કિશોરની યાદમાં — ડિપાર્ચર લાઉન્જ

Kishor, November 1989

May 11 2013 — That’s the day Kishor departed. Kishor was dedicated to his family — his mother, his younger brothers, myself, our children and all of the Raval’s and Desai’s that make up our clan. He worked hard supporting us all, and loved having people around him. He especially relished discussing stories and movies, for hours, with friends. Kishor lived a full life, taking me along to travel the world. Sadly, medication slowed him down and brought on side effects that he struggled with for decades. Kishor will always be remembered as loving this world, much like his favorite song What a Wonderful World. He passed away peacefully, as in this short story of his… Departure Lounge. The story was originally published in “Ame Bhanvagarna 1”. With much love, Kokila


ડિપાર્ચર લાઉન્જ

‘અદ્ભુત, અદ્ભુત!’ શબ્દો મનમાં ફૂટી નીકળ્યા! 

ગઈ કાલે રાત્રે જ અસ્તિત્વ પર અબખો આવી જાય તેવો એક સણકો કરોડરજ્જુના મૂળથી બ્રહ્માન્ધ્ર સુધી વ્યાપી ગયો હતો. એ વખતે તો દાંત ભીંસીને પડ્યો રહ્યો હતો. છેલ્લા થોડા મહિનાઓથી જીવનની સરળતા જતી રહી હતી, સરવાણીઓ સુકાઈ ગઈ હતી. ન એક ચમચી આઇસક્રીમ ખવાય, ન આંખોમાં નૂર કે કંઈ વાંચી શકાય, ન ટી.વી. પર એક પણ મૂવી સ્થિર થઈ બેસીને જોઈ શકાય. કોઈ મન બહેલાવવા સારી જોક કહે ત્યારે હસવું તો જરૂર આવે પણ તરત જ પેટમાં દુખાવો ઊપડે. જોક કહેનાર અને હું બન્ને મુરઝાઈને બેસી પડીએ. એવી દશા થઈ હતી! 

અને અત્યારે ‘અદ્ભુત અદ્ભુત’ કહેવા લાગ્યો. 

પાંચેક વર્ષ પર ગુમાવેલા એક સ્વજન યાદ આવી ગયા. તેમના છેલ્લા દિવસોમાં દિનપ્રતિદિન ખોવાતો જતો તેમનો મન,

Image source: https://www.abc.net.au/news/2017-12-02/euthanasia-is-not-just-about-unbearable-pain/9214008

ભાષા અને દેહ પરનો કાબૂ યાદ આવતાં એક પળ કમકમાં આવી ગયાં. શરીરના ખુલ્લા નળો બંધ ન થાય, સ્વમાન સચવાય નહીં એટલી તેમની દુર્ગંધ સહી ન જાય અને જે સૌને હસતે મુખડે સહી લેવી પડતી. તેમનો તરફડાટ, શબ્દોમાં અને વર્તનમાં દેખાતો તિરસ્કાર એ ન’તો હતો બાજુમાં ઊભા રહેલા સંબંધી, કે ન’તો મિત્રો કે પરિચારકો પર. કેવળ તિરસ્કાર પોતાના અસ્તિત્વ પર જ હતો. આ બધું તે વખતે પરોક્ષ રીતે અનુભવ્યું તે આજે પ્રત્યક્ષ રીતે પ્રતીત થયું. આજે હવે આટલાં વર્ષે મારો વારો આવી લાગ્યો. સણકો ઊતરતાં મોં પર એક સ્મિત આવી ગયું. કેટલું અદ્ભુત કે મારે હવે એ દશામાંથી પસાર નહીં થવું પડે. તપેલી કે તેલ – કોણ કોના આધારે એની છણાવટ કરવાવાળા સૅનેટના, કાયદાઓમાં જ વસતા, રાચતા માનવીઓને હૈયે કરુણા વસી, ધર્મના ઝંડાઓ લઈ ફરતા ધર્મગુરુઓને સમજાણું કે ઈશ્વર દયાળુ છે, કરુણાકર છે, ખુદા રહીમ છે. એને કરુણા તરફ ક્યારેય શો વાંધો હોઈ શકે, ભલા! અને સૌને ગળે ઊતરી ગયું કે માનવીની છેલ્લી પળો તો ખાસ ખૂબ અનુકંપાથી સમજવી જોઈએ. ડો. કૅવોર્કીઅનની ફિલસૂફી કાયદામાં વણી લીધી અને સમય આવ્યે દીવો ઓલવી નાખવાનું આસાન કરી નાખેલું. આજે પોતાની બાજી સ્વસ્થતાથી સંકેલી લેવાનું કેટલું સરળ થઈ ગયું છે! એ વાતોથી રાહત અને એ રાહતમાંથી અનેરો અદ્ભુત આનંદ હૈયે કેવી શાતા આપતાં હતાં! 

જીવન માણી લીધું, સમય પાકી ગયો! ફોન કરી ડોક્ટરની એપોઇન્ટમૅન્ટ લીધી અને આજે અમે, હું અને મીરાં સજોડે એને મળવા ગયાં. આજે પ્રાસ્તાવિક વાતો બે મહિનાથી ચર્ચાતી હતી અને પાકી થઈ ચૂકી હતી. છેલ્લી ટિકિટ ફાડવાનું જ બાકી હતું. મારા દર્દની દાસ્તાન, કેસ હિસ્ટરી, તે ડોક્ટરના ચોપડે મોજૂદ જ હતી અને ડોક્ટર મારી તબિયતના ભરતી ઓટથી પૂરા વાકેફ હતા. 

એ કહે, “બોલો, બધું તૈયાર રાખ્યું છે. આજની તારીખ પાકી જ ને? રેકર્ડ તો ક્લીઅર છે. તમે હા કહો એટલે આપણે ચક્રો ગતિમાન કરીએ.” 

‘બસ, ઘણું જીવ્યા અને વધુ કંઈ જીવવાનો અભરખો નથી રહ્યો. એટલે જરૂરી વિધિ પૂરી કરી મારગે પડું એવું નક્કી કર્યું છે.” મારી સહી તો ડોક્ટરને ચોપડે પહેલેથી જ લઈ રાખી હતી, કદાચને સહી કરવા જેવી મારી સ્થિતિ ક્યારેક ન પણ હોય તે વખતે મુખત્યાર કરેલ માણસ મારા વતી પરવાનગી આપી શકે એ માટે. ડોક્ટરે તૈયાર રાખેલા કાગળો પર મીરાંની અને બે સાક્ષીઓની સહી લીધી. એક વ્હીલ ચૅરમાં દબદબાથી બેસાડી મને ડિપાર્ચર લાઉન્જ પર લઈ ગયા. 

ડિપાર્ચર લાઉન્જ એટલે એક નાનો શો રૂમ. મોટી બારીમાંથી બહારનો તડકો આવી રહ્યો હતો. જીવન જીવવાનું મન થાય એવો સોનેરી દિવસ હતો. ઝાડવાઓ પર નવી કૂંપળોની ગુલાબી છાંય હતી. પક્ષીઓ વિહંગણી ભાષામાં પ્રેમનાં કલબલ ગીતો ગાતાં હતાં. બારીમાં ગોઠવેલી ફ્લાવરબોક્સમાં લાલ-જાંબૂડી ટ્યૂલિપનો એક ગુચ્છ હસી રહ્યો હતો. બાજુમાં એક ટેબલ પર ગુલાબનો ગજરો ખુશ્બૂ ફેલાવતો હતો. 

નર્સ હાજર હતી, ડોક્ટર આવ્યા. એક ઇંજેક્શન તૈયાર કર્યું. મારી ઇચ્છા મુજબ જિન અને ટોનિક બનાવી તેમાં સપ્રમાણ દવા ભેળવી. હું પીડાથી કાયર થઈ ગયો હતો, પણ કોણ ન થાય? આપણે કંઈ બધાં જૅઇમ્સ બોન્ડ થોડા છીએ કે ગમે તે પીડાની કોઈ પણ પરાકાષ્ઠા સહી શકીએ? મને એક પ્રશ્ન થયો. ‘ડોક્ટર, પીડા થશે? – અને થાય તો મારે શું કરવું?” ડોક્ટરે ખભા ઉપર હાથ મૂક્યો ‘આ પહેલું પીણું તમને સુવડાવી દેશે અને પછી કોઈ દર્દ તમને નહીં સ્પર્શે. તે છતાં દર્દનો કંઈ અણસાર આવશે તો હું સંભાળી લઈશ. તમે કોઈ જાતની ચિંતા ન કરો.’ 

