અમારા બાપુ રવિશંકર રાવળની યાદમાં…

Credit: BookPratha.com

પહેલી ઓગષ્ટ અમારા બાપુ રવિશંકર રાવળની યાદ આવતા તેમની જિંદગીના પ્રસંગો વિષે વાંચતી હતી અને તેમના ચિત્રો જોતી હતી ત્યારે તેમનુ એક રેખાચિત્ર મારા ધ્યાનમાં આવ્યું. રસ પડ્યો એટલે વાંચી ગઈ.

રવિશંકર રાવળની આત્મકથા (કલાના પાગરણ) માં વિગતપૂર્વક જે જે લોકો તેની જિદંગીમાં આવ્યા તેનુ બ્યાન પણ કરવામાં આવ્યુ છે. અહીં તો તેમના લગ્નનુ કેવી રીતે ઓચિંતાનુ નક્કી થયુ તે તથા તે જમાનાનો ચિતાર આલેખવામાં આવ્યો છે. — કોકિલા


અને હું ઝડપાયો…

એવામાં એક દિવસે મારા સસરાના કુટુંબી ખરા બપોરે સ્ટેશનેથી ઉતરી હાંફળા-ફાંફળા આવી પૂછવા લાગ્યા: “માણેકબા, વાત શું છે? કંકોત્રી મોકલાવ્યાને વખત થયો અને જવાબ કેમ નથી?” મારા બા પણ સડક થઇ ગયા: “કંકોત્રી કોના સરનામે મોકલી છે?”

“કેમ તે વળી રાવળજીના નામથી જ છે.” મારા પિતા ડીસ્ટ્રીક માં હતા એટલે એમના નામની ટપાલ એકઠી કરીને એક ખાનામાં મુકાતી. તે મંગાવી ફંફોળી, તો લાલ અક્ષરનું સાદી પોસ્ટનું કવર મળ્યુ અને ખોલ્યું તો મારા જ લગ્નની કંકોત્રી હતી! બાએ મહેમાનને ખુલાસો કર્યો: “ભાઈ,  એમના નામનું કવર હોય તે એ જ ફોડે; એટલે અમે શું જાણીએ કે કંકોત્રી છે? પણ હવે વધાવી લઈએ છીએ.”

Credit: Ravishankar M Raval

મહેમાન કહે: “પણ અમારો જીવ ઉડી ગયો હતો. અમે તો સાંભળ્યું હતું કે છોકરો હમણાં પરણવાની ના કહે છે. અમારે કન્યાને તેરમું વર્ષ જાય છે. વળી સાથેસાથે નાનીને ય પરણાવી દેવી છે. માટે હવે વેળાસર જાન લઇ આવી પહોંચો.

અમારા સમુદાયમાં લગ્નપ્રસંગે વરપક્ષને બહુ ચિંતા હોતી નથી. કન્યાપક્ષ ટેક રાખે કે જે વરપક્ષ કન્યા માટે જે કૈં વસ્ત્રાલંકાર લઈ આવે તે વધાવી લેવાં. પિતાશ્રીએ ડિસ્ટ્રીકટમાંથી આવી જાનમાં કુટુંબનાં અને સબંધીના મળી પંદર માણસોથી વધુ ન લઈ જવાં એમ જાહેર કર્યું. આપણે ગમે તેવી સારી સ્થિતિમાં હોઈએ પણ વેવાઇ પર અણઘટતો ભાર થવો ન જોઈએ એવો તેમનો સિદ્ધાંત હતો. (ઘણા પોતાની મોટાઈ બતાવવા મોટી જાનો વેવાઈને પાદર લઈ જતા અને કન્યાપક્ષને ઉતારા ભોજનની મૂંઝવણ કરાવતા.) એટલે હું મારા કોઈ મિત્ર ને સાથે લઈ શક્યો નહીં.

જાનને રસ્તામાં એક ટંક ભાતું ખવડાવવાનું હતું, એટલે કંદોઇ બોલાવી સુખડી કરાવી અને ખાસ નવાઈ કરવા કેળના પાણીમાં ગાંઠિયા કરાવ્યા. એ સમયમાં જેમાં પાણી વપરાય તેવી મીઠાઈ કે વસ્તુ બ્રાહ્મણો ભાતામાં કે ઘરમાં ન વાપરતા. આથી બ્રાહ્મણો સેવગાંઠીયા, બુંદી કે પુરીની દુકાનો ન કરી શકતા. કેળના પાણીની ચીજો ચાલુ થયા પછી શહેરના ખૂણે એકાદ બ્રાહ્મણે સેવ-ગાંઠિયા-પેંડાની દુકાન કરેલી. ત્યાં પાટિયું રહેતું કે “કેળના પાણીમાં બનાવેલા સેવગાંઠિયા મળશે.”

