સુખ : ઉજાસનો ઉઘાડ 

સુખ : ઉજાસનો ઉઘાડ

કોઇ પ્રદેશ કે વસ્તુ નથી સુખ. એ તો આપણી લાગણી અને અભીગમનુ પ્રતીબિમ્બ છે.  સુખ એટલે બીજુ કૈ નહી પણ રાજી થવુ.  નાની બાબત કે મોટી, પોતાની કી બીજાની, આસપાસના માહોલની કે પ્રક્રુતીની, સારી બાબતથી સુખી થવાય છે.

image: Kokila Raval

ત્રણ પ્રકારે સુખને મુલવી શકાય: માનસિક, દૈહિક, અને ભૌતિક. કોઇ પણ માણસે શારીરિક રીતે તંદુરસ્ત હોવુ અનિવાર્ય છે. માનસિક સુખ તેને અનુસરશે. ભૌતિક સુખ માટે સંયમ આવશ્યક છે.  હટ્ટાકટ્ટા માણસનુ નિર્બળ મન કશા કામનુ નથી. કૃશ કાયામાં ટકોરાબંધ મનનુ રહેવુ અશક્ય! ઇશ્વરે આપેલા પવિત્ર શરીરને સુંદર રીતે જાળવવુ તે આપણી સર્વોપરી ફરજ છે. ખાલી કસરત કરવાથી ફેર નથી પડવાનો. એની પાછળ રોજીંદી ઘટમાળ અને આહાર અને વ્યવહાર પણ એટલા જ જવાબદાર હોય છે. ખેડુતો અને મજૂરોને જિમની જરૂર રહેતી નથી અને એવી રીતેજ ગ્રુહિણી પણ દિવસ રાત વ્યસ્ત રહેતી હોય છે, ઘરકામમાં. તો એમની તંદુરસ્તી તમે જુઓને! એમની ઢબે જીવતા જીવનમાં ‘માંદગી’ જેવો શબ્દ દૂર રહેવાનો.  મને મારા માતા પિતાનુ સદ્ ભાગ્ય  મળ્યુ છે. મેં તેમને ક્યારેય માંદા જોયાનુ સ્મરણ નથી. હા, અમુક સ્થિતી અને અમુક ઉમરે કશુંક નાનું એવુ બને તેની ના નહી. પણ વાત સરળ છે કે યોગ્ય આહાર, યોગ્ય માત્રા, યોગ્ય રીત અને નિયમીતતા જળ્વાય તો તન તંદૂરસ્ત!

ઉજળી બાબતો મનના દીપને ઉજજ્વળ રાખશે. મન-દૂરસ્તી માટે એની સગવડતા ઉભી કરવી પડે. આપણા વ્યવ્હારનુ પ્રતીબિમ્બ આપણી સામે પડવાનુ. અગરબત્તી, પૂશ્પ, ચંદન પમરાટ પ્રસરાવે. આપણી વાણી અને આપણુ વર્તન  સામેવાળાની મલિનતાને હટાવી શકે. સરવાળે આપણે પોતે ખુશ રહી શકીએ. કોઇનુ દુ:ખ રાજીપો ન આપી શકે. મતલબ કે સુખની ચાવી કોઇના દુ:ખને દૂર કરવામાં છે. બિજાના સુખે આપણે સુખી થઇ શકાય. સ્વના સુખ માટે એમ કરવુ જ પડશે. અહિં ગરીબી –અમીરીને સ્થાન નથી. સામેવાળાને સ્મિતનુ દાન પણ આપણુ વરદાન થાય. ને એ ન્યાલ કરી દેવાનુ.

