ગુજરાતી કહેવતો

 

  • લક્કડ કા લાડુ ખાવે વો ભી પસ્તાવે, નખાવે વો ભી પસ્તાવે.
  • ભેંસ ભાગોળે, છાશ છાગોળે, ઘરમાં ધમાધમ.
  • છાશમાં માખણ જાય ને બૈરી ફુવડ કહેવાય.
  • વાંઢાને ઘેર વલોણું નહિને અપાસરે ઢોકળા નહિ.
  • સુતારનું મન બાવળિયે.
  • દરજીનો દિકરો જીવે ત્યાં સુધી સીવે.
  • ધોબીનો કુતરો નહીં ઘરનો નહીં ઘાટનો.
  • ગરજ સરી એટલે વૈદ વેરી.
  • બ્રાહ્મણ ફેરા ફેરવી દે ઘર ચલાવી ન દે.
  • ડોક્ટરની ભુલ કબરમાં, વકિલની ભુલ ફાંસીને માંચડે.
  • કાજી દુબલે ક્યોં તો સારા ગાંવકી ચિંતા.
  • હળદરને ગાંઠીએ ગાંધી ન થવાય.
  • ઘરના ઘંટી ચાટે ઉપાધ્યાયને આટો.
  • ઊંટના અઢારેય વાંકા.
  • આભ ફાટે ત્યાં થીગડું ન દેવાય.
  • તેજીને ટકોરો, ગધેડાને ડફણાં.
  • અંબાડી હાથી ઉપર શોભે, ગધેડા ઉપર નહીં.
  • હાથીના દાંત દેખાડવાના જુદા અને ચાવવાના જુદા.
  • સો ચુહા મારકે બિલ્લી હજકો ચલી.
  • બિલાડી બચ્ચા માટે સાત ઘર ફેરવે.

લેખક: મંજુ પટેલ

હૂંફ

હાથ-મોં લૂછી દેવિકાએ પથારીમાં લંબાવ્યું. આખા દિવસના કામના થાકથી શરીર કળતું હતું. માથું ભારે-ભારે થઈ ગયું. કામની હાડમારી તો દરરોજ રહેતી; પણ આજે હદ થઈ ગઈ. છેક સાંજ પડ્યે નિરાંતનો શ્વાસ લેવા મળ્યો.

ગઈ રાતના ઉજાગરાને લીધે સવારે મોડે સુધી સૂઈ રવેવાની ઈચ્છા હતી; પરંતુ સાત ન વાગ્યા કે બહાર ગામથી ‘અતિથિ’ આવીને ઊભા રહ્યાં. સવારથી જ સરભરા શરૂ. ગરમ પાણી, દૂધ, ચા, નાસ્તો…

શાક-ભાજીવાળો સમયે જ ન આવ્યો. છેક શાક માર્કેટ ચાલીને ગઈ અને આવી. રીક્ષા તો મળે પણ…

ગેસના એકના એક સિલિન્ડરને આજે જ ખાલી થવાનું સૂઝ્યું. પ્રાયમસ પર રસોઈ કરી પરવારી ત્યાં સુધીમાં જમવાના હોંશ પણ ન રહ્યા. મહેમાનો તો જમીને વિદાય થયા. પાછળ કામનો ઢગલો છોડતા ગયા. એક તો અણઘડ હાથ ને એકલે પંડે બધું કરવાનું.

અરે! ક્યાં મમ્મીનું ઘર ને ક્યાં… ? થાક અને પૈસાની હાડમારીની ઓળખાણ જ ક્યાં હતી? અહીં તો…! એની આંખો ઉભરાવા માંડી.

‘ દેવી.’

watercolor: Kishor Raval

સુધાંશુનો અવાજ સાંભળી પથારીમાંથી ઊભા થઈ, દોટ મૂકી એણે બારણું ખોલ્યું. નોકરીથી થાકીને આવેલા પતિનું સ્મિત મનને પ્રફુલ્લિત કરી ગયું. એ એને વળગી પડી.

