ્ભુત આનંદ હૈયે કેવી શાતા આપતાં હતાં! 

જીવન માણી લીધું, સમય પાકી ગયો! ફોન કરી ડોક્ટરની એપોઇન્ટમૅન્ટ લીધી અને આજે અમે, હું અને મીરાં સજોડે એને મળવા ગયાં. આજે પ્રાસ્તાવિક વાતો બે મહિનાથી ચર્ચાતી હતી અને પાકી થઈ ચૂકી હતી. છેલ્લી ટિકિટ ફાડવાનું જ બાકી હતું. મારા દર્દની દાસ્તાન, કેસ હિસ્ટરી, તે ડોક્ટરના ચોપડે મોજૂદ જ હતી અને ડોક્ટર મારી તબિયતના ભરતી ઓટથી પૂરા વાકેફ હતા. 

એ કહે, “બોલો, બધું તૈયાર રાખ્યું છે. આજની તારીખ પાકી જ ને? રેકર્ડ તો ક્લીઅર છે. તમે હા કહો એટલે આપણે ચક્રો ગતિમાન કરીએ.” 

‘બસ, ઘણું જીવ્યા અને વધુ કંઈ જીવવાનો અભરખો નથી રહ્યો. એટલે જરૂરી વિધિ પૂરી કરી મારગે પડું એવું નક્કી કર્યું છે.” મારી સહી તો ડોક્ટરને ચોપડે પહેલેથી જ લઈ રાખી હતી, કદાચને સહી કરવા જેવી મારી સ્થિતિ ક્યારેક ન પણ હોય તે વખતે મુખત્યાર કરેલ માણસ મારા વતી પરવાનગી આપી શકે એ માટે. ડોક્ટરે તૈયાર રાખેલા કાગળો પર મીરાંની અને બે સાક્ષીઓની સહી લીધી. એક વ્હીલ ચૅરમાં દબદબાથી બેસાડી મને ડિપાર્ચર લાઉન્જ પર લઈ ગયા. 

ડિપાર્ચર લાઉન્જ એટલે એક નાનો શો રૂમ. મોટી બારીમાંથી બહારનો તડકો આવી રહ્યો હતો. જીવન જીવવાનું મન થાય એવો સોનેરી દિવસ હતો. ઝાડવાઓ પર નવી કૂંપળોની ગુલાબી છાંય હતી. પક્ષીઓ વિહંગણી ભાષામાં પ્રેમનાં કલબલ ગીતો ગાતાં હતાં. બારીમાં ગોઠવેલી ફ્લાવરબોક્સમાં લાલ-જાંબૂડી ટ્યૂલિપનો એક ગુચ્છ હસી રહ્યો હતો. બાજુમાં એક ટેબલ પર ગુલાબનો ગજરો ખુશ્બૂ ફેલાવતો હતો. 

નર્સ હાજર હતી, ડોક્ટર આવ્યા. એક ઇંજેક્શન તૈયાર કર્યું. મારી ઇચ્છા મુજબ જિન અને ટોનિક બનાવી તેમાં સપ્રમાણ દવા ભેળવી. હું પીડાથી કાયર થઈ ગયો હતો, પણ કોણ ન થાય? આપણે કંઈ બધાં જૅઇમ્સ બોન્ડ થોડા છીએ કે ગમે તે પીડાની કોઈ પણ પરાકાષ્ઠા સહી શકીએ? મને એક પ્રશ્ન થયો. ‘ડોક્ટર, પીડા થશે? – અને થાય તો મારે શું કરવું?” ડોક્ટરે ખભા ઉપર હાથ મૂક્યો ‘આ પહેલું પીણું તમને સુવડાવી દેશે અને પછી કોઈ દર્દ તમને નહીં સ્પર્શે. તે છતાં દર્દનો કંઈ અણસાર આવશે તો હું સંભાળી લઈશ. તમે કોઈ જાતની ચિંતા ન કરો.’ 

મીરાં સાથે આંખ મળી, તેની ભીની આંખોમાં હંમેશ જેવો પ્રેમ દેખાણો. ‘અમારી જરા પણ ચિંતા ન કરશો. મુક્ત મને વિદાય આપું છું. આપણે આ જીવનમાં મળ્યા તેનો મને પૂરો સંતોષ છે….’ મીરાં ઘરેથી એક સી.ડી. લાવી હતી. તેણે ત્યાં રાખેલા સી.ડી. પ્લેયરમાં સરકાવી. સી.ડી. પ્લેયરનું સ્ટાર્ટ બટન દબાણું. યેસૂદાસના અવાજથી રૂમ ગુંજી ઊઠ્યો. ‘નિસા ગમ પનિ સારે ગ … મિતવા…’ મીરાં આવી બાજુમાં બેઠી, મારો હાથ એની ઉષ્માથી ભરી દીધો અને મારા કાંડા પર એનો સુંવાળો હાથ મૂક્યો.