જાન નીકળવાને દિવસે જાનમાં જનારાની પેટીઓની રેંકડીમાં ભાતાના મોટા દાબડા વિદાય થયા. કાકા રેલવેની નોકરીમાં હતા, એટલે એક ડબો સુવાંગ ખાલી રાખવા દબાના બારણે રેલવેનોં નોકર ઉભો રાખ્યો હતો. મેં વરરાજાનો ઠાઠ સજ્યો હતો. ખબર મળતાં સ્ટેશન-બંગલામાંથી મસ્તરામ વગેરે મિત્રો વિદાય આપવા આવી પહોંચ્યા. મિત્રોના મનમાં પણ અજાણી મંડળીની જાનમાં જવાની કોઈ ઉત્સુકતા નહોતી. તેવો તો મિત્રના નવા જીવનની મશ્કરીઓ ઉડાવી મજા લેતા હતા. 

Credit: Ravishankar M Raval

ડબાંમા ખાલી જગ્યા જોઈ ગામડાના એક બાપુ હોકો લઈ અંદર બેસવા આવ્યા કે કાકાએ આગળ જવા કહ્યું. બાપુ જરા મિજાજ કરી દાખલ થવા આગળ વધ્યા, એટલે કાકાએ પણ મિજાજ ગુમાવી ધક્કો માર્યો. પાઘડી પડતી અટકાવવા બાપુએ એક હાથે પકડી રાખી પણ ચલમ હેઠે પડી ગઈ અને તેના ટુકડા થઈ ગયા. કાકા પોતાના પડમાં હતા, એટલે કકળતા બાપુ બીજે બેસવા ગયા. આ પ્રસંગે મોટા ભાઈના મિત્રો પણ બાપુને હસ્યા. મને તો તે બિચારાની દયા આવી કે ચલમ વગર તેનું શું થશે?

Credit: Ravishankar M Raval

જાન લાઠી સ્ટેશને ઉતરી ગઈ. ત્યાંની પોસ્ટ ઓફિસમાં બપોર ગુજારીને સાંજ પડતા થોડા ગાઉ ઉપર આવેલા વેવાઈનાં ગામને પાદર સંધ્યાકાળે ગૌધૂલી સમયે પહોંચવાનું હતું. સાથે આણેલું ભાતું સૌએ ખાધુ. પછી જૂની રીતે વેવાઇ તરફથી કણબી ખેડૂતો ગાડા લઈ આવ્યા હતા તેમાં જાન ઉપડી. રામ-લક્ષ્મણ નામના બે રજપૂત ભાઈઓ પોસ્ટમેન હતા તેમણે પોતાની બંદૂકો ભરી ધડાકા કર્યા અને ગોરજ સમયે આંસોદર ગામે જાનનુ સામૈયું થયું. બીજા સગાંઓને ત્યાં પણ તે જ મુહૂર્તે લગ્નો હતા, તે જાનો પણ આવી હતી. એ બધું સરઘસ ગામડાની બજારમાં થઈ પોત-પોતાને ઉતારે વહેંચાઇ ગયું. અમારો ઉતારો કે જાનવાસો (જાનીવસો) એક મોટા ચોગાનવાળા ડેલીબંધ વંડામાં ઊંચી ઓસરીવાળા મકાનમાં હતો.


લેખક: રવિશંકર રાવળ, ગુજારાતમાં કલાના પગરણ, પાનું ૧૧૬

સંપાદક: કોકિલા રાવળ

રવિશંકર રાવળની પૂણ્ય તીથિ

In loving memory of our Bapu, Ravishankar Raval ravishankarraval_1966

Born 1 August 1892
Bhavnagar, Gujarat, India

Died 9 December 1977
Ahmedabad, Gujarat, India

 

with one of his many portraits,
this one of poet Narsinh Mehta

 

 

portrait of Narsinh Mehta by Ravishankar M Raval
portrait of Narsinh Mehta by Ravishankar M Raval

જન્મની વિગત ૧૪૧૪, તળાજા
મૃત્યુની વિગત ૧૪૮૦, રહેઠાણ જૂનાગઢ, (ગુજરાત, ભારત)

હુલામણું નામ નરસૈયો
વ્યવસાય કવિ
વતન ભાવનગર
ધર્મ હિંદુ
જીવનસાથી માણેકબાઇ
સંતાન શામળદાસ, કુંવરબાઇ
માતા-પિતા કૃષ્ણદાસ (પુરુષોત્તમદાસ), દયાકુંવર

વૈષ્ણવ જન તો તેને રે કહીએ જે પીડ પરાયી જાણે રે
નાગર નરસિંહ ને હારમાળા ના પાવન પર્વ એ કોટી કોટી વંદન આપ સર્વ ને હારમાળા જ્યંતી ની હાર્દિક શુભકામના.

Satish Mehta, Rajkot