કિશોરની યાદમાં — ડિપાર્ચર લાઉન્જ

Kishor, November 1989

May 11 2013 — That’s the day Kishor departed. Kishor was dedicated to his family — his mother, his younger brothers, myself, our children and all of the Raval’s and Desai’s that make up our clan. He worked hard supporting us all, and loved having people around him. He especially relished discussing stories and movies, for hours, with friends. Kishor lived a full life, taking me along to travel the world. Sadly, medication slowed him down and brought on side effects that he struggled with for decades. Kishor will always be remembered as loving this world, much like his favorite song What a Wonderful World. He passed away peacefully, as in this short story of his… Departure Lounge. The story was originally published in “Ame Bhanvagarna 1”. With much love, Kokila


ડિપાર્ચર લાઉન્જ

‘અદ્ભુત, અદ્ભુત!’ શબ્દો મનમાં ફૂટી નીકળ્યા! 

ગઈ કાલે રાત્રે જ અસ્તિત્વ પર અબખો આવી જાય તેવો એક સણકો કરોડરજ્જુના મૂળથી બ્રહ્માન્ધ્ર સુધી વ્યાપી ગયો હતો. એ વખતે તો દાંત ભીંસીને પડ્યો રહ્યો હતો. છેલ્લા થોડા મહિનાઓથી જીવનની સરળતા જતી રહી હતી, સરવાણીઓ સુકાઈ ગઈ હતી. ન એક ચમચી આઇસક્રીમ ખવાય, ન આંખોમાં નૂર કે કંઈ વાંચી શકાય, ન ટી.વી. પર એક પણ મૂવી સ્થિર થઈ બેસીને જોઈ શકાય. કોઈ મન બહેલાવવા સારી જોક કહે ત્યારે હસવું તો જરૂર આવે પણ તરત જ પેટમાં દુખાવો ઊપડે. જોક કહેનાર અને હું બન્ને મુરઝાઈને બેસી પડીએ. એવી દશા થઈ હતી! 

અને અત્યારે ‘અદ્ભુત અદ્ભુત’ કહેવા લાગ્યો. 

પાંચેક વર્ષ પર ગુમાવેલા એક સ્વજન યાદ આવી ગયા. તેમના છેલ્લા દિવસોમાં દિનપ્રતિદિન ખોવાતો જતો તેમનો મન,

Image source: https://www.abc.net.au/news/2017-12-02/euthanasia-is-not-just-about-unbearable-pain/9214008

ભાષા અને દેહ પરનો કાબૂ યાદ આવતાં એક પળ કમકમાં આવી ગયાં. શરીરના ખુલ્લા નળો બંધ ન થાય, સ્વમાન સચવાય નહીં એટલી તેમની દુર્ગંધ સહી ન જાય અને જે સૌને હસતે મુખડે સહી લેવી પડતી. તેમનો તરફડાટ, શબ્દોમાં અને વર્તનમાં દેખાતો તિરસ્કાર એ ન’તો હતો બાજુમાં ઊભા રહેલા સંબંધી, કે ન’તો મિત્રો કે પરિચારકો પર. કેવળ તિરસ્કાર પોતાના અસ્તિત્વ પર જ હતો. આ બધું તે વખતે પરોક્ષ રીતે અનુભવ્યું તે આજે પ્રત્યક્ષ રીતે પ્રતીત થયું. આજે હવે આટલાં વર્ષે મારો વારો આવી લાગ્યો. સણકો ઊતરતાં મોં પર એક સ્મિત આવી ગયું. કેટલું અદ્ભુત કે મારે હવે એ દશામાંથી પસાર નહીં થવું પડે. તપેલી કે તેલ – કોણ કોના આધારે એની છણાવટ કરવાવાળા સૅનેટના, કાયદાઓમાં જ વસતા, રાચતા માનવીઓને હૈયે કરુણા વસી, ધર્મના ઝંડાઓ લઈ ફરતા ધર્મગુરુઓને સમજાણું કે ઈશ્વર દયાળુ છે, કરુણાકર છે, ખુદા રહીમ છે. એને કરુણા તરફ ક્યારેય શો વાંધો હોઈ શકે, ભલા! અને સૌને ગળે ઊતરી ગયું કે માનવીની છેલ્લી પળો તો ખાસ ખૂબ અનુકંપાથી સમજવી જોઈએ. ડો. કૅવોર્કીઅનની ફિલસૂફી કાયદામાં વણી લીધી અને સમય આવ્યે દીવો ઓલવી નાખવાનું આસાન કરી નાખેલું. આજે પોતાની બાજી સ્વસ્થતાથી સંકેલી લેવાનું કેટલું સરળ થઈ ગયું છે! એ વાતોથી રાહત અને એ રાહતમાંથી અનેરો અદ્ભુત આનંદ હૈયે કેવી શાતા આપતાં હતાં! 

