વતનની ધૂળ

વતનની ધૂળના એકેક કણને સાચવજો
ને આરપાર આ વિસ્તરતા રણને સાચવજો

હવાને, બાગને, વહેતા ઝરણને સાચવજો
ને હેમખેમ આ વાતાવરણને સાચવજો

યુગોના ભારેલા અગ્નિની રાખ ખંખેરી
સમયના ચોકમાં એકેક ક્ષણને સાચવજો

બધું જ ખૂંપી રહ્યું છે ક્ષણે ક્ષણે ઊંડે
તમારો પગ ન પડે ત્યાં, કળણને સાચવજો

watercolor: Kishor Raval

બધાં જ એક યુગલમાંથી જન્મ તો પામ્યાં
કુટુંબમાં હવે અંતિમ મરણને સાચવજો

ક્યહીં ન હાથથી છટકીને આપને વાગે
હવામાં ઊંચે ઉગામેલા ઘણને સાચવજો

આ દુનિયા જાય જહન્નમમાં તો જવા દેજો
કોઈના નામના પ્રાત:સ્મરણને સાચવજો

બીજા બધાને ઉપરવાળો સાચવી લેશે
બની શકે તો તમે એક જણને સાચવજો

“કશો જ અર્થ નથી” કહેવુંયે નિર્થક છે
આ ભૂંડી ભાષાના પોપટરટણને સાચવજો

સુંવાળા ચર્મનાંવસ્ત્રોનો મોહ છોડીને
સુવર્ણ ભાસતાં પીળાં હરણને સાચવજો

તિમિર ને તેજના મિશ્રણ ઉપર બધો આધાર
સિતારા ચાંદને સૂરજકિરણને સાચવજો

પછી તો કર્મના ઘેંટાઓ આવશે પાછળ
પ્રથમ બને તો વિચારોનાં ધણને સાચવજો

કશુંય ધૂંધળું રહેવા નપામે ભાષામાં
દરેક શબ્દના સ્પષ્ટીકરણને સાચવજો

તિરાડમાંથી ન ટપકી પડે અમીઝરણું
હૃદયના કેન્દ્રના પાષણપણને સાચવજો

વતનની ધૂળ વિખેરાઈ જાય તે પહેલાં
વતનની ધૂળના સૌ સંસ્મરણને સાચવજો

દબાઈ જાય ના કીડીના કાફલા આદિલ
વિજયની કૂચમાં ધસમસ ચરણને સાચવજો.


વતનની ધૂળને ગઝલાંજલિ
૧૮મી માર્ચ, ૨૦૦૨. ન્યૂ યોર્ક
ગઝલકાર: આદિલ મન્સૂરી
( ગઝલના આયનાઘરમાં )

પ્રેમ જેવું

photo: Kokila Raval

પ્રેમ જેવું શું હશે એ ધારવાની છે મજા,
ને પછી એથી વધારે પામવાની છે મજા.

સૂર્ય થાવાની નથી અમને લગન કે લાલસા;
એકબે ક્ષણ છાંયડામાં ગાળવાની છે મજા.

રાતરાણીની સમી યાદોની ચાદર પાથરી,
રાતની ફૂટપાથ પર આ જાગવાની છે મજા.

એ મળે તો કોણ જાણે શું થવાનું આપણું?
જે મળે કે ના મળે, પણ માગવાની છે મજા.

જ્યાં સુધી એની તને પણ વેદના થાતી હશે,
ત્યાં સુધી આ ઘાવને પંપાળવાની છે મજા.

હોય મન અંકબંધ કે તૂટેલ, એનો રંગ છે,
તૂટવાની બાદ પાછું જોડવાની છે મજા.

ભીતરે અવસર સમું ને બારણે ઓવારણાં;
તોરણોથી નેજવાં શણગારવાની છે મજા.