સુધાંશુ એના માથા પર હાથ પસવારવા લાગ્યો. એ હેતાળ સ્પર્શથી જાણે બધો જ થાક ઉતરી ગયો.

પતિના હૈયાની હૂંફને શ્વાસમાં ભરી લેતા એણે કહ્યું, ‘સુધાંશુ, બહુ થાકી ગયો છે ને! ચાલ હાથ-મોં ધોઈ લે. હું ચા બનાવીને લાવું છું.’


૨૫.૧૧.૯૫ – શામળદાસ આર્ટસ કોલેજના મુખપત્ર ‘ શ્યામલ’માં પ્રકટ, સમગ્ર ગુજરાત લઘુકથા સ્પર્ધામાં તૃતીય ક્રમે વિજેત કૃતિ

લેખિકા: નસીમ મહુવાકર
પુસ્તક: અમે

મામીની નાદાનિયત

વર્ષો પહેલાની વાત છે. ત્યારે મામી મુંબઈનાં અંધેરી નામના પરામાં રહેતા હતાં. મુંબઈ શહેરમાં આવવુ જવું હોય તો બસ લઈને જતાં. ગલ્લીને નાકેથી જ બસ મળી જતી.

મામીના મોટાબેનને બોમ્બે હોસ્પીટલમાં માંદગીને કારણે દાખલ કરવામાં આવ્યા હતાં. મામીને થયું ચાલને ખબર કાઢવા જાઉં. બપોરના ટાઈમે જમી કરીને નીકળ્યા. સાંજ સુધીમાં પાછા આવી જવાના હતાં. ત્યારે દીકરી હજી દોઢ જ વર્ષની હતી. ઘેર માસીજી રહેવા આવ્યા હતાં. એટલે તેની પાસે દીકરીને મૂકી મામી એકલા ગયા.

પાછા ફરતાં ઓફિસેથીનીકળતા લોકોનો ટ્રાફીક વધી ગયો હતો. બસ ભરેલી જ આવતી હતી. મામી ઉભા ઉભા થાક્યા હતાં. દીકરીમાં જીવ પહોંચ્યો હતો. આમ તો બપોરે સુવરાવીને નીકળ્યા હતાં. માસીને બહુ પજવતી નહીં હોય તેવા વિચાર કરતા હતાં ત્યાં એક કાર આવીને ઉભી રહી. ચાર પાંચ સજન દેખાતા માણસો હતાં. મામીને ક્યાં જવું છે તે પૂછ્યું. તેઓ પણ તે બાજુ જતાં હતાં. મામીએ વધારે વિચાર કર્યા વગર હા પાડી દીધી.

એક ભાઈ આગલી સીટમાં બેઠેલા તે પાછલી સીટમાં જતાં રહ્યાં. મામી તો આરામથી બેસી ગયા.

મામી સાથે ઓપચારિક વાતો કરી તેઓ ઓફિસની વાતો અને પોલીટીક્સની વાતોએ ચડ્યા. મામી તો થાક ઉતારતા આજુબાજુના પાટિયા વાંચતા બેઠા હતાં. ત્યાતો એક પછી એક બધાંના ઉતરવાના સ્થાનો આવતા ગયા તેમ ઉતરતા ગયાં.

મામી અને પેલા ડ્રાઈવીંગ કરતાં હતાં તે ભાઈ એકલા થઈ ગયા. થોડી આડી અવ

image: http://static.dnaindia.com/sites/default/files/styles/half/public/2017/01/09/536637-linking-road-010817.jpg

ળી વાતો કરી,પછી ભાઇ કહે તેને જુહુ સ્કીમમાં બંગલો છે, એ રસ્તો લઇએ, સાથે ચા પીએ, પછી ઘેર મૂકી જઈશ.

તેણે ધીરે રહીને મામીના સાથળ ઉપર હાથ મૂક્યો. આગળ શું થશે તે મામીને સમજાઈ ગયું. મામી ગભરાણાં અને ફસાઈ ગયા હોય તેવું લાગ્યું.