જીવન માણી લીધું, સમય પાકી ગયો! ફોન કરી ડોક્ટરની એપોઇન્ટમૅન્ટ લીધી અને આજે અમે, હું અને મીરાં સજોડે એને મળવા ગયાં. આજે પ્રાસ્તાવિક વાતો બે મહિનાથી ચર્ચાતી હતી અને પાકી થઈ ચૂકી હતી. છેલ્લી ટિકિટ ફાડવાનું જ બાકી હતું. મારા દર્દની દાસ્તાન, કેસ હિસ્ટરી, તે ડોક્ટરના ચોપડે મોજૂદ જ હતી અને ડોક્ટર મારી તબિયતના ભરતી ઓટથી પૂરા વાકેફ હતા. 

એ કહે, “બોલો, બધું તૈયાર રાખ્યું છે. આજની તારીખ પાકી જ ને? રેકર્ડ તો ક્લીઅર છે. તમે હા કહો એટલે આપણે ચક્રો ગતિમાન કરીએ.” 

‘બસ, ઘણું જીવ્યા અને વધુ કંઈ જીવવાનો અભરખો નથી રહ્યો. એટલે જરૂરી વિધિ પૂરી કરી મારગે પડું એવું નક્કી કર્યું છે.” મારી સહી તો ડોક્ટરને ચોપડે પહેલેથી જ લઈ રાખી હતી, કદાચને સહી કરવા જેવી મારી સ્થિતિ ક્યારેક ન પણ હોય તે વખતે મુખત્યાર કરેલ માણસ મારા વતી પરવાનગી આપી શકે એ માટે. ડોક્ટરે તૈયાર રાખેલા કાગળો પર મીરાંની અને બે સાક્ષીઓની સહી લીધી. એક વ્હીલ ચૅરમાં દબદબાથી બેસાડી મને ડિપાર્ચર લાઉન્જ પર લઈ ગયા. 

ડિપાર્ચર લાઉન્જ એટલે એક નાનો શો રૂમ. મોટી બારીમાંથી બહારનો તડકો આવી રહ્યો હતો. જીવન જીવવાનું મન થાય એવો સોનેરી દિવસ હતો. ઝાડવાઓ પર નવી કૂંપળોની ગુલાબી છાંય હતી. પક્ષીઓ વિહંગણી ભાષામાં પ્રેમનાં કલબલ ગીતો ગાતાં હતાં. બારીમાં ગોઠવેલી ફ્લાવરબોક્સમાં લાલ-જાંબૂડી ટ્યૂલિપનો એક ગુચ્છ હસી રહ્યો હતો. બાજુમાં એક ટેબલ પર ગુલાબનો ગજરો ખુશ્બૂ ફેલાવતો હતો. 