મીરાં સાથે આંખ મળી, તેની ભીની આંખોમાં હંમેશ જેવો પ્રેમ દેખાણો. ‘અમારી જરા પણ ચિંતા ન કરશો. મુક્ત મને વિદાય આપું છું. આપણે આ જીવનમાં મળ્યા તેનો મને પૂરો સંતોષ છે….’ મીરાં ઘરેથી એક સી.ડી. લાવી હતી. તેણે ત્યાં રાખેલા સી.ડી. પ્લેયરમાં સરકાવી. સી.ડી. પ્લેયરનું સ્ટાર્ટ બટન દબાણું. યેસૂદાસના અવાજથી રૂમ ગુંજી ઊઠ્યો. ‘નિસા ગમ પનિ સારે ગ … મિતવા…’ મીરાં આવી બાજુમાં બેઠી, મારો હાથ એની ઉષ્માથી ભરી દીધો અને મારા કાંડા પર એનો સુંવાળો હાથ મૂક્યો.

ગ્લાસ મોંએ માંડ્યો અને એ સુમધુર પીણું બોટમ્સ અપ કરી ગયો. આંખો બંધ થઈ.. ધીમે ધીમે કોઈ વોલ્યુમ કન્ટ્રોલ ઓછું કરતું જતું હોય તેમ અવાજ શમવા માંડ્યો. પક્ષીના અવાજો, રસ્તા પરનો ટ્રાફિકનો અવાજ, દવાખાનાના બિપ-બિપ બિપકારાઓ, યેસૂદાસનો ઘૂંટાયેલો ઘેરો સૂર, એ બધું જાણે કે ટ્રેનના પ્લૅટફોર્મ પર વાગતું હોય અને ગાડી ધીરે ધીરે પ્લૅટફોર્મ છોડતાં એ અવાજો દૂર અને દૂર જતા જાય તેવો આભાસ થયો.  રવીન્દ્રબાબુના શબ્દો યાદ આવ્યા ‘તેમારો ઓશિમે, પ્રાનો મોનો લોયે, કોતો દૂરે આમિ ધાઈ …કોથાઓ મૃત્યુ, કોથાઓ દુ:ખ્ખો, કોથા બિચ્છેદો નાહિ…તારી વિશાળતામાં લીન થવા હું તન અને મનના લયથી નાચતો દોડ્યો દૂર દૂર, જ્યાં નથી મૃત્યુ, ન કોઈ દુ:ખ કે વિયોગ…’ 

‘અદ્ભુત, કેટલું અદ્ભુત!’ શબ્દો એ પળને વર્ણવવા મનમાં ઊઠ્યા. જીવડો લેખકનોને એટલે આ પળની મારી લાગણીઓ, મારી અનુભૂતિઓ, આ મંત્રમુગ્ધ અનુભવ, આ નીરવ શાંતિનું બ્યાન તો લોકો માટે લખાવાં જ જોઈએને! હું ન કરું તો કોણ કરશે? 

ફટાક મારી આંખો ખૂલી ગઈ. ઘોર અંધારું હતું. પથારીમાં બેઠો થઈ ગયો. બાજુના ટેબલ પરને લૅમ્પ ચાલુ કર્યો. મીરાં બાજુમાં જ ઘસઘસાટ ઊંઘતી હતી. હંમેશની ટેવ મુજબ ટેબલ પર તૈયાર રાખેલી નોટબુક લીધી, કાચના કાન તૂટેલા એક જૂના કપમાં રાખેલ પેન-પેન્સિલોમાંથી એક ઉપાડી અને હું લખવા માંડ્યો.

‘અદ્ભુત, અદ્ભુત!’ શબ્દો મનમાં ફૂટી નીકળ્યા!

ગઈ કાલે રાત્રે જ અસ્તિત્વ પર અબખો આવી જાય તેવો એક સણકો કરોડરજ્જુના મૂળથી બ્રહ્માન્ધ્ર સુધી વ્યાપી…


 

કિશોરની યાદમાં…

ચિત્ર કરવામાં મશ્ગુલ કિશોર રાવળ, ૨૦૧૨

કિશોરના ગુજરી ગયાને પાંચ વર્ષ પુરા થયા. તેમની વાર્તાઓના સંગ્રહમાંથી એક હૃદય-સ્પર્શી વાર્તા.


સંઘરેલું સુખ

તમે પૂછશો કે સુખનાં તે કંઈ પડીકાં હોય! સાંભળો આ વાત.

વીસ બાવીસ વર્ષની રેવતીને હજુ પણ ઝાડ જોતાં જ કછોટો વાળી ઉપર ચડી જવાનું મન થઈ જાય. અને એ ઉમ્મરે તેને ‘મંગલમૂર્તિ’ બાલમંદિરમાં ‘માસ્તરાણી’ની નોકરી મળી ગઈ. ભણવે એક્કો હતી એટલે છોકરાં ભણાવવાનો કોઈ ડર નહોતો. તોફાન કરે એવા વિદ્યાર્થીઓને પણ પહોંચી વળવાની શ્રદ્ધા પણ પૂરી. મોટા માસ્તર મનુભાઈએ તેને પહેલે દિવસે બોલાવી થોડી સૂચનાઓ આપી અને છેલ્લે પોતાની ફિલ્સૂફી વ્યક્ત કરી..

“જો બેન, મને તો માસ્તરની જિંદગી એવી ફળી છે કે બીજે જનમ પણ મને માસ્તર જ બનાવે એમ ઇચ્છું. કુમળી વયના બાળકોને હાથમાં લઈ જૂદા જૂદા ઘાટ ઘડવામાં એવી તો મજા આવે છે. પીપરમીટ જેવા સૌ નોખા નોખા. અર્ધા ઘાટ ઘડાઈને આવે અને આપણે તેને ક્યારેક બદલવા પડે, ક્યારેક તેમને જ તેમના સ્વયંભૂ સ્વરૂપને વિકસાવતા શીખવાડીએ, ઘરની દીવાલોની બહારની દુનિયામાં શું શું ભર્યું છે તેનો તેમને આસ્વાદ કરાવીએ…

હું જન્મે બ્રાહ્મણ અને ગાંધીજીએ તો નાતજાતના ભેદો ભાંગવા અમને પ્રેરેલા. અને હું એવો સૂગાળવો નથી કે આની હારે પાટલો નો પડાય અને આના કરતાં આ ઉત્તમ એવું હું માની શકું. પણ આટલા વર્ષે મને એક સ્ફૂરણા થઈ આવી છે, એક પ્રકાશ થયો છે કે કદાચ એવું ન હોય કે બાપદાદાએ બ્રાહ્મણ વાણિયા કરી મૂક્યા તેની પાછળ એક ઉત્તમ ભાવના જ હશે! બ્રાહ્મણ એટલે જેને જ્ઞાન પ્રાપ્તિ અને જ્ઞાન પીરસવાનો ખૂબ જ થનગનાટ હોય. એ જમાનામાં જ્ઞાન એટલે વેદોચ્ચાર કરવાના, મંત્રો જપવાનાં, જયોતિષ, નક્ષત્રોનું ગણિત સમજવું, સંગીતની આરાધના કરવી, જીવનની સાત્વિકતા કેમ જળવાય તેનું મનોમંથન કરવું અને ઉકેલ કાઢવા. ફળ ફૂલ ખાઈને સાદાઈથી રહેવું અને સારાં શિષ્યો મળે એને બોધ દેવો તે પણ એક પૈસાની આશા રાખ્યા વગર.

અકિંચન રહેવું પણ પૈસા ખાતર જ્ઞાનનો વેપાર ન કરવો. કોઈ ડાંટી જાય તે સાખી ન લેવું. ધન માટે કોઈની કદમપોશી કરવી ન ગમે. સત્ય અને ન્યાયની જીવનભર શોધ કરતો રહે તે બ્રાહ્મણ. અને એ બ્રાહ્મણત્વ વારસામાં જ ઊતરતું રહે તે ભાવનાથી વાડા બાંધવામાં જ ભૂલ કરી બેઠા.

આજે તું આ શુભ કામ શરૂ કરે છે ત્યારે એ સાચા અર્થમાં તું બ્રાહ્મણ થા એવાં અશીર્વાદ આપું છું.

બિચારાં બાળકોનો હવાલો દિવસમાં છ કલાક માટે આપણને સોંપાય ત્યારે આપણે માબાપ છીએ એમ માનીને જ તેમને માર્ગદર્શન આપજે અને માબાપની દૃષ્ટિએ તેમને નિરખી તેમના વિકાસમાં મદદરૂપ થાજે.”

 રેવતીને મનમાં હસવું આવ્યું. અમે જ બાળકો જેવા છીએ તો અમને માની કે બાપની દૃષ્ટિ કેવી રીતે લાધે? પણ એણે સાંભળી લીધું. સોંપેલા વર્ગને સંભાળવા લાગી.