ભૌતીક સુખ તો બેલગામ હોવાનુ. સાઇકલવાળાને બાઇક્ની ને બાઇક્વાળાને મોટરની ઝંખના રહેવાની, અને એવુ દરેકે દરેક બાબતમાં! અહિં અપેક્ષાઓનો અનાદર નથી કરવાનો પરંતું આપણે સંયમ રાખવો પડશે. સ્વપ્નાઓ હાવી ન બનવા જોઇએ. મોટી તક્લીફ અહિં જ છે કે ભૌતીક સુખ હજાર હોર્સ પાવરનુ યંત્ર બની દોડ મુકે છે.  મને મળ્યુ છે તેનો આનંદ તેમ રાખવો. દ્વેશ અને ઇર્ષા આપોઆપ ખરી જવાના.

નાનકડા ગરમાળાની નાની ડાળી પર ચકલીએ બનાવેલો નાનો શો માળો તમે જોઇ શકો ને તમારા હોઠ વિસ્તરે તો તમે માનસિક રીતે સુખી છો. પંદર સોળ કલાક રોજેરોજ સહજ રીતે અને સ્મિતભર્યા વદને કામ કરી શકો છો તો દૈહિક સુખનો પાર નથી! મળેલી તમામ ચિજોથી ખુશીઓ ઘર અને તમારા સમ્પર્કમાં આવનાર સહુ વ્યક્તીને તેનો સંસ્પર્શ થતો રહે તો ભૌતિક સુખનોય અછોવન ઓચ્છવ બની રહેશે. આ રીતે વ્યક્તિત્વનાં ઉજાસનો સંપૂર્ણ ઉઘાડ એટલે સુખ. તમને સર્વ સુખ મુબારક!


લેખક: હરીશ મહુવાકર, મેઇલ: harishmahuvakar@gmail.com, મોબાઇલ: +91.942.622.3522
“અમે”, 3/A, 1929, નંદાલય હવેલી પાસે, સરદાર નગર, ભાવનગર, ગુજરાત, ભારત, 364002

 

મારૂં ગામ: ડુંગરની કેડ્ય પર

મારા ઘરની પાછળ ચાર ખેતરવા છેટે ડુંગર છે. નાનકડો પણ ઘાટીલો છે, માના ઊરોજ જેવો. ટેકરીથી ઊંચો ને થોડો વિસ્તરેલો… ઉપર જઈએ એમ વધુ સોહામણો લાગે છે… એની ટોચેથી ચારે બાજુના ગામડાં તથા ટેકરીઓ વચ્ચેના સીમવગડો વધારે રણિયામણાં લાગ્યાં છે. ઓતરાદી તરફ પૂર્વથી પશ્ચિમ વહી જતી મહીસાગર નદી બારેમાસ પાણીથી સભર હોવાથી નોખી તથા નરવી આબોહવા રચી આપે છે. પેલો ડુંગર કહ્યો તેનું નામ છે કોથળિયો ડુંગર….

લાખો વણઝારો ધનની ‘કોથળિયો’ દાટી ગયા હતા માટે કોથળિયો ડંગર… ડુંગર ઉપર એ ધન ખોદી કાઢવા માણસોએ ખોદેલા કૂવા જેવડા ખાડા હતા. અમે પણ શૈશવમાં એ ધન જોવા ખાડાઓમાં ઊંડે ઉતરતા હતા… હવે એ કૂવા-ખાડા ખાસ્સા પૂરાઈ ગયા છે. અત્યારે તો ડંગર માથે સાગ તથા ખાખરાની ઝાડી છે. બેસતા કારતકમાં હજી બધું લીલુંછમ છે, પણ ત્યારે વ્હેતું ઝરણું હવે તો વરસાદની સાથે અલોપ થઈ જાય છે. ‘કાળદેવતાએ બધું બદલી નાખ્યું.’ એમ આપણે કહીએ છીએ, પણ હકીકતે તો માણસજાતે લોભવશ ને સ્વાર્થ સારુ બધું લૂંટી લીધું… ઝાડવા કાપ્યાં, ને માટી પથ્થરો પણ ખોદી કાઢ્યાં…. વિલાયતી દવા-ખાતરોથી ખેતરોને ય ચૂસી લીધાં… પશુ પંખી જંતુઓ નીય ચિંતા ન કરી! માણસ આજે ધરતીને વેરાન કરીને ઉજ્જડ જીવન જીવે છે… બલકે જીવવા ફાંફાં મારે છે.