નર્સ હાજર હતી, ડોક્ટર આવ્યા. એક ઇંજેક્શન તૈયાર કર્યું. મારી ઇચ્છા મુજબ જિન અને ટોનિક બનાવી તેમાં સપ્રમાણ દવા ભેળવી. હું પીડાથી કાયર થઈ ગયો હતો, પણ કોણ ન થાય? આપણે કંઈ બધાં જૅઇમ્સ બોન્ડ થોડા છીએ કે ગમે તે પીડાની કોઈ પણ પરાકાષ્ઠા સહી શકીએ? મને એક પ્રશ્ન થયો. ‘ડોક્ટર, પીડા થશે? – અને થાય તો મારે શું કરવું?” ડોક્ટરે ખભા ઉપર હાથ મૂક્યો ‘આ પહેલું પીણું તમને સુવડાવી દેશે અને પછી કોઈ દર્દ તમને નહીં સ્પર્શે. તે છતાં દર્દનો કંઈ અણસાર આવશે તો હું સંભાળી લઈશ. તમે કોઈ જાતની ચિંતા ન કરો.’ 

મીરાં સાથે આંખ મળી, તેની ભીની આંખોમાં હંમેશ જેવો પ્રેમ દેખાણો. ‘અમારી જરા પણ ચિંતા ન કરશો. મુક્ત મને વિદાય આપું છું. આપણે આ જીવનમાં મળ્યા તેનો મને પૂરો સંતોષ છે….’ મીરાં ઘરેથી એક સી.ડી. લાવી હતી. તેણે ત્યાં રાખેલા સી.ડી. પ્લેયરમાં સરકાવી. સી.ડી. પ્લેયરનું સ્ટાર્ટ બટન દબાણું. યેસૂદાસના અવાજથી રૂમ ગુંજી ઊઠ્યો. ‘નિસા ગમ પનિ સારે ગ … મિતવા…’ મીરાં આવી બાજુમાં બેઠી, મારો હાથ એની ઉષ્માથી ભરી દીધો અને મારા કાંડા પર એનો સુંવાળો હાથ મૂક્યો.

ગ્લાસ મોંએ માંડ્યો અને એ સુમધુર પીણું બોટમ્સ અપ કરી ગયો. આંખો બંધ થઈ.. ધીમે ધીમે કોઈ વોલ્યુમ કન્ટ્રોલ ઓછું કરતું જતું હોય તેમ અવાજ શમવા માંડ્યો. પક્ષીના અવાજો, રસ્તા પરનો ટ્રાફિકનો અવાજ, દવાખાનાના બિપ-બિપ બિપકારાઓ, યેસૂદાસનો ઘૂંટાયેલો ઘેરો સૂર, એ બધું જાણે કે ટ્રેનના પ્લૅટફોર્મ પર વાગતું હોય અને ગાડી ધીરે ધીરે પ્લૅટફોર્મ છોડતાં એ અવાજો દૂર અને દૂર જતા જાય તેવો આભાસ થયો.  રવીન્દ્રબાબુના શબ્દો યાદ આવ્યા ‘તેમારો ઓશિમે, પ્રાનો મોનો લોયે, કોતો દૂરે આમિ ધાઈ …કોથાઓ મૃત્યુ, કોથાઓ દુ:ખ્ખો, કોથા બિચ્છેદો નાહિ…તારી વિશાળતામાં લીન થવા હું તન અને મનના લયથી નાચતો દોડ્યો દૂર દૂર, જ્યાં નથી મૃત્યુ, ન કોઈ દુ:ખ કે વિયોગ…’ 

‘અદ્ભુત, કેટલું અદ્ભુત!’ શબ્દો એ પળને વર્ણવવા મનમાં ઊઠ્યા. જીવડો લેખકનોને એટલે આ પળની મારી લાગણીઓ, મારી અનુભૂતિઓ, આ મંત્રમુગ્ધ અનુભવ, આ નીરવ શાંતિનું બ્યાન તો લોકો માટે લખાવાં જ જોઈએને! હું ન કરું તો કોણ કરશે? 