વર્ગનાં બાળકોને જોઈને પીપરમીટની સરખામણી એટલી ઉચિત લાગી કે મોં મરકી ગયું. લાંબો અબ્દુલ, ટૂંકો શ્યામુ, દોણી જેવો, મલાખી આંખોવાળો વાડીલાલ, તીણાં સાદવાળો અને લથબથ ઊંચાવાળની બાબરી પાડતો મધુ, રડમસ જયોતિ, મરકતી અને ગાલમાં ગલ પાડતી મંજરી, રામુ, દેવુ, જયવદન કે વાસંતી, જાડો એવો પ્રદ્યુમ્ન અને દાઢીમૂછ વગરના અઘોરી જેવો અનંત.

અનંત બધામાં જૂદો તરી આવતો. ઉમ્મર તો સાત આઠ વર્ષની પણ ન કપડાંમાં ઠેકાણા, ન વાળ સરખા ઓળેલા, શેષનાગ જેટલો મન પર બોજો અને વિષાદ, દુનિયાથી પર-તદ્દન જલકમવત્ એટલે કે મોં પર કદી સરખું પાણી છાંટ્યું હોય તેવું ન લાગે. સાવ લઘરવઘર અને શૂન્યમનસ્ક!

એક થેલામાં પાટી, પેન, એક નોટબૂક, પેન્સિલના બે બટકાં અને એક બે ભણવાની ચોપડીઓ ઠાંસીને લાવે. તેમાંથી જોઈએ ત્યારે કંઈ જડે નહિ અને શોધવાની જરૂર પડે ત્યારે થેલી ઊંધી કરી જમીન પર ઢગલો કરે. હર વખતે એમાંથી એક નાનું પાવડરનું ડબલું દડી આવે. એ જૂના ઠોબરા જેવા પાવડરના ડબ્બામાં કોણ જાણે શું ભરતો હતો તે એ જાણે. કોઈ દિ’ ખોલે નહિ અને કોઈને ખોલવા દે નહિ. બધાં તેને ‘અંતુ ડબલી, ખસી ગઈ ડગળી’ કહી ખીજવે. પણ ખીજાવાની પણ બાધા. તદ્દન લાપરવા.

રેવતી દિવસે દિવસે બધાં સાથે પરિચિત થતી ગઈ. મનુભાઈએ કહ્યું તે સાચું લાગ્યું અને છોકરાંઓમાં વહાલી થતી ગઈ. ન કોઈ રીતે ચસકે પેલો અંતુ. લેસન નિયમિત ન કરે, અને કરે ત્યારે વેઠ ઊતારે. અક્કલનો અધૂરો તો ન લાગ્યો પણ આટલી ઉમ્મરે ‘આ અસાર સંસારમાં સારરૂપ સંન્યાસ…’ એવું કંઈ જ્ઞાન મળી ગયું ન હોય! કશું કરવું જ નથી તેવી એક ભેંકાર મનોવૃત્તિ સ્પષ્ટપણે નજરે આવે.

મહિનો પૂરો થતાં રેવતીનો પહેલો પગાર આવ્યો. અને પૈસા જઈને રેવતીએ બાપુના હાથમાં મૂક્યા. બાપુ કહે કે રેવતી, બેટા, આ પૈસા તારા જ છે અને તારી પાસે જ રાખ. આગ્રહ કરતાં પણ બાપુ ચસક્યા નહિ. રેવતી તેની બહેનપણી વંદના સાથે ઊપડી બજારે. એક કેસરી બોર્ડરની સફેદ સાડી લીધી, એક બે બ્લાઉઝ પીસ લઈ મંગળા દરજીને ત્યાં સીવવા આપ્યાં. ઘરનો એકનો એક દાંતિયો બે-ત્રણ દાંતે બોખો થઈ ગયેલો એટલે ઘર માટે પ્લાસ્ટિકનો ભૂરો એક દાંતિયો લીધો. એક રાણી કલરના કંકુની ડબલી લીધી. ત્યાં નજર ગઈ એક પાવડરની ડબી ઉપર. ઉપર લખેલું ‘ઈંગ્લિશ લવંડર ટાલ્કમ પાવડર.’ દુકાનવાળો કહેઃ “અસ્સલ ઇંગ્લિશ માલ છે, બહુ જ જૂની અને જાણીતી ચીજ છે. સુગંધ તો લઇ જૂઓ. આફ્રિન થઈ જશો.” ડબો ખોલી સૂંઘ્યો, નાક તો શું પણ મન પણ મઘમઘી ઊઠ્યું. ખેંચતાણ કરી ભાવ કર્યો અને લઈને ઘર ભણી ઉપડી. વચ્ચે જાનમહમ્મદની દુકાન આવી એટલે રેવતીએ બહેનપણીનો હાથ ખેંચ્યો અને બંને જઈ અંદર બેઠી. એક ચીકુના આઈસક્રીમની પ્લેટ મગાવી પહેલો પગાર ઊજવ્યો.

બીજે દિવસે ‘મંગલમૂર્તિ’ ઊપડતાં રેવતીએ છેલ્લે પેલો પાવડરનો ડબો ખોલી અંદરનાં પફથી મોં પર છાંટ્યો. ‘પગલાં ધરણી પર અને માથું સ્વર્ગે’ એટલે શું તેનો ખ્યાલ આવી ગયો. મોં પર આતમનો ઓજાસ પ્રસરાઈ ગયો.

આગલા દિવસે છોકરાંઓને ડિક્ટેશન આપ્યું હતું અને આજે બધાને તપાસીને આપવાના કાગળોની થપ્પી થેલીમાંથી કાઢી એક પછી એક નામ બોલતાં તેમને ટેબલ પાસે બોલાવી પરત કર્યા. કોણે કેટલું સાચું કર્યું અને કેટલી ભૂલો કરી તે વિષે સતત નિવેદન ચાલુ રાખ્યું. “વાસંતી, ખૂબ સરસ. આ વખતે એક જ ભૂલ પડી. અક્ષરો થોડા સુધારવાની જરૂર છે… અબ્દુલ, તું તો તું બોલે તેવું લખે છે. જો, ‘વરી વરીને મેં પાછર જોયું’ જો ભાઈ, હું બોલું એમ લખવાનું–તું બોલતો હોય તેમ નહિ…”

પેલા અંતુનો કાગળ હાથમાં લીધો.ઓગણીસ ભૂલો હતી.બધાંની જેમ જાહેરમાં કહેવા ગઈ પણ થોડી અચકાણી. અંતુ તો તેના ડેસ્ક પર માથું નાખી દૂર દૂર ક્ષિતિજ પર કંઈ જોઈ રહ્યો હતો, તેને કશી પરવા નહોતી. પળ એક થંભી ગઈ. પછી બોલીઃ “બસ વર્ગ સમાપ્ત. સૌને છૂટી. અનંત, તું જરા પાસે આવતો એક મિનિટ…” કેરમ રમતાં જોરૂકો માણસ એક ફટકે સ્ટ્રાઈકરથી બધી કૂકરીઓ વેરવિખેર કરી નાખે એમ તેમ સૌ વર્ગ ખાલી કરી ઊપડી ગયા. અનંત જરા માથું ઊંચું કરી ટીકી ટીકીને રેવતી સામે જોતો બેઠો.

“અહીં આવ તો, ભાઈ જરા” રેવતીએ અંતુને બોલાવ્યો. રેવતીને અકળામણ થઈ આવી કે હ્રસ્વ ઇ વાપરી ‘નથિ’ લખે તેને શું કહેવું! કયા શબ્દોમાં તેની સાન ઠેકાણે લાવવી! ધમકાવવાની કોઈ અસર ન થાય, મીઠાશથી વાત કરો તે પણ ન ગણકારે…

પેલો ઊભો થઈ પાસે આવ્યો. રેવતીએ કાગળ હાથમાં ઊંચક્યો. “જો જરા આ બાજુ આવ. આપણે જોઈએ કેટલી કેટલી ભૂલ પડી છે.” ખુરશી પર બેઠેલી રેવતીની બાજુમાં અંતુ આવીને ઊભો. મનમાં શબ્દો ગોઠવવા મથતી રેવતીને શબ્દો જડે તે પહેલાં કદી ન કલ્પી શકાય તેવું થયું. અંતુના મોં પર એક આશ્ચર્ય અને મીઠું મોહક સ્મિત પ્રગટ્યું. “તમે અસ્સલ મારી બા જેવા જ છો. તમારામાં તેના જેવી જ સુગંધ છે!”

રેવતી ચમકી ઊઠી. અંતુના ચહેરા પર કંઇ અકથ્ય વિસ્મય, અપૂર્વ આનંદ નિરખ્યો, કંઈ અભૂતપૂર્વ ચેતના દીઠી! અને પેલો કાગળ રેવતીના હાથમાંથી સરી ગયો. “તારી બાની સુગંધ? એ તો વળી કેવી? માનવીને વળી સુગંધ હોય?”