હવે આમાથી કેવી રીતે છટકવું તેના વિચાર કરવા લાગ્યા. જેવું બાંદ્રા અને લીંકીંગ રોડ, ખાર જવાનો રસ્તો આવ્યો ત્યાં ગાડી ધીરી પડી. લીંકીંગ રોડ જુહુ સ્કીમ બાજુ જતો હતો.

મામી ચાલુ ગાડીએ દરવાજો ખોલી ઉતરી ગયા. દોડીને ઘોડબંદરના બસ સ્ટોપ (એસ.વી. રોડ) ઉપર ટોળા વચ્ચે જઈ ઉભા રહી ગયા…


લેખક: કોકિલા રાવળ

વતનની ધૂળ

વતનની ધૂળના એકેક કણને સાચવજો
ને આરપાર આ વિસ્તરતા રણને સાચવજો

હવાને, બાગને, વહેતા ઝરણને સાચવજો
ને હેમખેમ આ વાતાવરણને સાચવજો

યુગોના ભારેલા અગ્નિની રાખ ખંખેરી
સમયના ચોકમાં એકેક ક્ષણને સાચવજો

બધું જ ખૂંપી રહ્યું છે ક્ષણે ક્ષણે ઊંડે
તમારો પગ ન પડે ત્યાં, કળણને સાચવજો

watercolor: Kishor Raval

બધાં જ એક યુગલમાંથી જન્મ તો પામ્યાં
કુટુંબમાં હવે અંતિમ મરણને સાચવજો

ક્યહીં ન હાથથી છટકીને આપને વાગે
હવામાં ઊંચે ઉગામેલા ઘણને સાચવજો

આ દુનિયા જાય જહન્નમમાં તો જવા દેજો
કોઈના નામના પ્રાત:સ્મરણને સાચવજો

બીજા બધાને ઉપરવાળો સાચવી લેશે
બની શકે તો તમે એક જણને સાચવજો

“કશો જ અર્થ નથી” કહેવુંયે નિર્થક છે
આ ભૂંડી ભાષાના પોપટરટણને સાચવજો

સુંવાળા ચર્મનાંવસ્ત્રોનો મોહ છોડીને
સુવર્ણ ભાસતાં પીળાં હરણને સાચવજો

તિમિર ને તેજના મિશ્રણ ઉપર બધો આધાર
સિતારા ચાંદને સૂરજકિરણને સાચવજો

પછી તો કર્મના ઘેંટાઓ આવશે પાછળ
પ્રથમ બને તો વિચારોનાં ધણને સાચવજો

કશુંય ધૂંધળું રહેવા નપામે ભાષામાં
દરેક શબ્દના સ્પષ્ટીકરણને સાચવજો

તિરાડમાંથી ન ટપકી પડે અમીઝરણું
હૃદયના કેન્દ્રના પાષણપણને સાચવજો

વતનની ધૂળ વિખેરાઈ જાય તે પહેલાં
વતનની ધૂળના સૌ સંસ્મરણને સાચવજો

દબાઈ જાય ના કીડીના કાફલા આદિલ
વિજયની કૂચમાં ધસમસ ચરણને સાચવજો.


વતનની ધૂળને ગઝલાંજલિ
૧૮મી માર્ચ, ૨૦૦૨. ન્યૂ યોર્ક
ગઝલકાર: આદિલ મન્સૂરી
( ગઝલના આયનાઘરમાં )

ગાંધીજીના વિચારો

  • સ્ૃષ્ટિ આપણી જરૂરિયો પૂરી પાડવા જેટલું દરરોજ ઉત્પન કરે છે અને જો દરેક જણ પોતાને જરૂર જોઈતું લે અને વધારે ન લે, તો આ દુનિયામાં ગરીબાઈ ન રહે અને આ દુનિયામાં કોઈ પણ માણસ ભૂખમરાથી ન મરે.
  • સત્ય હકાર છે, અહિંસા નકાર છે. સત્ય વસ્તુનું સાક્ષી છે, અહિંસા વસ્તુ છતાં તેનો નિષેધ કરે છે. સત્ય છે, અસત્ય નથી.
  • સત્યાગ્રહ એ શુધ્દ અહિંસક શસ્ત્ર છે.
  • ધર્મ એ માણસની વ્યક્તિગત વસ્તુ છે.
  • અનાથ દીનદુખિયાંની સેવા કરવી એ ધર્મ.