ફટાક મારી આંખો ખૂલી ગઈ. ઘોર અંધારું હતું. પથારીમાં બેઠો થઈ ગયો. બાજુના ટેબલ પરને લૅમ્પ ચાલુ કર્યો. મીરાં બાજુમાં જ ઘસઘસાટ ઊંઘતી હતી. હંમેશની ટેવ મુજબ ટેબલ પર તૈયાર રાખેલી નોટબુક લીધી, કાચના કાન તૂટેલા એક જૂના કપમાં રાખેલ પેન-પેન્સિલોમાંથી એક ઉપાડી અને હું લખવા માંડ્યો.

‘અદ્ભુત, અદ્ભુત!’ શબ્દો મનમાં ફૂટી નીકળ્યા!

ગઈ કાલે રાત્રે જ અસ્તિત્વ પર અબખો આવી જાય તેવો એક સણકો કરોડરજ્જુના મૂળથી બ્રહ્માન્ધ્ર સુધી વ્યાપી…


 

ત્રિ-કિશોર

ગુત્રિ-કિશોર – નિબંધ

કિશોર, કિશોર, અને કિશોર – ત્રિ-કિશોર. મને ગમે છે આ કિશોર. મારા આંનદીપણાની પછવાડે એમનો ઘણો ફાળો રહેતો હોય છે. તન અને મનને મારા તંદુરસ્ત રાખવામાં પણ એ અગ્ર હરોળમાં. આખો દા’ડો મારા ભાગે, મોટા ભાગે, મારી સામે, મારી આજુ બાજુ એમનો પડાવ હોય!

એક કિશોર ની વાત કરવી છે. બીજા બેને કો’ક દી મોકો આપશું. ભણાવું કોલેજમાં એટલે સામે બેઠેલો વર્ગ કીશોર હોય. મને ટેવ વિચિત્ર છે -કામ કરતા કરતા સંગીત સાભળવાની તે ઘણી વખતે લખતી વખતે કિશોરદા મારા કાનમાં મધુરપ ભરતા રહે. વાંચતી વખતેય મોકો નહી છોડવાનો . વિચારમાં સરી પડવા ઝૂલા પર ઝુલુ ને ત્યારે કીશોરદા હળવે હળવે રસ્તા ખોલી દે. ડ્રાઈવ પર જઉ પણ ત્યારે સ્ટીયરિંગ પરના હાથને સળવળાવે, માથાને હલાવે ને મન ને ઝૂલાવે. ઊદાસીના માહોલમાં જિંદગીને બીજી તરફથી જોવા, ઉંડાણથી સમજ્વા કિશોરદા ખભે હાથ મૂકે.

પણ અહિ ત્રીજો કિશોર ઉપસી આવે છે – કિશોર રાવળ. મૂળ ભાવનગરી. રવિશંકર રાવળનાં ભત્રીજા, અમેરિકા સ્થિત કિશોર રાવળ. આ લખુ છુ ત્યારે એમનુ આપણી વચ્ચે થી ખસી જવું  એ બાબતનેય સાડા ત્રણ વરસ થઇ ગયા.

આજે એમની યાદે સવારથી કબજો લઇ લીધો. સામાન્યત હું એકાંગી કાર્યકર છું – મતલબ એક કામ હાથમાં લઉ તે પૂરું કરું ત્યા સુધી બીજામાં મન ખુચતું નથી. એથી હમણા સતત એટલે સતત ટ્રાન્સલેશન ચાલે છે. એથી કઈંક વિચારવાનું થાય, તો એ એના સંદર્ભ જ. મારી ફીએટીવિટી પણ એ તરફ જ વળે. એમાં હું પૂરેપુરો ખુચી જાઉ ત્યાં લગી કે ક્યારેક રાતના ઉઠીને કમ્પ્યુટર ચાલુ કરીને પણ સુધારા – વધારા કરી લેવાની નોબત આવે છે.