“હા, બહુજ સરસ હોય. જૂઓ મેં એક ડબામાં ભરી રાખી છે. બતાવું?” દોડીને તે પોતાની બેંચ પાસે ગયો. થેલી ઊંધી કરી ખાલી કરી. અંદરથી પેલો ડબો દડી પડ્યો અને એ લઈ અંતુ રેવતી પાસે પહોંચી ગયો. ટોચા પડેલો, અર્ધો રંગ ઊખડી ગયેલો એ ડબો જોતાં

watercolor: Kishor Raval

જ રેવતીને ‘ઈંગ્લિશ લવંડર ટાલ્કમ પાવડર’ની પોતાની ડબી નજર સામે ખડી થઈ.

અંતુએ ડબી ખોલી પોતાના નાક આગળ ધરી સૂંઘી અને પછી રેવતીના નાક આગળ ડબો ધર્યો. “મને મા યાદ આવે ત્યારે હું ડબી ખોલી સૂંઘી લઉં છું.” આંખો બંધ કરી એક ઊંડો શ્વાસ લીધો. “બસ, મારી બાની જ સુવાસ છે તમારામાં…”

રેવતીની આંખો સમજથી ભીની થઈ ગઈ, એ કોયડો કળાઈ ગયો. અંતુનું માથું લઈ છાતી સરસું ચાંપી દીધું.

કોણ કહે છે સુખને દાબડીમાં ભરી ન શકાય કે બથમાં ભીંસી ન શકાય?


આ વાર્તા “કેસુડા” મેગેઝીનમાં પ્રકાશિત સેપ્ટેંબર ૨૦૦૪, કિશોર રાવળ
પુસ્તક “અમે ભાનવગરનાં બાગ ૨” ૨૦૧૪, કોકિલા રાવળ

પવિત્ર સ્મૃતિ

રેતીમાં કોણીનો ટેકો લેતા જયંત બોલ્યો, “માયા મારી રજા તો આંખના પલકારામાં વીતિ જશે. કાલે મારે પાછા જવાનો સમય આવી ગયો છે. પછી પાછો કામની ચકીમાં જોતરાય જઈશ. તારી જાણ માટે કહું છું કે તારા પ્રેમને કારણે મારી રજાઓ આનંદમય વીતિ. તને યાદ છે કે તને જોતાવેંત હું તારો થઈ ગયો હતો.”

“પરંતુ આપણને મળ્યાને કેટલો સમય થયો છે?” માયાએ હસીને કહ્યું. પછી બે હાથમાં રેતી ભરી ઉડાડવા લાગી.

“મને લાગે છે કે બે મહિના પણ નથી થયા, પરંતુ ઘણા સમય પહેલાથી તને ઓળખું છું. કારણકે મારાં સપનામાં કાયમ તારાં જેવી વહાલી લાગે તેવી છોકરી આવે છે. જ્યારે તને પહેલી વાર ઝાડ નીચે ઉભેલી જોઈ ત્યારે મને થયું કે મારૂં સ્વપનુ સાકાર થઈ ગયું.

તને વરસાદના છાંટાથી ભીંજાયેલી જોઈ ત્યારે જ મને થઈ ગયું કે મારા સ્વપનામાં આવે છે તે તું જ છો. એટલે તો મેં તને મારી છત્રી નીચે આવી જવાનો આગ્રહ કર્યો. જ્યારે તું મારી સાથે ચાલવા આવી ગઈ ત્યારે પહેલી વાર મારા પગલામાં જાદુ ભર્યુ જોમ આવી ગયું.”

watercolor: Kishor Raval

જયંતે માયાની આંખોમાં જોતા પોતાની વાત ચાલુ રાખી, “મેં જ્યારે તારૂં નામ પૂછ્યું તો જાણ થઈ કે ‘માયા’ નામ છે. તે નામ તને કેટલું બંધ બેસતુ હતું. પછી તેં મારૂં નામ પૂછ્યું અને ત્યારે બે વાર (જયંત) નામના ઉચારણથી મને મારૂં નામ સાર્થક લાગ્યું. પછી મેં તને તું ક્યાં રહે છે તેમ પૂછ્યું તેના જવાબમાં તેં કહ્યું કે તું નજીકના ફ્લેટમાં તારા ત્રણ વર્ષના દીકરા સાથે રહેછે. ત્યારે મારો શ્વાસ ઉડી ગયો.

જ્યારે તે જણાવ્યુ કે તું વિધવા છો અન કોઈ ઓફિસમાં કામ કરે છે ત્યારે મારા દિલમાં સહાનુભૂતિનો દરિયો ઉછળ્યો હતો.

માયાના કુણા નાજુક હાથોને મારા હાથમાં લઈને બોલ્યો, “માયા, આટલી નાની ઉમરમાં અત્યારથી બધાં સુખના દરવાજા કેમ બંધ કરી દીધાં છે?”

માયાએ એક નીશ્વાસ નાખ્યો. અને બાજુમાં બાળકોનું ટોળું રમતું હતું તે તરફ જોવા લાગી. રમતાં બાળકોનું દશ્ય સુંદર લાગતું હતું. તેમાથી તેને તેનો દીકરો અશોક નજરમાં આવી ગયો. અશોક નાની બાલ્દીમાં રેતી ભરતો હતો. તે તેને નીહાળી રહી.

જયંતે ધીમેથી પૂછ્યું, “તું મને અશોકનો પિતા બનવાની તક નહીં આપે?”

માયાની ઉદાસ આંખો તેની તરફ વળી. તેની મોટી મોટી આંખોમાં મમતાનો સાગર ઉછળી રહ્યો હતો. જયંતે ફરી પૂછ્યું, “મને તક આપ તો તારા દુ:ખને ખુશીમાં પલ્ટી નાખું. હું જાણું છું કે તું હજી સુનીલની યાદમાં જીવે છે. તું મને સુનીલ જેવો કોઈ દિવસ પ્રેમ નહીં કરી શકે પરંતુ હું તારા પ્રેમના થોડાં અવશેષની આશા રાખું છું. તું મારી સાથે લગ્ન કરી લે, તો તારે કામ પણ નહીં કરવું પડે. અને તું તારો બધો સમય અશોક સાથે વીતાવી શકીશ. હું તમને બંનેને પ્રેમ કરૂં છું.”

જયંતને ખબર હતી કે માયાને લાલચ આપશે તો માયા અશોક સાથેના લાગણી બંધનને લીધે નમી જશે અને પોતે તેને તે બહાના હેઠળ દબાવી શકશે.

પોતાની સામે જ તેની સપનાની જીવન સાથી હતી તેને તે કોઈ પણ હિસાબે ખોવા માગતો ન્હોતો. માયા રોજ સવારે સાત વાગે કામે જતાં પહેલા વૃધ્ધ આયા આગળ દીકરાને રાખી જતી. અને છેક સાંજે ઘર ભેગી થતી.

માયાએ કોઈ જવાબ ન આપ્યો. તેની નજર ધીરે ધીરે ડૂબતા સૂરજ ઉપર હતી જે અડધો દરિયામાં ડૂબી ગયો હતો. અને બાકીનો સોનેરી પ્રકાશ છેક કિનારાના ફીણવાળી રેતી પર રેલાતો હતો.

માયાએ રેતીમાંથી થોડાં શંખલા ઊપાડ્યા અને તેને જોઈ રહી હતી. જયંત મનોમન વિચાર કરતો હતો કે માયા વિચારમાં પડી છે. તેની હા હોય તો સારૂં.

એક હોડી કિનારા બાજુ આવી રહી હતી. “હોડી પોતાના ઘર તરફ વળી રહી છે.” માયા બોલી.

“હા, તે ઘર બાજુ જઈ રહી છે, પણ તું મારા સવાલને ટાળી રહી છો. મને કહે, તું મારી સાથે મારા ઘેર ક્યારે આવીશ?”

માયાએ તેની સામે નજર નાખી ત્યારે તેને થયું કે તેણે જરૂર નિર્ણય કરી લીધો છે. પહેલા બે વાર આ પ્રશ્નને તેણે ટાળ્યો હતો એટલે જયંત તેનો જવાબ જાણવા માટે બહુ અધીરો થઈ ગયો હતો.

“તમને ખબર છે કે હું હજી પણ બીજાના પ્રેમમાં જીવી રહી છું, છતાં તમારે મારી સાથે લગ્ન કરવા છે? સુનીલની યાદ હંમેશ મારી સાથે રહેશે અને તેના પ્રેમની યાદગાર રૂપે તે નીશાની મૂકતો ગયો છે. શું તમે મને એટલો બધો પ્રેમ કરો છો?”

થોડું રોકાઈને માયાએ બોલવાનું ચાલુ કર્યું. “કોઈ એવો પ્રેમ હોય છે કે તે એકજ વ્યક્તિ સાથે થઈ શકે. તમે મારી સાથે લગ્ન કરશો તો તમે પોતાને તેમાંથી બાકાત રાખશો. ત્યારે તમને અફસોસ નહીં થાય?”