ગ્લાસ મોંએ માંડ્યો અને એ સુમધુર પીણું બોટમ્સ અપ કરી ગયો. આંખો બંધ થઈ.. ધીમે ધીમે કોઈ વોલ્યુમ કન્ટ્રોલ ઓછું કરતું જતું હોય તેમ અવાજ શમવા માંડ્યો. પક્ષીના અવાજો, રસ્તા પરનો ટ્રાફિકનો અવાજ, દવાખાનાના બિપ-બિપ બિપકારાઓ, યેસૂદાસનો ઘૂંટાયેલો ઘેરો સૂર, એ બધું જાણે કે ટ્રેનના પ્લૅટફોર્મ પર વાગતું હોય અને ગાડી ધીરે ધીરે પ્લૅટફોર્મ છોડતાં એ અવાજો દૂર અને દૂર જતા જાય તેવો આભાસ થયો.  રવીન્દ્રબાબુના શબ્દો યાદ આવ્યા ‘તેમારો ઓશિમે, પ્રાનો મોનો લોયે, કોતો દૂરે આમિ ધાઈ …કોથાઓ મૃત્યુ, કોથાઓ દુ:ખ્ખો, કોથા બિચ્છેદો નાહિ…તારી વિશાળતામાં લીન થવા હું તન અને મનના લયથી નાચતો દોડ્યો દૂર દૂર, જ્યાં નથી મૃત્યુ, ન કોઈ દુ:ખ કે વિયોગ…’ 

‘અદ્ભુત, કેટલું અદ્ભુત!’ શબ્દો એ પળને વર્ણવવા મનમાં ઊઠ્યા. જીવડો લેખકનોને એટલે આ પળની મારી લાગણીઓ, મારી અનુભૂતિઓ, આ મંત્રમુગ્ધ અનુભવ, આ નીરવ શાંતિનું બ્યાન તો લોકો માટે લખાવાં જ જોઈએને! હું ન કરું તો કોણ કરશે? 

ફટાક મારી આંખો ખૂલી ગઈ. ઘોર અંધારું હતું. પથારીમાં બેઠો થઈ ગયો. બાજુના ટેબલ પરને લૅમ્પ ચાલુ કર્યો. મીરાં બાજુમાં જ ઘસઘસાટ ઊંઘતી હતી. હંમેશની ટેવ મુજબ ટેબલ પર તૈયાર રાખેલી નોટબુક લીધી, કાચના કાન તૂટેલા એક જૂના કપમાં રાખેલ પેન-પેન્સિલોમાંથી એક ઉપાડી અને હું લખવા માંડ્યો.

‘અદ્ભુત, અદ્ભુત!’ શબ્દો મનમાં ફૂટી નીકળ્યા!

ગઈ કાલે રાત્રે જ અસ્તિત્વ પર અબખો આવી જાય તેવો એક સણકો કરોડરજ્જુના મૂળથી બ્રહ્માન્ધ્ર સુધી વ્યાપી…


 

ત્રિ-કિશોર

ગુત્રિ-કિશોર – નિબંધ

કિશોર, કિશોર, અને કિશોર – ત્રિ-કિશોર. મને ગમે છે આ કિશોર. મારા આંનદીપણાની પછવાડે એમનો ઘણો ફાળો રહેતો હોય છે. તન અને મનને મારા તંદુરસ્ત રાખવામાં પણ એ અગ્ર હરોળમાં. આખો દા’ડો મારા ભાગે, મોટા ભાગે, મારી સામે, મારી આજુ બાજુ એમનો પડાવ હોય!

એક કિશોર ની વાત કરવી છે. બીજા બેને કો’ક દી મોકો આપશું. ભણાવું કોલેજમાં એટલે સામે બેઠેલો વર્ગ કીશોર હોય. મને ટેવ વિચિત્ર છે -કામ કરતા કરતા સંગીત સાભળવાની તે ઘણી વખતે લખતી વખતે કિશોરદા મારા કાનમાં મધુરપ ભરતા રહે. વાંચતી વખતેય મોકો નહી છોડવાનો . વિચારમાં સરી પડવા ઝૂલા પર ઝુલુ ને ત્યારે કીશોરદા હળવે હળવે રસ્તા ખોલી દે. ડ્રાઈવ પર જઉ પણ ત્યારે સ્ટીયરિંગ પરના હાથને સળવળાવે, માથાને હલાવે ને મન ને ઝૂલાવે. ઊદાસીના માહોલમાં જિંદગીને બીજી તરફથી જોવા, ઉંડાણથી સમજ્વા કિશોરદા ખભે હાથ મૂકે.