મૂળ વાત હવે છે. હવે આવા માહોલમાં વાંચવાનુ ટાળતો. પણ ગઈકાલે ફિલાડેલ્ફીયા અમેરિકાથી એક કવર આવ્યું. સેન્ડરનુ નામ વાંચી ઘડીક મન હબક ખાઈ ગયું સેન્ડર – કિશોર રાવળ અલબત મને ખબર છે કે એમના પત્ની શ્રીમતી કોકિલાબેને એ રવાના કરેલુ છે એટલે પેલી લાગણી મને ઘેરી વળી. કોકિલાબેનને મનોમન વંદન થઈ ગયા. કિશોર રાવળને એમણે એમને એમ, આપણી વચ્ચે છે એ ખ્યાલ ને જીવત રાખ્યો છે.

મારા પિતાના અવસાન ને આઠ વસર થયા. બાપુજીનો ફોટો ઘરમાં ગમે તે બાજુએ જાઓ એમને અમે મળી શકીએ એમ રાખ્યો છે – હાર વિનાનો. મારા કરતા વધુ લાગણી એને નસીમ, મારી પત્ની તરફ થઈ ગઈ હતી અને એમણે પણ મારા બાપુજીને એમના પિતાના ખ્યાલે જ સાચવતા. બંનેની અમારી ઈચ્છા કે બાપુજીને હાર ન પહેરાવવો. એ ક્યાં ગયા છે! અમારી સામે જ, અમારી આજુ બાજુ, મારા અમારા ખ્યાલો, આદર્શ, અભિગમ, વર્તન-વ્યવહારમાં – જીવત – ઇન બ્લડ એન્ડ સ્પિરીટ.

કિશોર રાવળનુ પણ એમ જ કર્યું ને કોકિલાબેને? કિશોર રાવળ એવી વ્યક્તિ કે જે સ્વંયભૂ ચુંબક હતી. મને એનો પરિચય 2003/04 માં થયેલો  એ વાત પછી કરુ પણ આ ફીલોડેલ્ફીયાથી આવેલા કવરે, સેન્ડરના નામથી, કોકિલાબેનના હસ્તાક્ષરથી તાત્કાલિક વાંચવા મજબૂર કરી દીધો. ખોલી ને જોઉં તો મારા માટે આંખનાં મન નો ખરો ખજાનો ખુલ્યો. ગુર્જરી ડાયજેસ્ટનો એક અંક કિશોર રાવળને સમર્પિત હતો તે  અને બીજા ચાર અંકો ગુજરાતી લિટરરી અકાદમી ઓફ નોર્થ અમેરિકાના  “મુખપત્ર’ ‘દેશ-વિદેશના’!

ગુર્જરી ડાઈજેસ્ટ ત્રિમાસિક જુલાઈ 2013 ના અંકના રંગીન મુખપૃષ્ઠથી કિશોર ભાઈ સ્વયં પ્રકટ થયા. kishor-c1996બેકગ્રાઉન્ડમાં અમેરિકન ફોરેસ્ટની ગ્રીનરી છે. વૃક્ષની સાવ નમેલી એક ડાળી પર ને પગપર પગ રાખી બંને હાથ જોડેલા રાખી બેઠા છે. આછા બ્લુ લગભગ વ્હાઇટીશ – ટીશર્ટ, સફેદ માથું, કાળી ફેમવાળા ચશ્માંથી મને જાણે પૂછી રહ્યા છે “કેમ છે હરીશ?”  અને મારો જવાબ “ઓહ સર ફાઈન, સીઈગ યુ વેરી વેરી ફાઈન.” એમને ખબર હોવાનો એટલે મનમાં મુસ્કાન તે એમના ચહેરે અંકિત થયેલી દેખાય.

આખા અંકમાં મોટાભાગનું એમનુ લખાણ એમના દોરેલા ચીત્રો અને એમના મિત્રોએ એમને યાદ રાખ્યા તે સમાવેલુ છે. સામયિકમાંથી સહુથી પહેલા ફોટા જોઇ લેવાનું કામ કર્યું. વ્રુધ્ધ, ગૌરવાન્વીત, પ્રેમભર્યુ દંપતિ બે ફોટામા હાજર. ચાર ફોટોગ્રાફ એમના અને બે એમના મિત્રો. વિવિધ ભાવો ખડા કરી દીધા. અંદરોના લખાણોમાંથી  મારી સામે અજાણ રહિ ગયેલુ જગત પણ ખુલી આવ્યુ.