આ કોથળિયા ડુંગરની ઉગમણી તળેટીમાં અમારાં કાકાબાપાનાં ભાઈઓનાં ખેતરો હારબદ્ધ શોભે છે. વળી, ખેતરના પડતરમા અમારા નવા ઘરોની લાઈન સોહી રહી છે. આંબા, લીમડાના ઝાડો તથા વાડામાં પપૈયાં અને બધી જાતનાં શાકભાજી ઋતુ પ્રમાણે વવાતાં ઉછરતાં ખવાતાં રહે છે. રજાઓમાં તથા પ્રસંગ-પર્વે બધાં ભેગાં થાય છે ને અસલનો જીવનરાગ તથા પ્રકૃતિનો લય અમને તરબતર ભીંજવી દે છે. અમારાં ઘર આમ પર્યટન સ્થળ જેવા લાગે છે, બારેમાસ! એ ઘરોના વાડામાં બેઠો છું. ટેકરીની કૂખમાં ગામ ઊભું છે, નવા વર્ષના દિવસો છે. હજી કારતક બેઠાને ચાર દિવસ થયા છે. લોકો હજી ‘સાલ મુબારક’ અને ‘જયશ્રી કૃષ્ણ’ના મૂડમાં દોદી રહ્યા છે. પણ હું તો પ્રકૃતિમાં ખોવાઈ ગયો છું. ખુશનુમા સવાર ફરફરે છે અને ગામ સીમને માથે ભૂરું સ્વચ્છ આકાશ કૃપા વરસાવી રહ્યું છે. ઓટલા પર ખાટલામાં હેમન્તનો તડકો પણ મારી સામે આવીને બેઠો છે. એનો ચહેરો તેજ તેજ છે. પાસે-ચોપાસે પડછાયા-છાયા ચીતરીને તડકાએ પોતાનાં રૂપો વધારી ઉજાગર કરી દીધાં છે. હવા શીતળતાનો સ્પર્શ કરાવવા સાથે સ્ફૂર્તી જગવે છે. હવે રાગ અને આગ બંને સેવવાની ઋતુ બેસી જશે.

દૂર દૂર સુધી ક્યારીઓમાં ડાંગર સોનાવરણી સોહાય છે. વધુ વરસાદે હજી સીમ ભીની ભીની છે. પાકવા આવેલી ડાંગરની મુઠ્ઠીફાટ કન્ટીઓ લચી પડેલી જોઉં છું… હરિતપીળી ક્યારીમાં તડકો પાલવ શો લહેરાય છે. ડાંગરની, પાકવા આવેલા ધાનની, વઢાતા ઘાસની અને હજી વ્હેતાં મટિયાળાં પાણીની સુગંધો છાતીની ધમણને મહેકથી ભરી દે છે… ક્યાંક ડાંગર કપાય છે. લાલ-લીલી ઓઢણીઓ હલચલ કરે છે ને ખેતરમાં ઉલ્લાસ ઊભરાઈ આવે છે. અળસિયા ખાવા બગલાઓ ઊતરી આવ્યા છે અને ખેતરમાં ભાતીગળ મુદ્રામાં ગોઠવાઈને ચાલે છે. પંક્તિ રચતી અને વંકાતી ગતીમાં સરતી કુંજડીઓની હાર આભમાં ઊડી જતી જોઉં છું… ઓ જાય, ડુંગરની પેલી પાર… વગડાની તળાવડીએ જઈને ઊતરશે કુંજડીઓ. દૂરની સ્તનાકાર ટેકરીઓ પર આકાશ ઝૂકી આવ્યું છે. પેલી વળાંક લઈને વ્હેતી મહીસાગરનાં પાણી પણ ઓટલેથી ય દેખાય છે. જાણે દિશા દરપણ ધરીને ઊભી છે ને સૃષ્ટિ એમાં પોતાનો નવો ચહેરો જૂવે છે. સીમવગડો હજી સોબત કરવાં જેવાં નર્યા ને નકરાં છે… ગામમાં મારા ઘરની પછીત સુધી સીમ અને વગડો બેઉ આવીને ઊભાં રહે છે. ખરેખર તો મને લેવા, બોલાવવા આવ્યાં છે… ને હું જાઉં છું…

