હજાર ની નોટ


લક્ષ્મીબાઈ ને રોજ ના કરતાં આજે મોડી આવતાં જોઈ ને શેઠાણીબા એ ચિંતા કે સંવેદનશીલતા નો ડોળ કર્યા વગર છણકો કર્યો, “આજે વહેલા આવાનું યાદ ન રહ્યું તો બપોરનું ખાવાનું પણ નહીં મળે. અને હા, આજે ઘરના બધા પડદા  ધોઈ નાખજે!”

બિચારી લક્ષ્મીબાઈ કાંઈ બોલી ન શકી અને આમ દરેક ઘરે થી દાટ પડી અને મોડી રાતે પોતાની ઝૂંપડ-પટ્ટી તરફ પાછી ફરી.

લક્ષ્મીબાઈને દીકરો હતો કે જે બાપના દેવા ને લીધે ભરપાઈ કરી કરીને થાકી ગયો હતો પણ વ્યાજ ઉપર વ્યાજ ભરાય પણ બાકીનુ ઉધાર તો બાકી જ રહે. આખરે એણે ગળે ફાંસો ખાઈને આપઘાત કર્યો ને બિચારી લક્ષ્મીબાઈ ગામના વૈતરાં કરતી રહી ને એકલી જીવતી રહી.

ચાલી ચાલી ને ઘસાઈ ગયેલા ચંપલ અંગુઠેથી તૂટ્યા ત્યારે મોચીએ સાંધી દેવાની ના પાડી અને કીધું, “માઈ, બીજા નવા લે. આ હવે સંધાય તેમ નથી.”

લક્ષ્મીબાઈ આજુ બાજુ ની સોસાયટીમાં જઈ કામ કરે રાત પડે, ઘરે આવે. કેહવાતી ખોરડી – અરે નામ ની ખોરડી. માંડ માંડ ચૂલો બળે તો પણ લક્ષ્મીબાઈ શ્રધ્ધાથી રોજ દીવો કરે, મંદિરે જાય ને બાજુવાળા કેશુ ને દીકરાથી વધુ સાચવે.

બાજુ ની ખોલીમાં રહેતી જમનાબlઈ ને ત્યાં બકરી હતી તેની પાસેથી લક્ષ્મીબાઈ રોજ વાટકી દૂધ માંગી લાવી એની ચા બનાવી કેશુ સાથે રકાબી રકાબી પી ને આનંદ લેતી.  કેશુ પરણેલો પણ માઈ પાસે બેસી ને ક્યારેક ચા પીતો બેય સગા મા-દીકરાં જેટલો આનંદ પામતાં.

watercolor: Kishor Raval

કેશુએ ચૂંટણીના સમયમાં નેતા એમને ગામ પધારવાના છે તેમ કહ્યું સાથે જમણ પણ હતું. બધા ખૂબ હોંશે હોંશે પહોંચી ગયા. કોઈને ભાષણમાં રસ નહોતો. તે બધા ત્યાં ખુલ્લા મેદાન માં ધૂળમાં બેઠા હતા ને રાહ જોઈ રહ્યા હતા કે ક્યારે ખાવાનું આવે. જ્યારે કેટરીંગ ટ્ર્ક આવી અને ઉભી રહી, ત્યારે નેતા એ પોતાનું ભાષણ જયહિંદ કહી ને બંધ કર્યું. બધાને પેકેજ્ડ ફૂડ મળ્યું.

બીજાની પાછળ આ બધાને પણ સ્ટેજ પાસે નેતા ના હાથે પૈસા મળ્યા. બધાને સો સો ની નોટ મળતી હતી પણ માઈ ના આશિર્વાદ મળે તેથી હજાર ની નોટ દીધી. લક્ષ્મીબાઈ ની મુઠ્ઠીમાં હજારની નોટ હતી તે ઘણાની નજર બહાર ના રહી. ડરતાં ડરતાં ઘરે આવી અને ક્યાં સંતાડવી એની ચિંતામાં સાડલાની ગાંઠે બાંધી, ખોસીને તે સૂઈ ગઈ.

વહેલી પરોઢે તેની આંખ ખૂલી ગઈ. પણ પડ્યા પડ્યા એને વિચાર આવ્યા કે આ પૈસામાંથી પોતાના તૂટી ગયેલાં ચશ્માં સમા કરાવવા. મૄત્યુ પામેલા દિકરા ના ફોટા ની ફ્રેમનો કાચ બદલવો. ને કેશુની વહુ માટે સાડલો અને એના બાબલા માટે બુશર્ટ-પેન્ટ લેવા. એ તો હરખાતી હરખાતી ઉઠી ગઈ. પૂજા પાઠ પતાવી કેશુ સાથે ચા પીતા પીતા બોલી કે, “જો તું સાથે આવે તો આ બધુ લેવા બાજુના શહેરમાં જવું છે.”