પણ અહિ ત્રીજો કિશોર ઉપસી આવે છે – કિશોર રાવળ. મૂળ ભાવનગરી. રવિશંકર રાવળનાં ભત્રીજા, અમેરિકા સ્થિત કિશોર રાવળ. આ લખુ છુ ત્યારે એમનુ આપણી વચ્ચે થી ખસી જવું  એ બાબતનેય સાડા ત્રણ વરસ થઇ ગયા.

આજે એમની યાદે સવારથી કબજો લઇ લીધો. સામાન્યત હું એકાંગી કાર્યકર છું – મતલબ એક કામ હાથમાં લઉ તે પૂરું કરું ત્યા સુધી બીજામાં મન ખુચતું નથી. એથી હમણા સતત એટલે સતત ટ્રાન્સલેશન ચાલે છે. એથી કઈંક વિચારવાનું થાય, તો એ એના સંદર્ભ જ. મારી ફીએટીવિટી પણ એ તરફ જ વળે. એમાં હું પૂરેપુરો ખુચી જાઉ ત્યાં લગી કે ક્યારેક રાતના ઉઠીને કમ્પ્યુટર ચાલુ કરીને પણ સુધારા – વધારા કરી લેવાની નોબત આવે છે.

મૂળ વાત હવે છે. હવે આવા માહોલમાં વાંચવાનુ ટાળતો. પણ ગઈકાલે ફિલાડેલ્ફીયા અમેરિકાથી એક કવર આવ્યું. સેન્ડરનુ નામ વાંચી ઘડીક મન હબક ખાઈ ગયું સેન્ડર – કિશોર રાવળ અલબત મને ખબર છે કે એમના પત્ની શ્રીમતી કોકિલાબેને એ રવાના કરેલુ છે એટલે પેલી લાગણી મને ઘેરી વળી. કોકિલાબેનને મનોમન વંદન થઈ ગયા. કિશોર રાવળને એમણે એમને એમ, આપણી વચ્ચે છે એ ખ્યાલ ને જીવત રાખ્યો છે.

મારા પિતાના અવસાન ને આઠ વસર થયા. બાપુજીનો ફોટો ઘરમાં ગમે તે બાજુએ જાઓ એમને અમે મળી શકીએ એમ રાખ્યો છે – હાર વિનાનો. મારા કરતા વધુ લાગણી એને નસીમ, મારી પત્ની તરફ થઈ ગઈ હતી અને એમણે પણ મારા બાપુજીને એમના પિતાના ખ્યાલે જ સાચવતા. બંનેની અમારી ઈચ્છા કે બાપુજીને હાર ન પહેરાવવો. એ ક્યાં ગયા છે! અમારી સામે જ, અમારી આજુ બાજુ, મારા અમારા ખ્યાલો, આદર્શ, અભિગમ, વર્તન-વ્યવહારમાં – જીવત – ઇન બ્લડ એન્ડ સ્પિરીટ.

કિશોર રાવળનુ પણ એમ જ કર્યું ને કોકિલાબેને? કિશોર રાવળ એવી વ્યક્તિ કે જે સ્વંયભૂ ચુંબક હતી. મને એનો પરિચય 2003/04 માં થયેલો  એ વાત પછી કરુ પણ આ ફીલોડેલ્ફીયાથી આવેલા કવરે, સેન્ડરના નામથી, કોકિલાબેનના હસ્તાક્ષરથી તાત્કાલિક વાંચવા મજબૂર કરી દીધો. ખોલી ને જોઉં તો મારા માટે આંખનાં મન નો ખરો ખજાનો ખુલ્યો. ગુર્જરી ડાયજેસ્ટનો એક અંક કિશોર રાવળને સમર્પિત હતો તે  અને બીજા ચાર અંકો ગુજરાતી લિટરરી અકાદમી ઓફ નોર્થ અમેરિકાના  “મુખપત્ર’ ‘દેશ-વિદેશના’!