પુસ્તક: સત્યનો ચહેરો, ગાંધીજીની વિષ્વભરમાંથી પ્રકાશિત પોસ્ટલ સ્ટેમ્પ્સ અને અવતરણોની સ્મરણિકા

પુસ્તક પરિચય: જીવન પંથે પ્રયાણ

 

ઋગવેદ અને ગાયત્રી બંને આદર્શવાદી મિત્રો હતાં. બંનેના સ્વભાવમાં સામ્યતા હોવાના કારણે તેમનો સંબંધ લગ્નમાં પરિણમે છે. સમાજને સુધારવાના તેઓને સ્વપ્ના હતા.

ઋગવેદ શરૂઆતમાં રિમાન્ડ હોમમાં નોકરી મેળવે છે; રિમાન્ડ હોમમાં રહેતા છોકરાઓ કોઈ સારા, સંસ્કારી, કે સદગુણવાળા નહોતા પરંતુ સમાજથી તરછોડાયેલા, માબાપ વિહોણાં, ગુનેગાર માનસવાળા,ભણતરથી વિમુખ અને વ્યસની, એવા બાળકોનો ત્યાં વસવાટ હતો. ઋગવેદે દરેકની જવાબદારી માથે ઉપાડી લીધી. રોજ રાત્રે બધાંની મુલાકાત લઈ તેઓને માર્ગદર્શન આપતો અને તેમની પ્રવૃતિથી માહિતગાર રહેતો. ત્યાં નાના ઉદ્યોગ શરૂ કરાવીને પૈસા કમાતા પણ શીખવે છે.

ત્યાર પછી તે ગુનેગારોનુ માનસ સુધારવા સુરતની જેલની નોકરી સ્વીકારે છે. તેથી તેને ગાયત્રીથી દૂર પણ રહેવું પડે છે. રજાઓમાં તેઓ એકમેકને મળે છે.

પહેલેજ દિવસે જેલની ગંદકી જોતા તેને “એવું લાગે છે કે આ પ્રાણીઓને રાખવાની કોઢ છેકે શું?” જેલમાં પણ સુધારા કરી પ્રેમપુર્વક સૌના મન જીતી લ્યે છે. સાથે સંઘર્ષો પણ ઘણા કરવા પડે છે. “દરેક સરકારી સંચાલનોમાં, આવીજ અરાજકતા જ જોવા મળે છે. સરકારી કચેરીઓ, સરકારી હોસ્પીટલો, સરકારી નાના દવાખાના, રિમાન્ડ હોમ, જેલો આ બધું સરકારીની બેદરકારી, કામચોરી અને કર્તવ્યનિષ્ઠાનો અભાવ જણાય આવે છે. સરકાર સુધારો કરવા કે ખર્ચ કરવા બજેટ વધારે મંજુર કરે પણ એ પૈસા સંસ્થામાં ખર્ચાવાને બદલે વહીવટકર્તાઓના ગજવામાં જાય છે, કર્મચારીઓને કાંઈ પડી જ નથી હોતી.”

ગાયત્રી સંગિની નામની સંસ્થા સ્થાપે છે. સ્ત્રીઓની સમસ્યાઓનો ઉકેલ લાવે છે. તે પણ ત્યાં નાના ઉદ્યોગો શરૂ કરીને બ્હેનોને પગભર થતા શીખવે છે. જુવાન છોકરીઓને સાચા માર્ગે ચડાવે છે. તેની સંસ્થા ખૂબ પ્રગતિ કરી પ્રખ્યાત પામે છે.

બંનેના કુટંબીઓ પણ તેમને સાથ આપે છે.

નવલકથાનો પ્રવાહ સરળતાથી વહે છે. સાથે આપણને જકડી પણ રાખે છે.


લેખિકા: સરલા વ્યાસ, પુસ્તક: જીવન પંથે પ્રયાણ