કેશુ એ પૈસા વાપરવા કરતા બિમાર પડે, કે કંઇ જરૂર પડે ત્યારે વાપરવાની સલાહ આપી. ઉડાડી મૂકવા ખૂબ મના કરી. પણ લક્ષ્મીબાઈ ન માની તે ન જ માની. છેવટે “એકલી જઈશ”, કહી ને ચાલવા માંડી. ન છૂટકે મા જેવી જ છે તો સાથે જવા કેશુ તૈયાર થયો.

બંને બસમાં બેસી શહેરે પહોંચ્યાં. હજુ તો દુકાનો ખુલતી જ હતી. ચશ્માના કાચ સમા થઈ ગયા, પણ હજારની નોટ ધરી તો દુકાનદારે કીધું “છૂટ્ટા નથી”. કેશુ એ પોતાના ખિસ્સામાંથી કાઢી અને બીલ ચૂકવ્યું. મૄત્યુ પામેલા દીકરાના ફોટા ની ફ્રેમ ને કાચ નંખાઇ ગયો પણ હજારની નોટ ના છુટ્ટા દુકાનદાર પાસેથી ના મળ્યા. તેણે કહ્યું બીજી ખરીદી કરીને, છૂટ્ટા મળે ત્યારે વળતા ફોટો લઈ જજો.

ગમતો સાડલો અને બુશર્ટ-પેન્ટ લઈને બીલ ભરવા લક્ષ્મીએ હજાર ની નોટ કાઢી તો દુકાનદાર ને એમનાં દેખાવ ઉપરથી લાગ્યુ કે આ હજાર ની નોટ સાચી ન હોઇ. સામે ચા પીતા હવાલદાર ને જોઈને બોલાવી પૂછ્યું “શું લાગે છે? હજારની નોટ સાચી છે કે ખોટી?” હવાલદાર કંઈ ઉતરે એવો નહોતો. બંને ને લઈ ગયો પોલિસ સ્ટેશને. કલાકો સુધી બહાર બેસાડી સાંજ પડવા આવી ત્યારે જેલ માં પૂરી દીધા. ઉપરથી પટ્ટે પટ્ટૅ કેશુ ને માર્યો એ અલગ. લક્ષ્મીબાઈ ની વાત કોઈને સાંભળવી નહોતી અને કેશુ એ નેતા ની વાત કરી તો કોઈ માનવા તૈયાર જ નહોતું.

આખો દિવસ અને આખી રાત ભૂખ્યા એક બીજાની ઓથે પડ્યા રહ્યા. કેશુ ને બહુ માર મારેલો. લક્ષ્મીબાઈ માથા કૂટતી રોકકળ કરી રહી હતી અને પોતાને દોષ દેતી બેઠી. જો એણે હજારની નોટ લીધી જ ના હોત તો? અને લીધી તો ખરચવાનો શોખ ના કર્યો હોત તો?

હવાલદાર જઈને ગામમાં આવેલા એજ નેતા ને રાતોરાત મળી આવ્યો. એની પાસેથી વાત જાણ્યા પછી એને બ્લેક-મેઈલ કરવાની ધમકી આપી. નેતા પાસેથી પચ્ચીસ હજાર કઢાવ્યા. ઉપરથી ચા-પાણી ના ચાર-પાંચ હજાર ચૂપ રહેવાના કઢાવ્યા.

સવારે ચા અને બ્રેડ આપી લક્ષ્મીબાઈ અને કેશુ ને ધમકાવતાં હવાલદારે કહ્યું “અહીંથી સીધ્ધા તમારા ગામે ચાલ્યા જાવ. આ તારી હજારની નોટ ને બીજા પચાસ રૂપિયા ભાડા ના રાખ.” બંને એ એક બીજા સામુ જોયું. લક્ષ્મીબાઈ એ હજારની નોટ જ લીધી અને ત્યાંથી ભાગતાં ભાગતાં બસ પકડી.

કન્ડક્ટર બીજાને ટિકિટ આપતો હતો ત્યારે પેલા ફોટાફ્રેમ વાળા દુકાનદાર નો અવાજ સંભળાયો. એણે હાકોટો પાડ્યો, “બાઈ, તારા દીકરા નો ફોટો…”. લક્ષ્મીબાઈએ હજારની નોટ કાઢી પણ દુકાનદારે કહ્યું, “બીજી વાર આવે ત્યારે પૈસા આપજે.”

રસ્તામાં આવતી નદીમાં હજારની નોટ બસ માંથી ફેંકતાં લક્ષ્મીબાઇ અને કેશુ એ હળવાશ અનુભવી.

yellow-line

લેખક: રેખા શુક્લ
mrshuklamj@gmail.com

આ લઘુકથા મરાઠી મુવી એક હાઞારાચી નોટ ના આધારે લખાયેલી છે, જેમાં લક્ષ્મીબાઇનું એક્ટીંગ ઉત્તમ છે. મુવી જોવાનું ચુક્તા નહીં. તેને ઘણા એવોર્ડ મળેલા છે.

પ્રતિસાદ આપો

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / બદલો )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / બદલો )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / બદલો )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / બદલો )

Connecting to %s