પ્રિત ક્રિએશન નામે ૧૦૯૦ માં મંડળ રચેલું મારા વિધાર્થીઓનું. દર મંગળવારે મારા ઘરે બેઠક જમાવીએ. જાતજાતનું લખાણ, વંચાણ, ચર્ચાણ ગુજરાતી અંગ્રેજીમાં થાય. વાચ્યુ ન્યુઝ પેપરમા કે  કિશોરભાઇ ભાવનગર આવે છે. મનેય પરિચય નહોતો. એમને મળ્યો. મે કહ્યુ, “મારા વિધાર્થીઓ તમારી રાહ જુએ છે. આવશો?” બંને જણ આવ્યા. અમારા -એમના લખાણની વાંચનની આપ-લે થઈ. પછીનો ક્રમ સાહજિક બની ગયો એમના વેબ મેગેઝીન ‘કેસુડા’ માં મારી રચના ઓ પ્રકટ થઈ. મારા વિધાર્થીઓની પણ. સહુને એ પ્રિય થઈ ગયેલા.

બીજી વખતે ભાવનગર આવ્યા. ‘અમે ભાનવગરના’ લઈને વાંચી નાખ્યો ફટાફ્ટ. મારી સાથોસાથ મારા વિદ્યાર્થીઓ પણ એમના દીવાના થઈ ગયેલા. અમે સહુ ફરીથી એમને મળ્યા. અમારી સભામાં સંવાદ થયેલો “તમે અમારા આર. કે.”

“ મીન્સ?”

“નારાયણ”

“એટલે શું?”

“એકે કાલ્પનીક માલગુડી ઉભું કર્યું ને બીજાએ વાસ્તવિક ભાવનગર ઉભુ કર્યું એટલે.”

વાત આ છે વાર્તા કહેતા આવડે છે એમને. બરાબરી મલાવી – મલાવીને એવુ રસાયણ પેદા કરે સીધુ તમારા દિલો દીમાગામાં ફરી વળે અને વાર્તાને અંતે તાજા-માજા.  બહુ હાથવગુ એમને વાર્તાનુ કૌશલ્ય અને સહાયક સરંજામ. ચિત્રની વાત આવે, ઇતિહાસ આવે, ભાવનગરનો વર્તમાન અને ભૂતકાળ ભળે, રાજઘરાનાના વ્યકિતઓ, શાસક અમલદાર, સામાન્ય પ્રજાની વાત આવે. અને એ બધું લહેકા-ચહેકા સાથે ખુલે. તળજીવન અને એની પ્રજા ઉમેરાય. હસાવે ને રડાવે પણ ખરા. વિચારવા પ્રેરે ને ભૂલી જવા આંગળી ચીધે. કેટકેટલુ એના દિમાગમાં હશે. વિષય વૈવિધ્ય કેવું  ગજબનું! વાર્તા કલા શીખનારે એમના સંગ્રહમાંથી પસાર થવુ રહ્યુ.

દરેક જીવનમાં અમુક સમય એવા આવે કે મેઈન રૂટ ખોવાઈ જાય. મારુ એવુ થયુ. ખાસ્સા પાંચેક વરસ સુધી હુ કટ ઓફ  થઈ ગયો – લીટરેચર, બૃહદસમાજ, કિશોર અને આ દંપતિથી. પણ પુનઃ સ્થાપીત થયો ત્યારે માનવા ન જોઈએ તે સમાચાર હકીકત સ્વરૂપે સ્વીકારવા પડ્યા.