કવિ : અસરફ ડબાવાલા ( ધબકારાનો વારસ )

શ્વાસોમાં તું, આંખોમાં તું

શ્વાસોમાં તું, આંખોમાં તું

photo: Kokila Raval

શ્વાસોમાં તું, આંખોમાં તું, સપનાંના અવસરમાં તું જ એક તું
હૈયામાં તું, હોવામાં તું, આખાયે એક જીવતરમાં તું જ એક તું

ફૂલોમા પણ સોનેરી ઝાકળ લખે
નીચું ઝૂકીને આભ વાદળ લખે
તને કુદરત પણ સામેથી કાગળ લખે
દર્પણમાં તું, સગપણમાં તું, ફળિયામાં, ઉંબરમાં તું જ એક તું

મારામાં ઊછરેલી પ્રેમની પૂનમ તું
ઈશારા સાચવીને રાખે મોઘમ તું
આસપાસ ઊગેલી ગમતી મોસમ તું
શબ્દોમાં તું, અર્થોમાં તું. લાગણીના અક્ષરમાં તું જ એક તું


કવિ: અંકિત ત્રિવેદી, પુસ્તક: ગીતપૂર્વક

આપણે તો—

આપણે તો—

watercolor: Kishor Raval

કોઈને માટે કશું ન હોય,
રાગ-દ્વેષ કૈં તસુ ન હોય!

આપણે તો બસ ચાલતા રહેવું,
પંખી જેવા પાંદડાની જેમ
સાવ લીલાછમ મ્હાલતા રહેવું,
ક્યાંય ગુફા કે પશુ ન હોય,
કોઈને માટે કશું ન હોય.

સૂર તો ઝીણા ઝીણા વાગે,
રાતરાણીની વીણા જાગે;
છરી, ખંજર, પરશુ નહોય,
કોઈને માટે કશું ન હોય!

૭-૪-૧૯૮૧

કવિ: સ્વ. સુરેશ દલાલ, પુસ્તક: એક અનામી નદી

૧૫મી ઓગષ્ટે ન્યુજર્સીમાં તેમના માનમાં પ્રોગ્રામ રાખવામાં આવ્યો હતો.

પત્ર (કુદરતને)

મારી વ્હાલી કુદરત,

તને અવારનવાર લાંબા ટૂંકા પત્રો તો લખતી જ રહી છું, પણ આજે તો ખાસ પત્ર લખવાનું મન થયું છે. મારાં જીવનની વિધવિધ પળોમાં મારી અનુભૂતિઓની અભિવ્યક્તિ કરતી વખતે મને એવી પ્રતીતિ થઈ છે કે તું, પ્રેમ અને ભગવાન ત્રણેય એકમેક સાથે મળેલા છો. જાણે સમકોણ ત્રિકોણની ત્રણ બાજુઓ! તમારા ત્રણેયનું મારા જીવનમાં એકસરખું સ્થાન છે. તમે સૌએ જુદાજુદા સ્વરૂપે આવીને મને ખુશી આપી છે, મારાં આંસુ લૂછ્યાં છે અને મને નિસ્વાર્થ પ્રેમની સતત અનુભૂતિ કરાવી છે. શ્રદ્ધા ભગવાન તરફ ખેંચે છે, પ્રેમ જીવન તરફ દોડાવે છે અને તું, વ્હાલી કુદરત, મને આખા બ્રહ્માંડમાં ફેરવે છે. તેં મને ખૂબ આનંદ આપ્યો છે, મારા દુ:ખમાં ભાગ લીધો છે અને મને જીવનનું સત્ય શીખવ્યું છે.

રડુ તો ઝાકળનાં બિંદુ ચાહું તો ઓછો પડે સિંધુ
પાંપણ નીચે રણ ને જળ, ક્યારેક તરસું, ક્યારેક વરસું
દરિયો ડૂબે એવું દિલ ને પહાડ ચડે એવા પગ, પછી તો જીવન ધન્ય ધન્ય!