ગુર્જરી ડાઈજેસ્ટ ત્રિમાસિક જુલાઈ 2013 ના અંકના રંગીન મુખપૃષ્ઠથી કિશોર ભાઈ સ્વયં પ્રકટ થયા. kishor-c1996બેકગ્રાઉન્ડમાં અમેરિકન ફોરેસ્ટની ગ્રીનરી છે. વૃક્ષની સાવ નમેલી એક ડાળી પર ને પગપર પગ રાખી બંને હાથ જોડેલા રાખી બેઠા છે. આછા બ્લુ લગભગ વ્હાઇટીશ – ટીશર્ટ, સફેદ માથું, કાળી ફેમવાળા ચશ્માંથી મને જાણે પૂછી રહ્યા છે “કેમ છે હરીશ?”  અને મારો જવાબ “ઓહ સર ફાઈન, સીઈગ યુ વેરી વેરી ફાઈન.” એમને ખબર હોવાનો એટલે મનમાં મુસ્કાન તે એમના ચહેરે અંકિત થયેલી દેખાય.

આખા અંકમાં મોટાભાગનું એમનુ લખાણ એમના દોરેલા ચીત્રો અને એમના મિત્રોએ એમને યાદ રાખ્યા તે સમાવેલુ છે. સામયિકમાંથી સહુથી પહેલા ફોટા જોઇ લેવાનું કામ કર્યું. વ્રુધ્ધ, ગૌરવાન્વીત, પ્રેમભર્યુ દંપતિ બે ફોટામા હાજર. ચાર ફોટોગ્રાફ એમના અને બે એમના મિત્રો. વિવિધ ભાવો ખડા કરી દીધા. અંદરોના લખાણોમાંથી  મારી સામે અજાણ રહિ ગયેલુ જગત પણ ખુલી આવ્યુ.

પ્રિત ક્રિએશન નામે ૧૦૯૦ માં મંડળ રચેલું મારા વિધાર્થીઓનું. દર મંગળવારે મારા ઘરે બેઠક જમાવીએ. જાતજાતનું લખાણ, વંચાણ, ચર્ચાણ ગુજરાતી અંગ્રેજીમાં થાય. વાચ્યુ ન્યુઝ પેપરમા કે  કિશોરભાઇ ભાવનગર આવે છે. મનેય પરિચય નહોતો. એમને મળ્યો. મે કહ્યુ, “મારા વિધાર્થીઓ તમારી રાહ જુએ છે. આવશો?” બંને જણ આવ્યા. અમારા -એમના લખાણની વાંચનની આપ-લે થઈ. પછીનો ક્રમ સાહજિક બની ગયો એમના વેબ મેગેઝીન ‘કેસુડા’ માં મારી રચના ઓ પ્રકટ થઈ. મારા વિધાર્થીઓની પણ. સહુને એ પ્રિય થઈ ગયેલા.

બીજી વખતે ભાવનગર આવ્યા. ‘અમે ભાનવગરના’ લઈને વાંચી નાખ્યો ફટાફ્ટ. મારી સાથોસાથ મારા વિદ્યાર્થીઓ પણ એમના દીવાના થઈ ગયેલા. અમે સહુ ફરીથી એમને મળ્યા. અમારી સભામાં સંવાદ થયેલો “તમે અમારા આર. કે.”

“ મીન્સ?”

“નારાયણ”

“એટલે શું?”

“એકે કાલ્પનીક માલગુડી ઉભું કર્યું ને બીજાએ વાસ્તવિક ભાવનગર ઉભુ કર્યું એટલે.”

વાત આ છે વાર્તા કહેતા આવડે છે એમને. બરાબરી મલાવી – મલાવીને એવુ રસાયણ પેદા કરે સીધુ તમારા દિલો દીમાગામાં ફરી વળે અને વાર્તાને અંતે તાજા-માજા.  બહુ હાથવગુ એમને વાર્તાનુ કૌશલ્ય અને સહાયક સરંજામ. ચિત્રની વાત આવે, ઇતિહાસ આવે, ભાવનગરનો વર્તમાન અને ભૂતકાળ ભળે, રાજઘરાનાના વ્યકિતઓ, શાસક અમલદાર, સામાન્ય પ્રજાની વાત આવે. અને એ બધું લહેકા-ચહેકા સાથે ખુલે. તળજીવન અને એની પ્રજા ઉમેરાય. હસાવે ને રડાવે પણ ખરા. વિચારવા પ્રેરે ને ભૂલી જવા આંગળી ચીધે. કેટકેટલુ એના દિમાગમાં હશે. વિષય વૈવિધ્ય કેવું  ગજબનું! વાર્તા કલા શીખનારે એમના સંગ્રહમાંથી પસાર થવુ રહ્યુ.