“નહીં, માયા, નહીં,” જયંતની આશા ઉભરાઈ આવી. “મેં તને તો કહ્યું કે તારા સ્નેહના ટુકડાઓ ઉપર હું જીવી શકીશ. જો કોઈ વખતે તારામાં પરિવર્તન આવશે તો હું મારા સૌભાગ્ય સમજીશ. પરંતુ મને, જીવનમાં કોઈ દિવસ પસ્તાવો નહીં થાય કે મેં તારી સાથે લગ્ન શું કામ કર્યાં.”

“અશોક સાથે તમે કદી…”

પરંતુ જયંતે તેને તેનુ વાક્ય જ પૂરું કરવા ન દીધું; “માયા, મને અશોક વ્હાલો છે. તમને બંને ને વહેંચી શકુ તેટલો અસીમ પ્રેમ તમારા માટે છે.” એટલું બોલતાં તો આવેશમાં તેનો શ્વર ઊંચો થઈ ગયો.

“જયંત હું તમારા પ્રેમનો અહેસાસ કરી શકું છું. તમે પહેલેથી જ મારી સાથે દયા પૂર્વક વર્તન રાખ્યું છે. એટલે હું તમને અંધારામાં રાખવા નથી માગતી. મારે તમને મારા જીવનની સાચી વાત જણાવવી જોઈએ.”

જયંત આ સાંભળી ચોંકીને બોલ્યો, “સાચે સાચ શું? મને તારી વાત સમજાણી નહીં!”

તેની આંખોમાં આંખ નાખી માયા બોલી, “સાચી વાત તો એ છે કે મારા લગ્ન જનથી થયા. અશોક તો અમારાં પ્રેમનુ પ્રતિક છે.”

“ના- ના!” જયંત લગભગ ચીસ પાડી ઊઠ્યો, “આ વાત સાચી હોઈ ન શકે!”

માયાએ ગંભીર શ્વરમાં જવાબ આપ્યોકે, “હા; આ સાચી વાત છે. જયારે યુવાન સ્ત્રીને ખબર હોય કે આ તેમના પ્રેમની અંતિમ ઘડી છે અને તેમના પ્રેમની ક્ષણ ની કાલ આવવાની નથી ત્યારે સમાજની બીક રાખ્યા વગર તે આવેલી છેલ્લી ક્ષણોને જતી નથી કરી શક્તી. સમાજની દષ્ટિએ ભલે પાપ હોય પરંતુ અમારા માટે એક થવાની તે છેલ્લી ઘડી હતી.”

દરિયાઈ હવાથી તેના વાળ ઉડી રહ્યા હતાં. તેને સરખાં કરતાં તે બોલી, “સુનીલ બહુ સુંદર અને બહાદૂર હતો. હું તે વખતે કામ કરતી હતી. સંજોગોવસાત અમે મળ્યા અને ઘણાં નજીક આવી ગયા. સુનીલે સેનામાં ભરતી કરેલી. જ્યારે તેને યુધ્ધમાં જવાનો કોલ આવ્યો ત્યારે અમારી પાસે સાથે ગાળવાની એક જ રાત હતી. એ તો યુધ્ધમાં કુરબાન થવા જઈ રહ્યો હતો. તો શું મારી જાત એનાથી પણ કિંમતી હતી કે હું મારૂં સમર્પણ ન કરી શકું?”

થોડીવાર રોકાઈને એ બાલી, “હું પ્રસન્ન છું અને મને જરાએ અફસોસ નથી. મેં તેને તે રાતે સમાજની બીક રાખ્યા વગર ભરપૂર પ્રેમ કર્યો.”

આટલું બોલતાં બોલતાં તેના ગળામાં પહેરેલું લોકેટ ને આગળ કરી ખોલીને તેણે સુનીલનો ફોટો બતાવ્યો. આ સુનીલ, જેણે મને પ્રેમ કર્યો અને આજે પણ તે મારા મનમાં વસેલો છે અને મને વિશ્વાસ નથી આવતો કે તે આ દુનિયામાં નથી. તે હંમેશા મારી સાથે છે અને તેની યાદગાર રૂપે મારી પાસે અશોક છે તેમ બોલતા તેની નજર રેતીમાં મહેલ બનાવી રમી રહેલા અશોક પર નજર ગઈ.

ફોટો જોતા જયંત વિચાર કરી રહ્યો હતો કે તે આ દુનિયામાં ન હોત તો કેવું સારૂં થાત. કેટલો વિચિત્ર સંયોગ છે. ઘણીવાર એવી ઘટનાઓ બનતી હોય છે જે વાર્તા જેવી લાગે. ફોટામાં જે વ્યક્તિને તેણે જોઈ તે પોતાનો ભાઈ સુનીલ હતો.

તે યુધધમાં ગયો હતો અને છાપામાં તેના મરી ગયાના સમાચાર પણ આવેલા. પરંતુ તે જીવતો પાછો પોતાને ઘેર પોતાના બાળકો અને ધર્મપત્નિ પાસે આવી ગોઠવાઈ ગયો હતો.

અને આ બાજુ માયા સુનીલના પ્રેમના આધારે જિવન વીતાવી રહી છે, જે પ્રેમ જુઠો અને બનાવટી છે. તેનો સગો ભાઈ જ તેને ઠગાવી ગયો.

જયંત મુંજવણમાં પડી ગયો. જો માયા સાથે લગ્ન કરે તો ભવિષ્યમાં તેના ભાઈ સાથે મુલાકાત થયા વગર રહેવાની નથી. તે સમયે માયા ની શું દશા થશે. જેને અત્યારે પૂજી રહી છે. તેના દીકરાને પ્રેમની નીશાની રૂપે ઉછેરે છે, તેનું શું થશે? ભાઈની ધર્મપત્નિના સુખી સંસારની શું દશા થશે?

આ બધો વિચાર કરી તેણે માયાને નીચી મૂંડીએ લોકેટ પાછું આપ્યું અને ભારે પગલે ચુપચાપ ત્યાંથી ચાલી નીકળ્યો.

માયા તેને જોઈ રહી. જયંતને જરા ઠેશ આવી પણ તે સંભાળીને ચાલવા લાગ્યો.

દરિયાના ખારા પાણી તેની આંખો પર પડી રહ્યા હતાં. ખારા પાણીથી તેની આંખો બળે તેના કરતાં તેના દિલમાં વધારે બળતરા થતી હતી.

“અશોક!” માયાએ બૂમ પાડી, “ચાલો બેટા, આપણે ઘેર જઈએ.”

“મમ્મી, જયંતકાકા ક્યાં છે?”

“એ તો ચાલ્યા ગયા. આપણને તેની જરૂર નથી”, કહીને માયાએ અશોકનો હાથ પકડી લીધો.

“તું રડે છે કેમ?” “નહીં બેટા, આંખમાં ખારૂં પાણી ગયું હશે.” માયાએ જવાબ આપ્યો અને બંને ઘર તરફ ઉપડ્યા.

માયાને ક્યા ખબર હતી કે જયંત જ તેને ખરો પ્રેમ કરતો હતો. તેણે પોતાના પ્રેમની આહુતી આપી જેથી માયા જેને સાચો પ્રેમ સમજી પૂજી રહી છે તે લજવાય નહીં. અને તેને પાપનો કાંટો બની ખટકો બને નહીં.


હિંદીમાંથી ગુજરાતી નો ભાવનુવાદ: કોકિલા રાવળ
ઈંગલીશમાથી રુપાન્તરકાર: બ્ર્હ્મદેવ, પુસ્તક: વિશ્વ કી 50 સંવેદનશીલ કહાનિયાં
મુળ લેખક: હિમા બાલ, ભારત

અગ્નિદાહ

અગ્નિદાહ – લઘુકથા

કાયમઅલી સારો કારીગર હતો વિજયભાઇના કારખાનામાં એ મિકેનિક તરીકે વફાદારી અને ખંતપૂર્વક કામ કરતો અને એટલે જ વિજયભાઈએ કારખાના પાછળ આવેલા વિશાળ કમ્પાઉંડના પાછલે છેડે ઝુંપડું બાંધી એને રહેવાની મંજુરી આપી હતી.

અહીં કામ કરતાં કરતાં એ કારખાનામાં મજુરીએ આવતી રેવતીના સંપર્કમાં આવ્યો હતો. બન્ને વચ્ચે સારું બનતું, એકબીજાને મદદરૂપ થવા બન્ને સદા તત્પર રહેતા. પછી સંબંધ પાંગરી ને પ્રેમમાં પલપાયો પણ અલગ ધર્મો ને કારણે અને મનમાં ઘર કરી ગયેલી કેટલીક માન્યતિઓને કારણે વાત થોડી આગળ વધતી ને અટકી જતી. બન્ને એ અંગે ચર્ચા કરતા અને એકમેકને સમજવા અને સમજાવવાની કોશિશ કરતા રહેતા પણ આ વાતના અઘરાપણાથી બેઊ વાકેફ હતા. એટલે પરિણામના પરિપાક વગર ઘણો સમય વહી ગયો.