તું, પ્રેમ અને ભગવાન મારા જીવનમાં કેવા એકતારથી વણાયેલા છો. એના કેટલાંય પ્રસંગો અને અનુભૂતિઓ આ લખતાં યાદ આવે છે. સડોનાના રંગબેરંગી પહાડો અને પત્થરોમાં અંકાયેલી ઈશવરની છબીની ઝાંખી થતાં કહેવાઈ ગયું હતું;

અવનવા ભાવોથી ભીંજાણી, રંગરંગમાં રંગોની પિચકારી વાગી
રાધા બનીને નંદનવનમાં ઘેલીઘેલી નાચી નાચી.

Bell rockમાંથી ઘંટનાદ સાથે ઉતરતી આરતી, Bride and Bridegroom rockમાંથી સંભળાતી સોગંદવાણી, coffee rockમાંથી અવિરત ઝરતી પૂજાની ધાર એકધારી, સડોનાની રાતી ધૂળથી મેં ફરી મારી સેંથ ભરી… ને એક પળમાં હું યુગયુગ જેટલું જીવી ગઈ.

watercolor: Kishor Raval

તારા આલ્પ્સને મળી ત્યારે તો જાણે હું ઘેલી ઘેલી થઈ ગઈ હતી! ઓવરપાસમાંથી પસાર થતાં ગાડી ઉભી રાખી હું આલ્પ્સને અડી અને થોડીક કાવ્યકણિકાઓથી એને ભેટવાની કોશિશ કરી. આજ સુધી તો હતો ઓસ્ટ્રિયા અને સ્વીઝરલેન્ડનો આલ્પ્સ, પણ કવિતા એને અડી તો થઈ ગયો એ મારો આલ્પ્સ!’ ને એવી રીતે નોર્વેના ‘ સોન્ફ્યોર્ડ’ ના પહાડો અને દરિયા વચ્ચેથી અમારી બોટ પસાર થતી હતી ત્યારે બોલાઈ ગયું;

દરિયો આજે તો એવો ગમ્યો કે થયું લાવને નદી થાઉં
અને દરિયાને પરણી જાઉં!

વળી જાપાનમાં ફૂજી પર્વત જોતાં થયું:

તું ભયંકર તોયે સુંદર, કર તાંડવ નાગરાજ
ભલે દર્શાવ રૌદ્ર પ્રતાપ અને હુંયે આખા જીવનનો નાચ
આજ કરી લઉં સાથોસાથ!

અમેરિકામાં પહેલી વાર બરફ વરસતો જોઈ થયું-

મનમાં મ્હાલે મતવાલો બરફ…
બરફના ‘ઠાકોરજી’ સામે પગે ટીંગાડી બર્ફિલા ઝાંઝર
બની અપસરા સાચું નાચું.’

અરે વ્હાલી કુદરત, તારો આનંદ માણતાં પ્રિયતમને ય કહેવાઈ ગયું’તું:

તારા ચમક્યા મારા પાનેતરે અને ચાંદલો જડાયો મારા જીવતરે!

અને વહાલાં બાળકો રૂપક રૈના માટેનું વ્હાલ પણ મેં તો તારલા/તારલીના જ આધારે કર્યું છે. અત્યારે મને શું યાદ આવે છે, કહું? રૂપક વખતે સગર્ભા બની ત્યારે ખરતા તારાને જોઈ મેં લખેલું ‘સિતારો’ કાવ્ય .

એક તારો આકાશથી ખર્યો
દશે દિશાએ ઝળહળ્યો
કેટકેટલો ખોળતાં ય ના મળ્યો દૈવ જાણે ક્યાં ખર્યો?
દિવસો ગણ્યા ને માસ ગણ્યા
ને અચાનક રૂદન નિનાદે
અબરખ શો સિતારો સળવળ્યો
મારો ખોળો ભર્યો !

જો ને વ્હાલીકુદરત, મારો તારા પ્રત્યેનો અગાધ પ્રેમ મને દરેક વખતે મારી લાગણી કે અનુભૂતિ વ્યક્ત કરવા તારી પાસે જ લાવે છે.  ‘સિતારો ‘ તો પ્રિય ચંદ્રેશભાઈને પણ ખૂબ ગમતું કાવ્ય! અહીં તારા વાદળાંઓને પણ કેમ ભૂલું? હવાઈ જહાજની બારી પાસે બેસી વાદળો સાથે ખૂબ રમી છું અને હજુ રમું છું, મારી આંખો અને કલમથી વાદળો ગરજે કે વરસે, મને તો તું અને ભગવાન જ એમાં દેખાય અને ત્યારે મારી રગરગમાં પરમાનંદ રેલાય.