દરેક જીવનમાં અમુક સમય એવા આવે કે મેઈન રૂટ ખોવાઈ જાય. મારુ એવુ થયુ. ખાસ્સા પાંચેક વરસ સુધી હુ કટ ઓફ  થઈ ગયો – લીટરેચર, બૃહદસમાજ, કિશોર અને આ દંપતિથી. પણ પુનઃ સ્થાપીત થયો ત્યારે માનવા ન જોઈએ તે સમાચાર હકીકત સ્વરૂપે સ્વીકારવા પડ્યા.

વળી કોકિલાબેન સામે આવ્યા. ગધસભામાંની બેઠકમાં મારા હાથમાં ‘અમે ભાનવગરના -2’ મૂકયુ અને જોઈ જવા કહ્યુ. પુન: મુદ્રણ કરવાનું હોઈ ક્ષતિઓ જોઈ જવા ભલામણ કરી. સાંજે બીજે દિવસે અમારા ઘરે અમે ફરીથી મળ્યા ત્યારે બધુ વિસરાઈ ગયેલુ ઉભરી આવ્યુ. તંતુ  સંધાયો પણ કિશોરભાઈની સદેહ ગેરહાજરી ખટકી. કિશોર રાવળ નથી એ હજુય હું સ્વીકારી શકતો નથી. બંનેને સજોડે જોયા કાયમ. કોકિલાબેન બેઠા બેઠા જમતા હતા અમારી સાથે ત્યારે એમ જ. લાગ્યું કે તે સામેની ખુરશીએ એમની બાજુમાં છે. ખુરશી એટલા સારુ ખાલી છે કે હેન્ડઝ વોશ કરવા ગયા છે! પણ આ માણસ આટલે દુર જાય એ કેમ ગળે ઉતરે?

એ નમુનેદાર રહયા હતા. હર કોઈ ને એ આદર્શ પુરો પાડી શકે. પ્રેમમાં ઉમરની શી વિસાત! તો ભલા નૃત્ય કલા સારુ ઉમરની શી વિસાત!  ચિત્રો દોરવા એ પરંપરાગત મળેલો કૌટુંબિક વારસો પણ બીજુંય કેટલું ઉમેરાયુ! સંપાદક બની મેગેઝીન સંભાળ્યું, વેબ મેગેઝીન શરૂ કર્યુ. કેવી નોવેલ્ટી! રસાળ બરફના રંગીન ગોળા જેવા કેસુડાના દરેક અંકો. ગુજરાતી ફોન્ટમાં મુશ્કેલી પડતી તો એના ઉકેલ શોધી આપ્યા. સંપાદક તરીકે વણદીઠેલા વ્યક્તિઓ સામે મૂકી આપ્યા. રસોઈ કળા પણ શીખી. વાંચન અજબ ગજબ! વિશ્વસાહિત્ય ખંખોળી નાખ્યું.  ઉધમ હરદમ અને છતાય સ્ફૂર્તિ તરવરે એમનામાં. એટલેજ સ્તો એમને નજરમાં રાખુ  ને, હું ખુદ કિશોર થવા કોશિશ કરતો રહેલો. બધાના દિલમાં અવકાશ છોડતા ગયા એક તરફ ને બીજા ખુણામાં એમણે આપેલો ખજાનો જીવનભર ફંફોસતા રહીએ તેટલુ આપતા પણ ગયા.

ખટકો મને એક કાયમનો રહ્યો. એ આવેલા ત્યારે અમે અમારો લઘુકથા સંગ્રહ ‘અમે’ તૈયાર કરતા હતા. નસીમની અને મારી એમ કુલ પચાસ લઘુકથા આપી. બીજે દિવસે દરેક લઘુકથા વિશે નાની નાની ટીપ્પણી ઓ લખી આપી. કઠણાઈ એવી થઈ કે પ્રીન્ટ વખતે એ હાથવગી થઈ નહી.  મોડેથી મળી આવી પરતું તેમનો એકેય અક્ષર અમારાં સંગ્રહમાં પ્રકટ કરી શક્યા નહિ. હવે જયારે જયારે પેન્સિલથી લખેલી નોધ હાથમાં આવે કે એક સણકો ઉપડે મનમાં.

કિશોરભાઈ એવું ન કરાય. હું લખું તે તમારી ચોપડીમાં ન આવે તમે લખો એ મારી ચોપડીમાં ન આવે. ખેર, કોઈ વેળા એ હિસાબ કરીશું. પણ ત્યાં સુધી મારા મનમાં બીજા કિશોરને ઉતારું “ચલતે ચલતે મેરે એ ગીત…”

જાઓ, કિશોરભાઈ પણ અમે નહિ કહીએ અલવિદા તમને!


લેખક: હરીશ મહુવાકર, ભાવનગર, harishmahuvakar@gmail.com