પછી અચાનક એક દિવસ રેવતીએ આવીને કાયમને કહ્યું, “ચાલ હું તારી બધી વાત માની લઉં પણ એક વાતનું તારે મને વચન આપવું પડશે કે હું મરી જાઊં પછી તારે મને અગ્નિદાહ દેવો પડશે. અમારા પંડિતજીએ કહ્યું હતું કે મરણ પછી શરીરને જલાવવું જ જોઇએ તો જ સ્વર્ગે જવાય નહીં તો નરકની યાતનાઓ ભોગવવી પડે. બોલ છે મંજુર?”

કપરા ચઢાણ હતા કાયમ માટે આ, આકરી શરત હતી રેવતીની, શું કરવું હવે? વાત થોડા દિવસ માટે ટળી ગઇ. પણ પછી કાયમે એની શરત સ્વીકારી લીધી એમ ધારીને કે રેવતી ક્યાં એટલું ઝટ મરી જવાની હતી, સમય આવ્યે રસ્તો નીકળી રહેશે.

પછી બન્નેએ શાદી કરી લીધી અને રેવતી અસમા બનીને કાયમના ઝુંપડામાં આવી ગઇ. બે વરસના સુખી સંસાર પછી અસમાબેગમને ગર્ભાશયનું કેન્સર ડીટેક્ટ થયું જે ખૂબજ એડવાન્સ સ્ટેજમાં પહોંચી ચૂક્યું હતું. કાયમના મોતિયા મરી ગયા.એણે ખૂબ દોડાદોડી કરી, શેઠ પાસેથી નાણા ઊછીના લઇને અસમાની સારવાર કરી ત્યાં સુધી કે એ શારીરિક, માનસિક અને આર્થિક રીતે નિચોવાઇ ગયો પણ કેન્સર નો ભરડો ભીંસ વધારતો ગયો.

અસમાને પણ હવે ખ્યાલ આવી ગયો હતો કે આમાંથી હવે બચી શકાશે નહીં એટલે એ કાયમને પોતાના વચન ની વારંવાર યાદ દેવડાવવા લાગી. બીબીને આપેલા વચનમાંથી કાયમ પણ હટવા નહતો માગતો પણ એમ કરવા જતાં સંઘર્ષોની હારમાળા સર્જાવા ની વાત એટલી જ નિષ્ચિત હતી.

photo credit: http://www.e-paolive.net/galleries/images/News_Related/2012/06/Loktak_20120619.jpg
photo credit: http://www.e-paolive.net/galleries/images/News_Related/2012/06/Loktak_20120619.jpg

અને એક રાતે અસમાની આંખ હમેશ માટે મીંચાઇ ગઇ, કાયમ હબક ખાઈ ગયો. હવે?

મોડી રાત્રે કાયમના ઝુંપડામાં એકાએક આગે દેખા દીધી અને થોડી વારમાં ઝુંપડું ભડભડ સળગી રહ્યું અને બધું ભસ્મમાં પલટાઇ ગયું.


લેખક: લક્ષ્મણ રાધેશ્વર, ભાવનગર, lvradhe@outlook.com

છેલ્લાં દર્શન

છેલ્લાં દર્શન

કોકિલા રાવળ, મમતા અંક ૧૨, ઓક્ટોબર ૨૦૧૨, પાછલા પાના પરના ચિત્ર પરથી ઘડાયેલ વાર્તા

હું મારાં વિચારોમાં ખોવાયેલી રોબર્ટ હેડનના ફ્યુનરલ માટે બેઠી છું. સારો દિવસ હોવાથી બધાને બેસવાની વ્યવસ્થા ટેન્ટ બાંધી બહાર જ રાખી હતી. મારાં ઓફિસના માણસો તથા રોબર્ટના સગા બેઠા છે અને વારાફરતી બધાં રોબર્ટ વિષે બોલે છે.

થોડાં વર્ષોથી હું નર્સ એસિસ્ટન્ટ તરીકે કામ કરું છું.  રોબર્ટ બે વર્ષથી શ્વાસની તકલીફથી હેરાન થતા હતા. વોકર લઈને ઘરમાં ચાલે. લો-ઇન્કમના માણસો માટે ગવર્મેન્ટ તરફથી મળેલા અપાર્ટમેન્ટમાં રહેતા હતા. તેની અપરિણિત દીકરી હેલન ‘કેર ટેકર’ તરીકે સાથે રહેતી હતી. કંઈક નાની મોટી નોકરી કરતી હતી. પણ તેનો એક પગ ઘરમાં અને એક બહાર રહેતો.  તેને એક પરણેલા પુરુષમિત્ર સાથે સંબંધ હતો. બાપાની સાથે મીઠું મીઠું બોલી અવારનવાર પૈસા પડાવતી અને મોજ મજા કરતી હતી. બાપા બધું સમજતા હતા પરંતુ પોતાને દીકરીની જરૂર હોવાથી ઢીલું મૂકતા.

હું સવારે આઠ વાગે પહોંચું ત્યારે હેલન મને તે દિવસની સૂચનાઓ આપી ઘરની બહાર નીકળી જાય. રોબર્ટને ખાવા માટે ‘મીલ્સ ઓન વ્હીલ્સ’નો બંદોબસ્ત કરી આપ્યો હતો. એટલે સમયસર તેને એક પેકેટમાં ગરમાગરમ ખાવાનું મળી જતું. પણ રોબર્ટને ખાવાનો શોખ ભારે. કોઈ વાર તેને નવું ખાવાનું મન થઈ આવતું. મને અમેરિકન રસોઈ આવડતી નહોતી તેથી મારી સાથે તે રસપૂર્વક રોજ નવી નવી વાનગીઓ અને એની રેસિપિની વાતો કરતા. તેને નાકમાં ઓક્સીજનની નળીઓ ભરાવેલી જ હોય. માંડ માંડ શ્વાસ લેતા હોય અને વચ્ચે ઊંડી ઘૂંટ લઈ મારી સાથે વાત કરતા.

એક દિવસ મને કહે, ‘ડૂ યૂ નો હાઊ ટુ મેઈક સ્કેલપ્ડ પટેટોઝ?’  મેં ના કહી એટલે એણે કહ્યું ‘જા રસોડામાંથી બટેટા અને એક ચપ્પુ લાવી આપ. હું તને પાતળી સ્લાઈસ કરી આપું. પછી થોડો લોટ લે અને અંદર બટર નાખી મિક્સ કર…’ એમ પગલે પગલે સૂચનાઓ આપી, કહે ‘તું જાય તે પહેલાં પેલો સિનીઅર વોલન્ટીઅર આવશે તે મને સમયસર અવનમાંથી પટેટોઝ કાઢી આપશે.’  વોલન્ટીઅર સમય પસાર કરવા, ગામ ગપાટા મારવા અને હેલ્પ કરવા રોજ આવતો હતો. મારું નામ કૌશલ્યા પણ રોબર્ટ તેનો ઉચ્ચાર ન કરી શકે એટલે મને કોશ કહીને બોલાવતા. આમ મારી સાથે તેને સારું ફાવી ગયું હતું. તે રોજ મારી રાહ જોતાં બેઠા હોય. શનિવારે જ્યારે હું કામ ન કરતી હોઉં અને બીજી છોકરી આવે તે તેને ન ફાવતું. જ્યારે નર્સ તેની વિઝિટે આવે ત્યારે તેની ફરિયાદ કરે.

મમતાના સૌજન્યથી, અંક ૧૨, ઓક્ટોબર ૨૦૧૨
મમતાના સૌજન્યથી, અંક ૧૨, ઓક્ટોબર ૨૦૧૨

હું બે અઠવાડિયાં ભારત વેકેશન પર જઈ પાછી આવી. મારા શેડ્યુલમાં રોબર્ટ હેડનનું નામ ન જોતાં મને નવાઈ તો લાગી. રોબર્ટના હાઊસિન્ગમા મારી એક બીજી પેશન્ટ પણ હતી. નર્સને મેં પાર્કિન્ગ લોટમાં જોઈ અને મેં તેને રોબર્ટ હેડનના ખબર પૂછ્યાં. મને કહે, ‘તું રજા પર ગઈ અને બીજે દિવસે જ એને પેનિક અટેક આવ્યો. અને હોસ્પિટલમાં બે અઠવાડિયા હતો. પરમ દિવસે જ ગુજરી ગયો. આજે બપોરે તેનું વ્યૂઇન્ગ અને ફ્યુનરલ છે. તને બહુ યાદ કરતો હતો.’ હું ભારત ગઈ એના આગલા દિવસે મને કહે તારા વગર મારું શું થશે!  મને લાગે છે કે એના પેનિક અટેકનું કારણ મારી ગેરહાજરી હોઈ શકે!