અને મારા જન્મભૂમી પ્રત્યેના પક્ષપાતને તો તું સમજી જ શકશે. પહેલીવાર અમેરિકામાં પાનખર જોઈને હરખાઈ ગઈ હતી પણ પછી તો જન્મભૂમીના આંગણામાં આવકાર આપતાં ઉભેલા વૃક્ષોના લીલાં પાદડાંનો રંગ યાદ આવે ને મનને તો ચડે બસ એ જ લીલા રંગનો નશો. કન્યાકુમારીમાં જેમ ત્રણ સમુદ્રોનો સંગમ જોતા લાગ્યું હતું કે જાણે આ તો તારો, પ્રેમનો અને ઈશ્વરનો ત્રિવેણી સંગમ! તમે ત્રણે અકળ છો, અગમ્ય છો, અનેકાનેક સ્વરૂપ છો અને ખૂબ વ્હાલા છો. તમે બ્રહ્માંડમાં પ્રગટો છો ને પરમાનંદમાં પલટાઓ છો. હવે તો એટલું જ કહીશ કે-

હે કુદરત, તું જ્યાં હો ને જેવી હો
તેવી જ તું મને જોવી ગમે.
તને જોતા, માણતાં, તારી સાથે રમતા, જીવતાં
તારામાં જ ભળી જાઉં અને પછી
ઝરણામાં દેખાઉં, ધોધમાં સંભળાઉં, પર્વતે પછડાઉં ને ખીણમાં ખરડાઉં
નદીમાં ન્હાઉં ને દરિયામાં સમાઉં
બધું કુદરતી ને બધે બસ તું , તું ને હું!
તારી હંમેશની પ્રશંસક અને ચાહક શોભા.


લેખિકા: શોભા શાહ, સંપાદન: નંદિતા ઠાકોર ( અનુભૂતિના અક્ષર )

સુખ ખરેખર હશે?

watercolor: Kishor Raval

તેં જ કહ્યું હતું,
હું હઈશ, તું હઈશ,
હશે ચાંદની મઢયું ઘર
કલરવ હશે, કલશોર
અને કિલકિલાટ પણ
અઢકળ સુખની આ કળ!

તેં કહ્યું હતું આ
મેં માન્યું હતું આ
પછી
આપણે શોધવા મથ્યા
સુખ અકળ.

મહાનગરોની ભીડ
સ્પીકરોનો કોલાહલ
ઘોડાના ડાબલાં ને
પતાંની ચીપાટ
પેલા બારણાના પડદા પાછળ
છુપાએલું કોઇકનું સુખ
શોધવા મથ્યા — આપણે.

શોધતા હિમાલય ચડ્યાં
સપ્તસિન્ધુ વલોવ્યાં
સુખામૃત ઢોળાયું છે ક્યા?

ને વળી કહયું કોઇએ
મળે નહીં શોધ્યે સુખ
ને આપણે બેસી પડ્યાં
થાકયા હતા?

તોય થાકની હા સ્વીકારી ન શક્યા
લડ્યા આપણે
ફેંદ્યું ચાંદની મઢયું ઘર
ઈંટ ઈંટ કરી અલગ
કલરવ, કલશોર, કિલકિલાટ
પછી શોરબકોર થયા.

ફરી તેં જ કહ્યું,
હશે કદાચ ઘરની બહાર સુખ…..
રઝળપાટમાં…. રખડપટ્ટીમાં…
તૂટી ગયેલા હુંત્વને ફરી સમેટવામાં
ને આપણે છૂટા પડ્યા.