ક્યા ચિત્રકારે વૃક્ષોને સુંદર આકોરોમાં વધતાં વિકસતાં શીખવ્યું હશે?! આ સામેનો લીમડો વર્તુળ જેવો જ અને ઘટાદાર છે. પાસેનાં સાગ વનો પણ છટાદાર ઊભા છે. આજે સવારથી જ અહીં કાગડાઓ બબ્બે ત્રણ-ત્રણના જૂથમાં ઊડી આવ્યા છે. જરા ચિંતાભર્યું અને ક્રંદન કરતા હોય એવું કેમ બોલે છે? આજે આ કાગડાઓ જાણે બીજા કોઈ મૃત કાગડાની કાણે આવ્યા હશે?! ત્યારે દાદા કહેતા હતા કે મૃત કાગડો શોધીને બતાવતા અને પછી એને અગ્નિદાહ દઈને શાંતિ પામતા. હા, દાદાને મેં પશુપંખીઓને સમજતા અને ચાહતા ભેરુ રૂપે પણ જોયા હતા. વારંવારે એ વગડે વહી જતાં! હું કાગડાઓના અવાજોની ઉદાસીમાં ભીંજાતો ચૂપ બેઠો છું!

આથમવા જતા સૂરજે કોથળિયા ડુંગરને કેસરી રંગથી રંગી નાખ્યો છે… સીમકન્યા મોટી થાળીમાં ગુલાલ લઈને ઊરાડતી જાય છે. ઋતુ ભૂલ્યા હોય એમ બેચાર મોર ટહુકી ઊઠ્યા છે. ખરેલા પીંછાવાળા બાંડા મોરલા હવે પીછાં ઉગાડશે. રાતના રંગો સાથે એમાં સીમના રંગો ભેળવશે. ઘાસમાં રમતો પવન હવે પાછો તરુવરોની ડાળે ડાળે જંપી જશે. ત્યારની જેમ હવે ગાયો ભેંસોના ધણ નથી રહ્યાં. બધું તબેલામાં બંધાઈ ગયું છે. હા, હજી થોડી ગાયો ચરીને પાછી આવતી દેખાય છે… થોડાં બકરાં ય છે. રસ્તાની ધારે ધારે પાણી ભર્યા ચરણોમાં પોયણાં ખીલ્યાં છે. ઘરે ઘરે ઈલેક્ટ્રિક દીવાઓવાળાં ઝબુકિયાં પ્રગટી ઊઠ્યાં છે… અંધારું વર્તાય છે ખરું, પણ કાળી રાત હવે રહી નથી, પશ્ચિમાકાશે ચોથપાંચમના ચન્દ્રનું ચાંદરણું ફિક્કી સક્કરટેટીની પીળી ચીરી જેવું દેખાય છે. સૃષ્ટિમાં કશીક પીડાની ફડક પેસી ગયેલી અનુભવું છું. હા, ઢળતી રાત સ્વસ્થ નથી… જાણે બધાના ચહેરા પર કશીક અજાણી વ્યથાની પાતળી છાયા પડી ગઈ ન હોય!! ક્યાંક એકબે આગિયા ઊડે છે. ને કંસારીનો ચિકચિક અવાજ છાતીમાં ઘસરકા પાડે છે, જાણે! ધીમે ધીમે ભેદી રાતે ગામને પોતાની આગોશમાં લઈ લીધું હતું!

લેખક: મણિલાલ હ. પટેલ

પુસ્તક: તોરણમાળ