વળી કોકિલાબેન સામે આવ્યા. ગધસભામાંની બેઠકમાં મારા હાથમાં ‘અમે ભાનવગરના -2’ મૂકયુ અને જોઈ જવા કહ્યુ. પુન: મુદ્રણ કરવાનું હોઈ ક્ષતિઓ જોઈ જવા ભલામણ કરી. સાંજે બીજે દિવસે અમારા ઘરે અમે ફરીથી મળ્યા ત્યારે બધુ વિસરાઈ ગયેલુ ઉભરી આવ્યુ. તંતુ  સંધાયો પણ કિશોરભાઈની સદેહ ગેરહાજરી ખટકી. કિશોર રાવળ નથી એ હજુય હું સ્વીકારી શકતો નથી. બંનેને સજોડે જોયા કાયમ. કોકિલાબેન બેઠા બેઠા જમતા હતા અમારી સાથે ત્યારે એમ જ. લાગ્યું કે તે સામેની ખુરશીએ એમની બાજુમાં છે. ખુરશી એટલા સારુ ખાલી છે કે હેન્ડઝ વોશ કરવા ગયા છે! પણ આ માણસ આટલે દુર જાય એ કેમ ગળે ઉતરે?

એ નમુનેદાર રહયા હતા. હર કોઈ ને એ આદર્શ પુરો પાડી શકે. પ્રેમમાં ઉમરની શી વિસાત! તો ભલા નૃત્ય કલા સારુ ઉમરની શી વિસાત!  ચિત્રો દોરવા એ પરંપરાગત મળેલો કૌટુંબિક વારસો પણ બીજુંય કેટલું ઉમેરાયુ! સંપાદક બની મેગેઝીન સંભાળ્યું, વેબ મેગેઝીન શરૂ કર્યુ. કેવી નોવેલ્ટી! રસાળ બરફના રંગીન ગોળા જેવા કેસુડાના દરેક અંકો. ગુજરાતી ફોન્ટમાં મુશ્કેલી પડતી તો એના ઉકેલ શોધી આપ્યા. સંપાદક તરીકે વણદીઠેલા વ્યક્તિઓ સામે મૂકી આપ્યા. રસોઈ કળા પણ શીખી. વાંચન અજબ ગજબ! વિશ્વસાહિત્ય ખંખોળી નાખ્યું.  ઉધમ હરદમ અને છતાય સ્ફૂર્તિ તરવરે એમનામાં. એટલેજ સ્તો એમને નજરમાં રાખુ  ને, હું ખુદ કિશોર થવા કોશિશ કરતો રહેલો. બધાના દિલમાં અવકાશ છોડતા ગયા એક તરફ ને બીજા ખુણામાં એમણે આપેલો ખજાનો જીવનભર ફંફોસતા રહીએ તેટલુ આપતા પણ ગયા.

ખટકો મને એક કાયમનો રહ્યો. એ આવેલા ત્યારે અમે અમારો લઘુકથા સંગ્રહ ‘અમે’ તૈયાર કરતા હતા. નસીમની અને મારી એમ કુલ પચાસ લઘુકથા આપી. બીજે દિવસે દરેક લઘુકથા વિશે નાની નાની ટીપ્પણી ઓ લખી આપી. કઠણાઈ એવી થઈ કે પ્રીન્ટ વખતે એ હાથવગી થઈ નહી.  મોડેથી મળી આવી પરતું તેમનો એકેય અક્ષર અમારાં સંગ્રહમાં પ્રકટ કરી શક્યા નહિ. હવે જયારે જયારે પેન્સિલથી લખેલી નોધ હાથમાં આવે કે એક સણકો ઉપડે મનમાં.

કિશોરભાઈ એવું ન કરાય. હું લખું તે તમારી ચોપડીમાં ન આવે તમે લખો એ મારી ચોપડીમાં ન આવે. ખેર, કોઈ વેળા એ હિસાબ કરીશું. પણ ત્યાં સુધી મારા મનમાં બીજા કિશોરને ઉતારું “ચલતે ચલતે મેરે એ ગીત…”

જાઓ, કિશોરભાઈ પણ અમે નહિ કહીએ અલવિદા તમને!


લેખક: હરીશ મહુવાકર, ભાવનગર, harishmahuvakar@gmail.com