પક્ષીઓએ પરોવી ચાંચમાં ચાંચ
નિરખ્યા કર્યું
ફ્રીજમાંથી કાઢેલા બરફના ચોસલા
હસ્યા
ક્લબના પ્લેઈંગ મશીનને
સુજી મજાક
ત્યાં સુધી….. ત્યાં સુધી તો
ઓજપાઇ ગયાં દિલના દિવા.

હું હારી ચૂક્યો,
તારૂં કહેલું, મારૂં ધારેલું
સુખ
આપણું ક્યાં થયું?

સુખ
આપત્તિઓના ડુંગરેથી હશે પડવામાં?
હારમાંથી ઉભા થઇ ફરી હારવામાં?
સુખ મારા માટે હશે?
સુખ ખરેખર હશે!


Lakshman Radheshwar, lvradhe@outlook.com, Bhavnagar

આશાઢી સાંજ

watercolor: Kishor Raval

આશાઢી સાંજનાં અંબર ગાજે,
અંબર ગાજે, મેઘાડંબર ગાજે!

માતેલા મોરલાના ટૌકા બોલે,
ટૌકા બોલે, ધીરી ઢેલડ ડોલે!
આશાઢી સાંજનાં અંબર ગાજે.

ગરવા ગોવાળીઆના પાવા વાગે,
પાવા વાગે, સૂતી ગોપી જાગે!
આશાઢી સાંજનાં અંબર ગાજે.


ઝવેરચંદ મેઘાણી જયંતી – ૧૭ અોગસ્ટ

પુસ્કતક: કનક રજ
લેખક: ઝવેરચંદ મેઘાણીની

એક વર્ષા ભીની સાંજ

 

watercolor: Kishor Raval

એક વર્ષા ભીની સાંજ
એક વાદળ ઘેરી સાંજ
તમારા આવ્યાનો અણસાર
તમારા આવ્યાનો અણસાર

એક ટોડલે ટહુકે સાંજ
એક ગોંદરે બેઠી સાંજ
તમારા આવ્યાનો અણસાર
તમારા આવ્યાનો અણસાર

-૨૦ – ૪- ૦૬
લક્ષ્મણ રાધેશ્વર, ભાવનગર

 

અમે નથી કો’

Photo credit: Kokila Raval, Aug 22 2015

અમે નથી કો’
ઘોડાપૂરે છલકાતી
નેઘુઘવતી ને ઘુમરાતી
મદમાતી ને ગાંડીતૂર
બે કાંઠે ઊભરાતી
નદીનાં
ડહોળાયેલાં ને વેગીલાં
વહેણના અગાધ જળરાશિ!
અમે તો છૈયેં
વહી ગયેલી એ નદીના
વિશાળ ને રેતાળ પટના
પેટાળમાં છુપાઈને વહેતા
નીતરેલાં ને નિર્મળ એવાં
વીરડાની સરવાણી જેવાં
પનિહારીની ગાગર ભરતાં
ને તરસ્યાનો તોષ છીએ એવાં
મીઠાં, શીતળ પાણી!


કવિ: રમેશ એમ. કનોજીઆ ( સંવેદનાનાં સીકરો )

સાંજ ઢળે

સાંજ ઢળે કે આંખની પાળે
વાટ જોયાની વેળા ઉઘડે

 કંઠે કોઈના નામનો ડૂમો

watercolor: Kishor Raval
આખો દિવસ ભડભડ બળતો
પછી સાંજ ઘેરાવા ટાણે
થઈને કોમળ સૂર, પીગળતો
સૂરજ ઝીણું જંપે ત્યારે
રોમરોમમાં મેળા ઉઘડે
અને આવશે કે આવ્યાંની
ક્ષણના પગલાં ટોળે વળતાં
છૂટા પડ્યાથી ફરી મળ્યાની
વચ્ચેનાં સંતાપો ટળતા
રોજિંદી ઘટના થઈ શમણાં
હવે આપણી ભેળા ઉઘડે
કવિયત્રી: નંદિતા ઠાકોર, પુસ્તક: મારામાં તારું અજવાળું