એક વાગે ઘેર પહોંચી લુસ લુસ ખાઈ હું તેના છેલ્લા દર્શન માટે પહોંચી ગઈ.

હેપ્પી ઈન્ડીપેન્ડન્સ

હેપ્પી ઈન્ડીપેન્ડન્સ

સપન જાગીને મને ‘ગૂડમોર્નિંગ, જયશ્રી કૃષ્ણ ‘ કહે છે. કારણ કે એને હું રોજ કહું છું. વાર્તા હું રોજ સંભળાવું તો ભાંગી તૂટી વાર્તા એ ઘડી કાઢે છે અને મને સંભળાવે. એની સાયકલ પાછળ મને દોડવા ને મારી પાછળ એ સાયકલને દોડાવે. જમતી વખતે એના મોમાં હું કંઈક આપું તો પોતાની થાળીમાંથી મનેય ખવડાવે.

પંદરમી ઓગષ્ટની એને રજા હતી. એથી એને સૂવા દીધો હતો. મારા રૂટિન પ્રમાણે હું સવારના છ વાગ્યાથી કામ કરવા લાગેલો. ચા નાસ્તો કરી હું વાર્તા લખવા બેઠો. થોડું લખાયું હશે કે ઉપરથી નીચે ઉતારવાનાં મંદ મંદ પગલા સંભળાયાં. મારા કાન ચમક્યા.

photo credit: https://sanjeetv.files.wordpress.com/2015/08/kid-with-flag.gif
photo credit: https://sanjeetv.files.wordpress.com/2015/08/kid-with-flag.gif

પોતાનું રમકડાનું સોફ્ટ બ્લેક પપ્પી છાતીએ વળગાડીને નીચે ઉતારતાં – ઉતરતાં એણે મને ગ્રીટીંગ કર્યું : ‘હેપ્પી ઈન્ડીપેન્ડન્સ ડે ડેડ્ડી.’

કશી પૂર્વભૂમિકા વિના આવેલું આ અભિવાદન કાનમાં વારંવાર આંદોલિત થઈ રહ્યું. દરિયા કિનારે અમસ્તા ફરવા નીકળ્યા હોઈએ અને આપણને મોતી મળી આવે તો કેવું લાગે? મને આવું મોતી મળી આવ્યું.

એ આંખો દિવસ મારો હેપ્પી ઈન્ડીપેન્ડન્સ ડે રહ્યો. એટલા માટે કે એણે સ્વયં જ હેપીલી પોતાનું ઈન્ડીપેન્ડન્સ પ્રકટાવ્યું હતું.

‘ફરીથી’ ના સૌજન્યથી, હરીશ મહુવાકર (લઘુકથા)

વરસાદ

વરસાદ

ઉનાળાની કાળાશ બપોરે બસ બસસ્ટેન્ડમા આવી. બધું જ જપી ગયું હતું. અમારી બસના પ્રવેશથી સ્ટેન્ડમાં થોડી હલચલ થઈ. કેટલાક મુસાફરો ઉતર્યાં, ચડ્યાં, તો કેટલાક ‘ફ્રેશ’ થવા નીચે ઉતર્યાં. મને નીચે ઉતારવાનું મન ન થયું. સીટમાં જ બેસી રહી. હું આસપાસ જોતી રહી.

બે નાના છોકરાઓ હાથમાં પાણીના ગ્લાસના સ્ટેન્ડ લઈ વાતો કરતાં-કરતાં આવતાં હતા.

“ગોપલા, તારે કેટલા ગ્લાસ વેચાણાં?”

“આની પે’લાની બસમાં ચાર ગ્યા. તારે?”

“હું તો આજ હવારથી આંટા મારું…”

છોકરો વાક્ય પૂરું કરે એ પહેલા તો ગોપલાએ બસની પાછળની સીટો તરફ જઈ ‘ઠંડું પાણી બોલે’ના નારા શરૂ કરી દીધા. પેલો છોકરો આગળના ભાગમાં આવ્યો.

બધાને પાણીનું પૂછતો-પૂછતો એ મારી પાસે આવ્યો, પૂછ્યું, “બેન પાણી આપું?”

મેં તેના પાણીના ગ્લાસ તરફ નજર કરી. પાણી ઠંડું રહ્યું હોય એવું લાગ્યું નહીં મેં ના પાડી. એ ચાલતો થયો. ‘પાણી બોલે’ ની બૂમો પાડતા બંને છોકરાઓ બસની નીચે ઉતરી ઉભા રહ્યા. ગોપલાના બે-ત્રણ ગ્લાસ વેચાયા હતા. પેલા છોકરાનો એક પણ ગ્લાસ વેચાણો નહી. એ હાથની આંગળીના નખ કરડતો-કરડતો બસ સામે તાક્યા કરતો હતો ને હું તેની સામે.

થોડીવાર પછી મેં મારા વોટરબેગમાં બાકી રહેલા પાણીમાંથી થોડુંક પીધું. ગરમ અને વાસી થઈ ગયેલું પાણી ભાવ્યું નહીં. મેં બહાર જોયું. બંને છોકરાઓ નીચે ઊભા હતા. મેં પેલા છોકરાને બોલાવ્યો. એ ઝડપથી બસમાં ચડ્યો.

મેં તેની પાસેથી એક ગ્લાસ પાણી લઈ પીધું. એ હસું-હસું થઈ રહ્યો . મેં બીજો ગ્લાસ માગ્યો. એ વધુ મરકાયો. મેં વોટરબેગમાં રહેલું થોડું પાણી ઢોળી નાખી એને કહ્યું, “બધા જ ગ્લાસ આમાં ઠાલવી દે.”

એણે ઝડપથી બધા જ ગ્લાસ વોટરબેગમાં ઠાલવી પ્રફુલ્લિત ચહેરે મારી સામે જોયું. મેં પૂછ્યું, “કેટલા આપવાના?”

“ચાર.”

મેં ચાર રૂપિયા તેના હાથમાં આપ્યા. એ વીજળીવેગે બસમાંથી નીચે ઉતરી ગોપલા તરફ દોડ્યો, ને એક શ્વાસે બધી ખુશી ઠાલવી નાંખતા કહ્યું ,

“એ ગોપલા, મારા બધાંય ગ્લાસ એક હારે ખપી ગયા, જો.” એ હરખાતો હૈયે હાથમાંના ચાર રૂપિયાને તાકી રહ્યો. હું એનામાં છલકાઈ રહેલા આનંદને માણી રહી. મને ખબર જ નહિ કે આઠ ગ્લાસ પાણીથી આટલો બધો વરસાદ થતો હશે.

૧૪.૬.૯૭

(પ્રખર લઘુકથા વિશેષાંક, સપ્ટેમ્બરના-૯૮)

“અમે” પુસ્તકમાંથી નસીમ મહુવાકર

કિશોરની યાદમાં

 

kishor-11-may-13કિશોરને ગુજરી ગયાને ત્રણ વર્ષ પૂરા થયા.  ત્યાર પછી તેમની ઘણી વાર્તા મળી અને અમે ભાનવગરનાં ભાગ બીજો પ્રસિદ્ધ કર્યો.

આ મહિને શમિયાણા વાર્તા મળી, જે એકે પુસ્તકોમાં નથી.

તે કોકિલાની મન્સુર વાર્તાનું બીજું વર્ઝન છ, જ્યારે કિશોર સાથે કોકિલાએ કોંપીટીશન કરી.

 

 


 

શમિયાણા, કિશોર રાવળ

શમિયાણા નખાયા હતા, મહેમાનો આવવા લાગ્યા હતા. વાજાંઓ વાગતાં હતાં, ચાંદીના ફુવારાથી હવામાં છંટાતાં અત્તરની સુગંધ પ્રસરાતી હતી.  મહેમાનો આવતાં ગયાં, પ્રતાપભાઈને આવી મળી જતાં અને હાથ મિલાવી, અભિનંદનો mamata_dec_2011_back_pgપાઠવી, શમિયાણામાં મિત્રમંડળ શોધી તેમાં ગોઠવાતાં હતાં.  જેને કોઈ ઓળખીતાં ચહેરાં ન મળે એ લોકો ક્યાક ખાલી જગા શોધી વીલાં મોએ એકલવાયાં બેઠાં હતાં.

પ્રતાપભાઈના પરિચિતોને થતું કે ભલા, પરણવાનો વિચાર આજે રહી રહીને સાઠ વર્ષે કેમ આવ્યો હશે અને વહેલો કેમ નહીં. આમ તો પ્રતાપભાઈ રંગીલા, મોજીલા, વાતોડિયા નહીં – પણ શબ્દોની રંગોળી કરી ખૂટે નહી એટલી ઘટનાઓ, વાતો, રમૂજોનું અક્ષયપાત્ર!  જવાનિયાઓને પણ ટક્કર આપે, લઘુતાનો અનુભવ કરાવી શકે એવી એમની પ્રતિભા! (કાનમાં કહું તો આને નાથી શકે એવી મમતા નામની લલના જોવા જેવી હશે જ પણ કેવી હશે એની સૌને સમસ્યા હતી.)

પ્રતાપભાઈ મળવા આવતાં માણસોને ઓળખી, વિનોદથી આવકાર આપી, અને પાત્ર પ્રમાણે ઉચિત-અનુચિત ટૂચકાઓથી નવાજતા હતા.  (પણ મનમાં એક ચિંતા હતી કે સુલભા આવશે કે નહીં.) મનમાં ત્રીસેક વર્ષ પહેલાની એક  સાંજ ઘૂમરાવો લેતી હતી.  મિત્ર રમેશની સાડીસત્તાવીશમી વર્ષગાંઠ હતી અને એ નિમિત્તે રમેશને ઘરે પાર્ટી હતી. સાડી-સત્તાવીશ એટલે કે રમેશનો જન્મ મે મહિનામાં થયો હતો અને ધંધૂકાનો મે મહિનો આકરો. ગરમી પાર વગરની, બળતો તાપ, સાંજના મોડે સુધી લૂ વાય એટલે વર્ષગાંઠ સારી મોસમમાં ઉજવવા  છ મહિના મોડી ઉજવતો..

રમેશના મિત્રોમાં રમેશની સાથે કૉલેજમાં ભણતી સુલભાનો પરિચય થયો. જોબનઝૂક સુલભા બોટાની ભણતી, તરવરતી, ઝબકારા મારતી કન્યા હતી. બહુ જીવરી. એણે સહજતાથી ચુંબકત્વ ફેલાવવા માંડ્યું. પણ આપણા પ્રતાપભાઈ એ કળામાં માસ્તરના માસ્તર!  મનમાં એમને એવું થઈ આવ્યું કે આને બે હાથમાં ભીંસી દઉં અને રદયની પીડા, દેહની અગની શાંત પાડું. પોતાનાથી અજુગતું વર્તન ન થઈ જાય એ વિષે સજાગ હતા. એટલે ખંડના એક ખૂણામાં એને તારવી.  પોતાની મોનોપૉલીમાં કોઈ માખીઓ ન ચોંટાડે તેની પાકી વ્યવસ્થા કરી. એમનાથી બોલાઈ ગયું, ‘સુલભા’  એક મિનિટ પહેલાંનાં ‘સુલભાબહેન’ અચાનક જ સુલભા બની કેમ ગયાં એ સુલભાના ધ્યાનમાં તરત જ આવ્યું. ‘સુલભા, તું મને બહુ જ વહાલી વહાલી લાગે છે.  કોઈ અસભ્યતા થઈ ન જાય એ માટે તારી મદદ માંગું?’

સુલભાની આંખો ઝીણી થઈ ગઈ, હોઠને છેડે જરા સ્મિત મરક્યું.  એક પળ રહીને બોલી, ‘જરૂર. કોઈ મનને ગમે છે એવું કહેવામાં અસભ્યતા શી? ઘણા સમયથી મનમાં એક શંકા હતી આજે એનું સમાધાન થઈ ગયું.  હું માનતી હતી કે પુરુષો વહાલા તો લાગે પણ અક્કલના ઓછા તે ઓછા’.

એક ઝાટકો તો વાગ્યો. પ્રતાપભાઈએ તક ઝડપી, ‘આ કટુવચનો મદદ કરવાની ભાવનાને દાદ નથી આપતાં. એવું શું ખૂટતું લાગ્યું?

‘છ મહિના પહેલાં કેમ ન દેખાણો?’

પ્રતાપભાઈએ બીજી તક ઝડપી. આંગળી ચીંધી પેલા રમેશ સામે. ‘આ રમેશિયાનો વાંક છે. આ અડધે વરસે વર્ષગાંઠ ન રાખી હોત તો છ મહિના વહેલાં મળત. પણ આજે ય શું ખોટું છે?’

‘ખોટું એ છે કે મને પ્રતાપ કરતાં વધુ પ્રતાપી હેતલ મળી ગયો. બે અઠવાડિયા પછી અમારાં લગ્ન છે. સમજ કે બીચમેં આયા જનાબ? આજે એ નથી આવી શક્યો નહીંતો ઓળખાણ કરાવત.’

સુલભા ક્યાં રહે છે એની ખબર રાખી હતી અને આ પ્રસંગે આવવા આમંત્રણ પાઠવ્યું હતું. ત્રીસ વર્ષ બાદ પણ પ્રતાપભાઈને સુલભાને છ મહિના મોડાં મળ્યાંનો વસવસો હૈયે બટકાં ભરતો હતો.

પળ વાર પ્રતાપભાઈનીઆંખો બંધ થઈ ગઈ. અચાનક જ કોઈ સામે આવી ઊભું રહ્યું અને બોલ્યું ‘હેતલ, જો આ પ્રતાપ’ આંખ ખોલ્યાં પહેલાં અવાજ પરથી પ્રતાપભાઈને થયું કે સુલભા આવી ગઈ તો ખરી. આંખો ખુલી ગઈ. એનું એ હોઠના ખૂણે જાળવી રાખેલ સ્મિત, અને લોભાવતી આંખો. માથા પર ધોળા વાળ, બોખા દાંતથી પ્રાપ્ત થયેલ એકત્રીસી નિખાલતાની પ્રતીતિ આપતી હતી. બાજુમાં હેતલભાઈ ઊભા ઊભા નિરખતા  હતા.

સુલભાના હાથમાં એક પ્લાસ્ટિકનો કપ હતો. એ ખોલી કંકુમાં આંગળી બોળી. ‘મેં નક્કી કર્યું હતું કે હું પ્રતાપને કપાળે ચાંદલો કરી અભિનંદન આપીશ. જો મારી સામે’ કહી કંકુ ચોખા લગાડ્યાં. ‘મારાથી ઓછામાં ઓછા પચાસ ટકા જેટલો તો તું સુખી થા એવા આશીર્વાદ આપું છું!’

 


કિશોરે દસ વર્ષ કેસુડાંં વેબ મેગેઝીન ચલાવ્યું હતું, જે હજી જોઈ શકાય છે.

રેતીનું ઘર

બેબી રેતીનું ઘર બનાવવામાં મશગૂલ હતી.

પતિ-પત્ની સૂનમૂન ભવાનીમાતાના ઊછળતા દરિયા કિનારાને તાકી રહ્યાં. સામે માત્ર અફાટ ખારો-ખારો જ દરિયો. દરિયાનું એક મોજું એને કંયાયનુ ક્યાંય ઢસડી ગયું.IMG_1227

એણે હળવેકથી બારણાંને સ્પર્શ કર્યો . સ…સ … હે…જ ધક્કો માર્યો ને બારણું ખૂલ્યું. એ અંદર પ્રવેશ્યો. એ તાકી રહ્યો. આ એનો બેઠક રૂમ. આગળ વધ્યો. આ એનો બેડરૂમ. એ રોમાંચિત થયો. સુહાગરાત… બેબીનો જન્મ… ને એ મધુર સ્મરણોમાં લીન થઈ ગયો. રીડિંગરૂમમાં ધકેલાયો. આ એના પ્રિય ટેબલ ખુરશી. પ્રિય પુસ્તકો ને પ્રિય લેખકો, ટાગોરની તસવીર, કણ્વ મુનિનો આશ્રમ ને શકુંતલાનું મોટું ચિત્ર એ એની પ્રિય દુનિયામાં ખોવાઈ ગયો.

હજુય એ ઓરડા જોઈ રહ્યો હતો. બા-બાપુજીનોય જુદો ઓરડો હતો. બા-બાપુજી જ સાચું ઘર હતાં ને.

થોડી વારે બેબી પાપ્પા નો હાથ ખેંચીને ‘પોતાનું ઘર’ બતાવવા લઈ ગઈ. એ આનંદમાં આવી ગઈ હતી.

એક મોજું આવ્યું ને બેબીનું ઘર …

એક મોજું આવ્યું ને એક પછી એક બા-બાપુજી ગયા ને સાથે પોતાનું ય ઘર…

બેબી ચીસ પાડી ઊઠી. ઘર… મારું ઘર… પપ્પા! મારું ઘર… કરતીક વધુ રડવા લાગી. એ ક્યાંય સુધી હીબકાં ભરતી રહી…

એને પણ લાગી આવ્યું …

બેબીને સમજાવવું વ્યર્થ હતું કે રેતીનું ઘર તો …

એની આંખો પણ દરિયો બની ગઈ હતી …


લેખક: હરીશ મહુવાકર
નવચેતનમાં પ્રસિદ્ધ પામેલી
‘અમે’ પુસ્તક નસીમ મહુવાકર અને હરીશ મહુવાકરનુ સજોડે ટૂંકી વાર્તાઓનું સર્જન છે.
બંનેની વાર્તાઓ દિલને સ્પર્શી જાય તેવી છે.